System oświaty w Polsce

System oświaty w Polsce – ustanowiona przez państwo polskie struktura organizacyjna oświaty zapewniająca w szczególności realizację prawa do nauki poprzez kształcenie, wychowanie i opiekę[1]. Obejmuje on publiczne i niepubliczne żłobki, przedszkola, szkoły podstawowe, szkoły ponadpodstawowe, policealne, artystyczne oraz szkoły specjalne i placówki oświatowo-wychowawcze oraz opiekuńcze. Do systemu oświaty nie zalicza się szkół wyższych (uczelni)[2].

Podstawy prawneEdytuj

W Polsce po raz pierwszy obowiązek szkolny wprowadziła w Księstwie Warszawskim Izba Edukacji Publicznej w 1808[3]. W 1961 w szkole podstawowej wprowadzono ośmioletni program nauczania[4].

Zgodnie z art. 70 ust. 1 Konstytucji RP każdy człowiek przebywający na terytorium Polski ma prawo do nauki. Nauka elementarna jest na mocy przepisów prawa obowiązkowa, po osiągnięciu w przedszkolu gotowości (dojrzałości) szkolnej przez dzieci, od 6. do 18. roku życia, ale status instytucji obowiązkowych mają jedynie szkoły podstawowe. Organizacja i działalność systemu oświaty zostały określone w szczególności w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe i w wielokrotnie nowelizowanej ustawie z dnia 7 września 1991 o systemie oświaty. Zasadniczą zmianę w tym systemie wprowadzono w 1999 i 2017.

Nauczyciele i inni pracownicyEdytuj

Funkcjonowanie systemu oświaty jest oparte na czynnościach wykonywanych przez nauczycieli i innych pracowników zatrudnionych w jednostkach oświatowych. Nauczyciele mają obowiązek podnoszenia kwalifikacji w ramach systemu awansu zawodowego nauczycieli[5].

FinansowanieEdytuj

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 grudnia 2014 r. w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w roku 2015 (Dz.U. z 2014 r. poz. 1977). W Polsce subwencja oświatowa uzależniona jest od liczby uczniów przeliczeniowych otrzymanej przez zastosowanie zróżnicowanych wag dla wybranych kategorii uczniów, typów i rodzajów szkół oraz wskaźnika korygującego, uwzględniającego stopnie awansu zawodowego nauczycieli[6]. Finansowy standard podziału subwencji w gminach to uzyskany przez podzielenie ogólnej kwoty subwencji (po odliczeniu od niej rezerwy, która w 2015 r. wyniosła 0,4 proc. kwoty subwencji) przez ogólną liczbę uczniów przeliczeniowych. MEN wyliczyło, że w 2015 r. standard A miał wynieść 5304,35 zł. Był zatem o 1,2 proc. (61 zł) wyższy od tego z 2014 r. (5241,89 zł).

Jednostki organizacyjneEdytuj

Jednostki organizacyjne dzieli się na szkoły i placówki oświatowe. Jeżeli nie określono typu szkoły dane przepisy dotyczą wszystkich rodzajów szkół i przedszkoli. Szkoły i placówki prowadzone przez jeden podmiot mogą tworzyć zespoły w szczególności mogą to być zespoły szkół, zespoły placówek oraz zespoły szkół i placówek.

Wychowanie przedszkolne

Do przedszkola uczęszczają dzieci w wieku od trzeciego do szóstego roku życia, a w szczególnych przypadkach po ukończeniu 2,5 roku. Dzieci 5-letnie i 6-letnie są objęte obowiązkowym wychowaniem przedszkolnym. Wychowanie przedszkolne może odbywać się w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych w szkołach podstawowych oraz w punktach przedszkolnych i zespołach wychowania przedszkolnego. Ostatnie dwie formy wychowania przedszkolnego przeznaczone są dla niewielkich grup dzieci a wymagania dotyczące organizacji są mniejsze niż w przedszkolach.

Szkoły podstawoweEdytuj

 
Szkoła podstawowa w Stolcu
Osobny artykuł: Szkoła podstawowa.

