Sowice

dzielnica Tarnowskich Gór
Ten artykuł dotyczy dzielnicy Tarnowskich Gór. Zobacz też: Sowice – podrodzina ptaków.

Sowice (niem. Sowitz) – dzielnica miasta Tarnowskie Góry położona 2 km od centrum w kierunku północnym.

Sowice
Sowitz
Dzielnica Tarnowskich Gór
Ilustracja
Placyk u zbiegu ulic Grodzkiej i Słowackiego w centrum Sowic
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat POL powiat tarnogórski flag.svg tarnogórski
Miasto POL Tarnowskie Góry flag.svg Tarnowskie Góry
W granicach Tarnowskich Gór 1 grudnia 1945[1]
Zarządzający Bronisław Grzesik
Powierzchnia 3,10 km²
Populacja (31.12.2018)
• liczba ludności

1 663[2] Decrease2.svg
• gęstość 536,5 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 42-600
Tablice rejestracyjne STA
Położenie na mapie Tarnowskich Gór
Mapa lokalizacyjna Tarnowskich Gór
Sowice
Sowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sowice
Sowice
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Sowice
Sowice
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnogórskiego
Sowice
Sowice
Ziemia50°27′35″N 18°51′16″E/50,459722 18,854444
Portal Portal Polska

Układ przestrzennyEdytuj

Dzielnicę współtworzą 4 miejscowości położone nad rzeką Stołą, stanowiące części miasta Tarnowskie Góry[3]:

  • Sowice (niem. Sowitz) – dawna wieś średniowieczna,
  • Repecko (nazwa urzędowa Repeckie; niem. Repetzko) – dawny folwark należący do Opatowic,
  • Puferki (niem. Gruschkamühle) – dawny zakład przeróbki rud i młyn na granicy Sowic i Opatowic,
  • Czarna Huta (niem. Hugohütte[4][5]) – dawna kolonia przemysłowa Lasowic.

W Sowicach znajduje się m.in. Parafia Matki Boskiej Częstochowskiej, której pierwszym proboszczem był ks. Jan Rudol, oraz zespół szkolno-przedszkolny, natomiast w Czarnej Hucie działała największa firma w dzielnicy – Zakłady Chemiczne Tarnowskie Góry.

Współcześnie poza granicami dzielnicy znajdują się dwie miejscowości, które dawniej były częściami Sowic:

NazwaEdytuj

Nazwa dzielnicy i miejscowości Sowice jest patronimiczną, wywodzącą się od zbiorowej nazwy osobowej Sowicy, oznaczającej potomków chłopa Sowy, który w średniowieczu prawdopodobnie z książęcego nadania wykarczował las na lewym (południowym) brzegu rzeki Rybnej (dziś Stoły) i założył osadę (późniejszą wieś)[6][7].

HistoriaEdytuj

Dzieje prehistoryczne i starożytnośćEdytuj

 
Przepływająca przez Sowice rzeka Stoła

Badania archeologiczne w okolicy Sowic rozpoczął w latach 1925 i 1927 prof. dr Józef Kostrzewski ze studentami Uniwersytetu Poznańskiego. Jednak najstarsze ślady bytności człowieka na terenie dzisiejszej dzielnicy Sowice udało im się odnaleźć dopiero w 1928 roku. W trakcie kontynuacji badań archeologicznych nad rzeką Stołą, na zachód od Repecka prof. Kostrzewski znalazł wraz ze studentami paleolityczny skrobacz, drapacze oraz wiórki i odłupki, a także skorupy kultury łużyckiej, a w Sowicach (na północ od drogi do Repecka) natrafił na odłupki i wiórki krzemienne z epoki paleolitu.

