Otwórz menu główne

Ujazd

miasto w województwie opolskim

Ujazd (dodatkowa nazwa w j. niem. Ujestmiasto i siedziba gminy miejsko-wiejskiej Ujazd, na Górnym Śląsku, w powiecie strzeleckim (województwo opolskie), położone nad Kanałem Gliwickim i rzeką Kłodnicą. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie nalżało do starego woj. opolskiego.

Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Ujazd
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat strzelecki
Gmina Ujazd
Burmistrz Hubert Ibrom
Powierzchnia 14,69 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

1775[1]
120,3 os./km²
Strefa numeracyjna +48 77
Kod pocztowy 47-143
Tablice rejestracyjne OST
Położenie na mapie gminy Ujazd
Mapa lokalizacyjna gminy Ujazd
Ujazd
Ujazd
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ujazd
Ujazd
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Ujazd
Ujazd
Położenie na mapie powiatu strzeleckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu strzeleckiego
Ujazd
Ujazd
Ziemia50°23′26″N 18°21′15″E/50,390556 18,354167
TERC (TERYT) 1611064
SIMC 0965967
Urząd miejski
ul. Sławięcicka 19
47-143 Ujazd
Strona internetowa

Według danych z 30 czerwca 2008 miasto liczyło 1638 mieszkańców[2].

Ośrodek usługowy; drobny przemysł (okucia budowlane, meble, pasze). Przez miasto przebiega droga krajowa nr 40 GłuchołazyPyskowice.

Spis treści

NazwaEdytuj

 
Ujazd jako Vyasd na mapie Wacława Grodzieckiego z 1592 roku.
 
Nazwa Uiest wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 wydanym w języku polskim w Berlinie[3].
 
Barokowy kościół pw. św. Andrzeja Apostoła z 1613 r.
 
Neogotycki kościół pw. Nawiedzenia NMP z 1858 r.

Nazwa wywodzi się od polskiej nazwy ujazd będącej jednym z elementów średniowiecznego prawa polskiego iure polonico. Potwierdza to m.in. topograficzny opis Górnego Śląska z 1865, który notuje miejscowość we fragmencie "Der Name der Stadt kommt in alten Urkunden als Ugest geschrieben von polnisch Ujost" czyli "Nazwa miasta pochodzi ze starych dokumentów pisana jako Ugest z polskiego Ujost"[4].

W 1222 miasto wymienione jest jako Wyasd[5]. W 1295 w księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis miejscowość wymieniona jest jako Wyasd oraz Wiasd[6]. Miejscowość zapisano również w formie łacińskiej Vyasd civitas w Registrum Vyasdense. W 1475 w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Vyasd[7].

W dziele Matthäusa Meriana pt. „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae” z 1650 miejscowościami wymieniona jest pod nazwami Oyest oraz Oyziest[8]. Nazwę Uiest wymienia wśród innych nazw śląskich miejscowości urzędowy pruski dokument Fryderyka Wielkiego z 1750 wydanym w języku polskim w Berlinie[3]. W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie prowincji śląskiej wydanym w 1830 we Wrocławiu przez Johanna Knie miasto występuje pod polską nazwą Ujasd oraz niemiecką nazwą Ujest we fragmencie "Ujasd, polnische Benennung der Stadt Ujest, Kr. Gross-Strelitz"[9].

Polską nazwę Ujazd w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[10]. Polską nazwę Ujazd oraz niemiecką Uiest wymienia Słownik geograficzny Królestwa Polskiego[5]. W okresie rządów nazistów w Niemczech nazwę miasta zmieniono w latach 1936–1945 na Bischofstal. Obecną nazwę miasta zatwierdzono administracyjnie 12 listopada 1946[11].

HistoriaEdytuj

Osada wzmiankowana w 1155, prawa miejskie od 25 maja 1223[12]. Do 1525 własność biskupów wrocławskich. Ujazd posiadał samorząd i rozwijał się pomyślnie do XVII w. jako lokalny ośrodek rzemieślniczy i ważny, handlowy punkt tranzytowy. Wojny XVII w. spowodowały upadek miasta.

W I poł. XIX w. nastąpiło znaczne ożywienie gospodarcze i szybsze tempo rozwoju miasta za sprawą uruchomienia Kanału Kłodnickiego. Jednak dalsze lata przyniosły stagnację, głównie z powodu ominięcia miasta przez wybudowaną w 1848 linię kolejową z Wrocławia do Mysłowic.

W 1861 tytuł książąt Ujazdu (niem. Herzogen von Ujest) otrzymał Hugo I Fürst zu Hohenlohe ze Sławięcic. Należał do najbogatszych ludzi w ówczesnych Niemczech. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 notuje aktualną liczbę mieszkańców jako 2452 wymieniając również język niemiecki oraz polski jako używane przez mieszkańców "Die Sprache ist deutsch und polnisch"[13].