Ośmioletnia szkoła elementarna podzielona jest na dwa etapy: klasy I – III i IV – VIII.

Na pierwszym etapie – w klasach I – III przeznaczona dla dzieci w wieku 7-9 lat – realizowana jest edukacja wczesnoszkolna. Obecnie na wniosek rodziców (opiekunów prawnych) może zostać przyjęte do szkoły podstawowej również dziecko 6-letnie. Zajęcia odbywają się w formie edukacji wczesnoszkolnej, czyli bez podziału na przedmioty, a ich prowadzenie powierza się jednemu nauczycielowi-wychowawcy, choć naukę języka obcego, edukację muzyczną, edukację plastyczną, wychowanie fizyczne i zajęcia komputerowe można powierzyć nauczycielowi-specjaliście. Na tym etapie nauczyciel nie musi przestrzegać lekcyjnego czasu pracy, tj. dzielić czasu pracy uczniów na 45-minutowe jednostki lekcyjne, tak jak to się robi w klasach wyższych. Uczniowie uczestniczą również w zajęciach religii lub etyki, chociaż te ostatnie – na skutek małej liczby chętnych – są rzadko organizowane w polskich szkołach. O uczestnictwie dziecka w zajęciach religii decydują ich rodzice. Oprócz obowiązkowych zajęć lekcyjnych szkoła musi również zapewnić dzieciom pozalekcyjne zajęcia służące zarówno rozwijaniu talentów, jak i wyrównywaniu szans.

W klasach IV – VIII przeznaczonych dla dzieci w wieku 10–15 lat kształcenie odbywa się w ramach przedmiotów, których prowadzenie powierza się nauczycielom – specjalistom przedmiotowym. Jeden z nauczycieli uczących dany oddział klasowy pełni funkcję wychowawcy.

Przedmioty obowiązkowe realizowane na tym etapie to: język polski, język obcy nowożytny, drugi język nowożytny (VII-VIII), matematyka, przyroda (IV), biologia (V-VIII), geografia (V-VIII), fizyka (VII-VIII), chemia (VII-VIII), historia, muzyka (IV-VII), plastyka (IV-VII), technika (IV-VI), informatyka, wychowanie fizyczne (zajęcia ogólnorozwojowe z rekreacji ruchowej dostosowane do wieku rozwojowego), doradztwo zawodowe (VII-VIII), wiedza o społeczeństwie (VIII) i edukacja dla bezpieczeństwa (VIII).

Przedmiotami nieobowiązkowymi są: religia lub etyka (wybór uczestnictwa dziecka w zajęciach należy do rodziców) oraz wychowanie do życia w rodzinie (od klasy V; decyzja o uczestnictwie dziecka w zajęciach należy do rodziców).

W klasie VI do roku szkolnego 2015/2016 włącznie uczniowie przystępowali do sprawdzianu poziomu wiedzy i umiejętności, który był jednakowy dla wszystkich uczniów. Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych otrzymywali dostosowane arkusze. Mogli oni także zdawać egzamin w indywidualnie przystosowanych warunkach. Sprawdzian organizowany był przez Centralną Komisję Egzaminacyjną. Sprawdzian ten nie miał wpływu na ukończenie szkoły podstawowej ani na przyjęcie do gimnazjum rejonowego. W innym przypadku punkty uzyskane przez ucznia brane były pod uwagę w rekrutacji.

Szkoły ponadpodstawoweEdytuj

Osobny artykuł: Szkoła ponadgimnazjalna.

Istnieją następujące rodzaje szkół ponadpodstawowych:

Czteroletnie licea ogólnokształcąceEdytuj

Uczęszcza do nich młodzież w wieku 15-19 lat; ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego.

Pięcioletnie technikaEdytuj

Uczęszcza do nich młodzież w wieku 15-20 lat; ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu, a także umożliwiające uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego.

Szkoły policealneEdytuj

Posiadają okres nauczania nie dłuższy niż 2,5 roku. Ich ukończenie umożliwia osobom posiadającym wykształcenie średnie uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu.