Do wykopalisk prof. Kostrzewski powrócił w 1933 roku, znajdując w Repecku liczne osady ze środkowej fazy neolitu oraz kultury łużyckiej. Natomiast w Sowicach odkrył na 4 stanowiskach: skorupę kultury łużyckiej (stanowisko a, na południowy wschód od Sowic), okrzesek krzemienny (stanowisko b, na wschód od Sowic), kolejny okrzesek krzemienny (stanowisko c, na zachód od Sowic) oraz „złamany wiór krzemienny z częściowo zaszczerbioną krawędzią” i dwa okrzeski krzemienne (stanowisko d, na północny wschód od Puferek).

W tym samym, 1933 roku w okolicy Tarnowskich Gór pojawiła się druga grupa archeologów i studentów Uniwersytetu Warszawskiego na czele z prof. dr. Włodzimierzem Antoniewiczem. W Sowicach znaleźli oni na śródleśnych polanach prehistoryczne jamy z żużlem, szlaką i ułamkami szkła oraz odłamki krzemienia.

Kolejny, piąty już sezon badawczy prof. Kostrzewskiego, przyniósł w 1934 roku odkrycie na północ od drogi z Sowic do Repecka, w pobliżu wód Stoły: 2 wiórków, 8 okrzesków i przepalonego rdzenia tardenoaskiego z epoki kamiennej oraz skorupy naczynia i przepaloną kość z okresu kultury łużyckiej.

Następne poszukiwania miały miejsce w 1942 roku, kiedy to koło Puferek bytomski archeolog Theodor Kubitzek odnalazł na południowym stoku doliny Stoły odłupek krzemienny z epoki kamiennej i trzy skorupy brzuśca naczynia glinianego z epoki żelaza.

W efekcie przed 1945 rokiem na terenie dzielnicy przebadano łącznie 11 stanowisk archeologicznych, w tym 3 stanowiska wokół Sowic, 4 stanowiska wokół Puferek i 4 stanowiska wokół Repecka[8][9][7].

Historia średniowieczna i nowożytnaEdytuj

 
Czarna Huta k. Tarnowskich Gór, obecnie część dzielnicy Sowice – promenada z nadleśniczówką – pocztówka z pocz. XX wieku

Pierwsza wzmianka o średniowiecznych Sowicach, jako Jasnowicz, pochodzi – zdaniem Marka Wrońskiego – z 1369 roku, z dokumentu podziału księstwa bytomskiego między księcia oleśnickiego Konrada II a księcia cieszyńskiego Przemysława. Kolejna (Sowicze) pojawia się w dokumencie erygującym parafię w Tarnowicach (Starych) z 1412 roku, znanym z dwóch odpisów z 1666 i 1761 roku[8].

Na terenie Sowic (należących od 1415 roku do parafii w Tarnowicach), podobnie jak w całej okolicy, w XVI wieku zapoczątkowane zostało górnictwo kruszcowe. Pierwsze doniesienia o szybach wydobywczych zakładanych w Sowicach pochodzą z 1529 roku, a więc krótko po wydaniu Ordunku Gornego przez księcia opolskiego Jana Dobrego oraz margrabiego Jerzego Hohenzollerna-Ansbacha[10].

Wieś Sowice wraz z Lasowicami i należącymi do nich rozległymi lasami od 1603 lub 1608 roku była własnością miasta Tarnowskie Góry, które nabyło ją od lokalnych szlachciców – Dreslera i Blachy. Był to obszar oddawany w dzierżawę, który w 1779 został sprzedany za kwotę 11 620 talarów Erdmannowi von Larischowi celem pokrycia wydatków miasta[11][12].

ZabytkiEdytuj

 
Zabytkowy budynek mieszkalny z ok. 1900 roku przy ul. Grodzkiej 59

Na terenie dzielnicy znajduje się jeden obiekt wpisany do rejestru zabytków – zabytek archeologiczny w postaci osady mezolitycznej i kultury łużyckiej przy ul. Grzybowej w Repecku – nr rej. C/1331/85[13].