Trzyletnie szkoły specjalneEdytuj

Przysposabiają do pracy uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim i umiarkowanym oraz dla uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa potwierdzającego przysposobienie do pracy.

Szkoły branżowe I stopniaEdytuj

Skala ocenEdytuj

Osobny artykuł: Szkolna skala ocen w Polsce.

Roczne (semestralne – dotyczy szkół dla dorosłych) oceny klasyfikacyjne z zajęć edukacyjnych, począwszy od klasy IV szkoły podstawowej, ustala się w stopniach według następującej skali: celujący – 6, bardzo dobry – 5, dobry – 4, dostateczny – 3, dopuszczający – 2 i niedostateczny – 1. Roczne oceny klasyfikacyjne z zachowania: wzorowe, bardzo dobre, dobre, poprawne, nieodpowiednie i naganne. W klasach I – III szkoły podstawowej obowiązuje opisowa ocena klasyfikacyjna. Ocenianie bieżące w ciągu roku oraz oceny śródroczne określa statut szkoły.

Ranking PISAEdytuj

W rankingu PISA 2012 wyniki polskich gimnazjalistów zostały uznane za jedne z najlepszych na świecie[7]: matematyka (12. pozycja), czytanie (9.) i 8. w naukach przyrodniczych.

Reformy w III RPEdytuj

W 2016 roku Ministerstwo Edukacji Narodowej uruchomiło portal informacyjny na temat planowanej reformy[8]. 14 listopada 2016 do Sejmu wpłynął rządowy projekt ustawy – Prawo oświatowe dotyczący wprowadzenia zmian ustroju szkolnego i związanych z tym modyfikacji w organizacji i funkcjonowaniu szkół i placówek oświatowych.

Projekt ustawy proponuje przekształcenie dotychczasowej struktury szkolnictwa, by docelowo obejmowała: 8-letnią szkołę podstawową, 4-letnie liceum ogólnokształcące, 5-letnie technikum, 3-letnią branżową szkołę pierwszego stopnia, 3-letnią szkołę specjalną przysposabiającą do pracy, 2-letnią branżową szkołę drugiego stopnia, szkołę policealną[9].

16 grudnia 2016 ustawę przekazano Prezydentowi do podpisu. 9 stycznia 2017 Prezydent podpisał ustawę[10] ogłoszoną następnie w Dzienniku Ustaw. Oznacza to, że od 1 września 2017 rozpoczęło się stopniowe wygaszanie nauki w gimnazjach. 31 sierpnia 2019 był ostatnim dniem funkcjonowania gimnazjum w ustroju szkolnym w Polsce.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Mateusz Pilich, Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, wyd. 3, Warszawa 2009, s. 29-37.
  2. Art. 4 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym z dnia 30 sierpnia 2005 r. stanowi, iż uczelnie „stanowią integralną część systemu edukacji i nauki” w Polsce. Stąd też niektórzy mylnie zaliczają uczelnie wyższe do systemu oświaty, dowodząc że wydzielenie uczelni z tego systemu to tworzenie zbędnych bytów, oparte na wątpliwych i arbitralnych kryteriach. Por. P. Bała: Konstytucyjne prawo do nauki a polski system oświaty, Warszawa 2009, s. 244.
  3. Wincenty Okoń: Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”, 2001, s. 149. ISBN 83-88149-41-5.
  4. Ustawa z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania (Dz.U. z 1961 r. nr 32, poz. 160).
  5. A. Balicki, M. Pyter: Prawo oświatowe. Warszawa: C.H. Beck, 2011, s. 80. ISBN 978-83-255-3159-1.
  6. Jeżowski A., (2014), Finansowanie publiczne oświaty niepublicznej, Wydanie 1, Wydawnictwo Wolters Kluwer, ​ISBN 978-83-264-4561-3​.
  7. http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results-overview.pdf.
  8. reformaedukacji.men.gov.pl
  9. Rządowy projekt ustawy – Prawo oświatowe. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2016-12-22].
  10. Prezydent podpisał ustawy reformujące system oświaty. prezydent.pl, 2017-01-09. [dostęp 2017-01-09].

Linki zewnętrzneEdytuj