Pozostałe zabytkowe obiekty na terenie Sowic figurują w Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Tarnowskie Góry[13]. Są to głównie budynki mieszkalne z II połowy i końca XIX wieku oraz początku XX wieku, zlokalizowane przede wszystkim przy ul. Grodzkiej (17 obiektów), a także przy ul. Bocznej, Czarnohuckiej, Wyzwolenia, 22 Stycznia oraz Słowackiego. Mieszcząca się przy tej ostatniej ulicy szkoła podstawowa z 1938 roku również jest obiektem zabytkowym[13].

W rejonie ulicy Fabrycznej znajduje się zespół 2 lokomotywowni i 2 wież ciśnień, a także schron polowy według instrukcji saperskiej z 1939 roku[13].

Zabytki sakralne reprezentowane są przez 2 krzyże przydrożne z końca XIX wieku (przy ul. Czarnohuckiej oraz Grodzkiej), krzyż misyjny i krzyż na cmentarzu parafii Matki Boskiej Częstochowskiej oraz kapliczkę przy ul. Wodnej w Repecku[13].

Wzdłuż doliny rzeki Stoły na terenie Sowic, Puferek oraz Repecka (ulice: Grzybowa, Wodna, Wincentego Pola, Mikołaja Reja, Grodzka oraz Kolejowa) wpisane do gminnej ewidencji zabytków są również liczne pozostałości osad oraz ślady osadnictwa pochodzące z mezolitu, neolitu oraz epoki kamiennej[13].

OświataEdytuj

Na terenie dzielnicy znajduje się Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 obejmujący Szkołę Podstawową nr 6 oraz Przedszkole nr 8. Budynek szkolny w Sowicach został oddany do użytku w 1938 roku, a inauguracja pierwszego roku szkolnego miała miejsce 5 września 1938[14]. Patronem szkoły jest Alfons Zgrzebniok[15].

ReligiaEdytuj

 
Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej przy ul. ks. Jana Rudola w Tarnowskich Górach–Sowicach

Największą wspólnotą religijną w Sowicach jest katolicka parafia pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej, która swoim zasięgiem obejmuje całą dzielnicę i w 2010 liczyła ok. 1500 wiernych. Została ona erygowana 7 października 1943 roku jako lokalia[16]. 3 października 1993 roku kościół parafialny został konsekrowany przez biskupa gliwickiego Jana Wieczorka[17].

InfrastrukturaEdytuj

Od 2011 roku nad rzeką Stołą w Repecku (zachodnia część dzielnicy) działa Centralna Oczyszczalnia Ścieków (COŚ). Powstała ona w ramach pierwszego etapu projektu budowy w Tarnowskich Górach systemu wodno-kanalizacyjnego[18].

TransportEdytuj

Transport drogowyEdytuj

 
Ulica Juliusza Słowackiego – jedna z głównych ulic dzielnicy

Główne ulice Sowic mają status dróg powiatowych powiatu tarnogórskiego i są to: ulica Juliusza Słowackiego, o przebiegu równoleżnikowym, która łączy właściwe Sowice z Czarną Hutą (droga klasy L nr 3296S), łączące dzielnicę z centrum miasta ulice Grodzka (oś osadnicza średniowiecznej wsi Sowice, będąca częścią drogi klasy Z nr 3291S) i Czarnohucka (oś osadnicza Czarnej Huty, fragment drogi klasy Z nr 3290S) o przebiegu południkowym oraz prowadząca z Czarnej Huty na zachód w kierunku Strzybnicy ulica Grzybowa (z Puferkami i Repeckiem, również fragment drogi nr 3290S)[19][20][21]. Czarną Hutę i całą dzielnicę z Lasowicami łączy natomiast ulica Fabryczna, która jest drogą gminną klasy L nr 270 045 S[22].

Transport kolejowyEdytuj

Południową granicę dzielnicy (ze Śródmieściem-Centrum) tworzy linia kolejowa nr 144 łącząca stacje Tarnowskie Góry i Opole Główne, oddana do użytku w latach 1857–1858. Ruch pasażerski na niej został zawieszony w grudniu 2011 roku wraz z wejściem w życie nowego rozkładu jazdy likwidującego cztery pary pociągów relacji Tarnowskie Góry – Zawadzkie – Opole Główne. Powodem jest wycofanie się województwa śląskiego z organizacji przewozów na tej linii spowodowane niską frekwencją w pociągach[23].

Komunikacja miejskaEdytuj

Publiczny transport zbiorowy na terenie Sowic obejmuje wyłącznie przewozy autobusowe, których organizatorem od 1 stycznia 2019 jest Zarząd Transportu Metropolitalnego Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Wcześniej przewozy organizowane były przez MZKP Tarnowskie Góry.

Przez dzielnicę przejeżdżają i zatrzymują się autobusy linii[24]:

  • 174 (Bobrowniki ŚląskieOsada Jana – Tarnowskie Góry Dworzec – Sowice Czarna Huta),
  • 189 (Tarnowskie Góry DworzecSowice Czarna Huta – Strzybnica Kościelna),
  • 671 (Tarnowskie Góry Dworzec – Sowice Czarna Huta – Strzybnica Kościelna – Pniowiec Pętla),
  • 736 (Tarnowskie Góry Dworzec – Sowice Czarna Huta – Strzybnica Kościół – Miedary TarnogórskaRybna Lotników – Strzybnica Kościelna – Pniowiec Pętla).

W granicach administracyjnych dzielnicy znajdują się przystanki: Sowice Słowackiego, Sowice Czarna Huta, Puferki i Repecko oraz przystanek na żądanie Sowice Cmentarz[24].

HerbEdytuj

Według statutu dzielnicy Sowice do 2015 roku herbem dzielnicy była:

(...) murawa w kolorze zielonym, a na niej, na białym polu, zielony świerk, na którego górnej gałęzi siedzi czerwona sowa[25].

PrzypisyEdytuj

  1. Rozporządzenie Wojewody Śląsko-Dąbrowskiego z dnia 27 listopada 1945 o podziale powiatu tarnogórskiego w województwie śląsko-dąbrowskim na gminy wiejskie i gromady (Katowice: Śląsko-Dąbrowski Dziennik Wojewódzki z dnia 22 grudnia 1945 r., Nr. 34, Poz. 456).
  2. Ludność miasta Tarnowskie Góry według stanu na dzień 31.12.2018r. – Biuletyn Informacji Publicznej UM w Tarnowskich Górach.
  3. Obwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia – Dziennik Ustaw, dziennikustaw.gov.pl [dostęp 2019-10-13].
  4. Klasyfikacja i propozycje kategoryzacji powierzchni przyrodniczo cennych w granicach administracyjnych miasta Tarnowskie Góry. W: praca zbiorowa pod red. dr. hab. prof. UŚ Andrzeja Czyloka: Aktualizacja waloryzacji przyrodniczej miasta Tarnowskie Góry. Czeladź: Aerdo Group, 2012, s. 46–47.Sprawdź autora:1.
  5. Istniejące i proponowane formy ochrony przyrody na obszarze miasta Tarnowskie Góry. W: praca zbiorowa pod red. dr. hab. prof. UŚ Andrzeja Czyloka: Aktualizacja waloryzacji przyrodniczej miasta Tarnowskie Góry. Czeladź: Aerdo Group, 2012, s. 123.Sprawdź autora:1.
  6. Tadeusz Hadaś, Uwagi o nazwie miejscowej Sowice, [w:] Marek Wroński, Tadeusz B. Hadaś (red.), „miánowano, á záśię Sowice Od Sowiego wołánia?” Z dziejów osady, kościoła oraz szkoły w 60 rocznicę powstania, „Zeszyty Tarnogórskie”, 35, Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Instytutu Tarnogórskiego, 1998, s. 79–81, ISBN 83-87470-09-0, ISSN 0860-3693.???
  7. a b Jan Drabina: Okręg tarnogórski przed założeniem miasta. Okręg tarnogórski w średniowieczu w świetle badań historycznych i toponomastycznych – Osady, wioski i parafie. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 42. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  8. a b Marek Wroński, Z problematyki osadniczej Sowic, [w:] Marek Wroński, Tadeusz B. Hadaś (red.), „miánowano, á záśię Sowice Od Sowiego wołánia?” Z dziejów osady, kościoła oraz szkoły w 60 rocznicę powstania, „Zeszyty Tarnogórskie”, 35, Tarnowskie Góry: Wydawnictwo Instytutu Tarnogórskiego, 1998, s. 61–78, ISBN 83-87470-09-0, ISSN 0860-3693.???
  9. Jan Drabina: Okręg tarnogórski przed założeniem miasta. Okręg tarnogórski w świetle odkryć archeologicznych. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 9–18. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  10. Mieczysław Filak, Małgorzata Filak, Alicja Kosiba-Lesiak: Kalendarium historyczne Tarnowskie Góry. Tarnowskie Góry: Drukpol sp.j., 2016, s. 14. ISBN 978-83-61458-66-1.
  11. Jan Kwak: Tarnowskie Góry w okresie habsburskim (1526-1763). Życie gospodarczo-społeczne – Las i nieruchomości rolne. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 88. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  12. Przemysław Nadolski: Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918). Miasto i jego zabudowa. W: praca zbiorowa pod red. Jana Drabiny: Historia Tarnowskich Gór. Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 214. ISBN 83-911508-3-6.Sprawdź autora:1.
  13. a b c d e f BIP – Urząd Miejski w Tarnowskich Górach: Gminna Ewidencja Zabytków (pol.). 2013-09-06. [dostęp 2018-07-21].
  14. Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 w Tarnowskich Górach – O szkole – Historia szkoły.
  15. Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 1 w Tarnowskich Górach – O szkole – Patron szkoły.
  16. Parafia Matki Bożej Częstochowskiej w Sowicach – Historia.
  17. Alfabetycznie » Tarnowskie Góry Sowice, Matki Boskiej Częstochowskiej (Dekanat Tarnowskie Góry) – informacje na stronie diecezji gliwickiej.
  18. W Tarnowskich Górach oddano do użytku Centralną Oczyszczalnię Ścieków. dziennikzachodni.pl za: PAP, 2011-11-28. [dostęp 2019-11-21].
  19. Zarząd dróg powiatowych w Tarnowskich Górach – gmina Tarnowskie Góry.
  20. Rada Miejska w Tarnowskich Górach: Obwieszczenie o uchwaleniu Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego na obszarze całej Gminy Tarnowskie Góry – Uchwała Nr LXII/619/2014 Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dnia 24 września 2014 r. – załącznik nr 1 (tekst „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego...”) (pol.). bip.tarnowskiegory.pl, 2014-10-01. [dostęp 2020-02-05].
  21. Rada Miejska w Tarnowskich Górach: Załącznik nr 1 do Uchwały nr XXVI/315/2012 Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dnia 27.06.2012r. – Zmiana Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta Tarnowskie Góry – Opatowice, Rybna, Strzybnica, Pniowiec, Sowice, część Lasowic na północ od ulicy Częstochowskiej i terenów leśnych – Tom I/II (pol.). bip.tarnowskiegory.pl, 2012-07-03. [dostęp 2019-03-17].
  22. Wykaz dróg w administracji MZUiM; Biuletyn Informacji Publicznej UM w Tarnowskich Górach.
  23. Koniec pociągów z Tarnowskich Gór do Opola Dostęp 2012-03-15.
  24. a b Lista przystanków: Tarnowskie Góry (pol.). W: Zarząd Transportu Metropolitalnego [on-line]. [dostęp 2019-03-15].
  25. Rada Miejska w Tarnowskich Górach: Uchwała Nr V/73/2015 Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dnia 25 marca 2015 r. w sprawie Statutu Dzielnicy Sowice (pol.). bip.tarnowskiegory.pl, 2015-03-25. [dostęp 2018-06-28].