Podczas plebiscytu górnośląskiego za Niemcami padły 1384 głosy, a za Polską 161[14].

W czasie III powstania śląskiego miasto zostało zajęte już w pierwszym dniu powstania przez siły powstańcze Seweryna Jędrysika z podgrupy taktycznej „Harden” przy wsparciu batalionu tarnogórskiego Romana Koźlika. W czasie powstania znajdował się tu punkt sanitarny dla rannych powstańców śląskich z grupy operacyjnej „Wschód”. Pod koniec maja 1921 miasto zajęły wojska francuskie, zastąpione w początku czerwca przez wojska brytyjskie. 21 stycznia 1945 r. Niemcy – członkowie SS i Wehrmachtu zamordowali pod miastem, przy drodze na Jaryszów, ok. 90 mężczyzn więźniów ewakuowanych z KL Auschwitz[15]. W toku działań wojennych w 1945 r. Ujazd został zniszczony w prawie 70%[12]

Władze komunalne UjazduEdytuj

od 1223 do 1524 – wolni dziedziczni wójtowie UjazduEdytuj

  • Walter z Nysy – od 1223
  • Wolf von Kechel – przed i po 1307
  • Lipold von Zedlitz – przed 1385
  • Johann von Czornberg – po 1385
  • Mikołaj Dluhomil z Bierawy – od ok. 1490 do 1524

od 1524 do 1945 – burmistrz UjazduEdytuj

  • Jan Spera - 1679
  • Valentinus Alexander - 1723
  • Adam Nigrin – 1757
  • Caspar Maxoy – 1764
  • Johann Grzanke – 1766 i 1786
  • August Schwidlinski – przed 1809
  • Gottlieb Wehner – od 1809 do 1815
  • August Schwidlinski – od 1815 do ok. 1846
  • Johann Mandrella – od ok. 1846 do ok. 1851
  • Franz Wollny – od ok. 1852 do ok. 1872
  • Heinrich Tschauder – od 1872 do 1905
  • Artur Wieczorek – od 1906 do VII 1928
  • Georg Friedrich – od IV 1929 do 1935
  • Erich Gluchnik – od 1935 do I 1945

od 1945 do czasów współczesnychEdytuj

  • Piotr Ful od 1945 do 1946 – Burmistrz
  • Witold Ogorzały od 1947 do 1948 – Burmistrz
  • Jan Rangosz od 1949 do 1950 – Burmistrz
  • Juliusz Potęp od 1950 do 1951 – Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
  • Wincenty John od 1951 do 1956 – Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
  • Adam Skawiński od 1956 do 1969 – Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
  • Izabela Bębenek od 1969 do 1971 – Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
  • Marian Ziębiński od1971 do 1972 – Przewodniczący Prezydium Miejskiej Rady Narodowej
  • Jan Marek od 1973 do 1975 – Naczelnik Miasta i Gminy Ujazd
  • Eugeniusz Horoszczak od 1975 do 1983 – Naczelnik Miasta i Gminy Ujazd
  • Marcin Polaczek od 1983 do 1988 – Naczelnik Miasta i Gminy Ujazd
  • Zbigniew Pawlak od 1988 do 1990 – Naczelnik Miasta i Gminy Ujazd
  • Zbigniew Pawlak od 1990 do 1998 – Burmistrz Miasta i Gminy Ujazd
  • Tadeusz Kauch od 1998 do 2018 – Burmistrz Miasta i Gminy Ujazd
  • Hubert Ibrom od XI 2018 – Burmistrz Miasta i Gminy Ujazd

DemografiaEdytuj

Statystyki ludnościEdytuj

Rok 1724 1783 1787 1791 1794 1795 1796 1800 1803 1810 1816 1819 1821 1825 1827 1831 1843 1845 1855 1861 1864 1865
Liczba ludności ok.600 840 960 826 828 840 1103 1052 1076 1368 1240 1375 1667 1782 1768 1866 2312 2359 2524 2587 2681 2677
Rok 1867 1871 1880 1885 1890 1895 1900 1905 1910 1919 1925 1933 1939 1946 1950 1956 1960 1968 1975 1977 1978 1980
Liczba ludności 2740 2651 2546 2665 2523 2617 2351 2214 2207 2050 2111 2097 2201 2986 3152 3162 3192 2725 1731 1688 1698 1723
Rok 1985 1990 1995 2000 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
Liczba ludności 1861 1855 1758 1716 1651 1631 1647 1652 1643 1640 1655 1662 1670 1721 1719 1740 1723 1747 1775 1770 1770

Miejsca zamieszkane uwzględnione w podanej ogólnej liczbie ludności, w latach:

od 1724 do 1809: Ujazd Miasto, Ujazd Zamek

od 1810 do 1820: Ujazd Miasto, Ujazd Zamek, Dziekanka (przyłączona w 1810 roku)

od 1810 do 1928: Ujazd Miasto, Ujazd Zamek

od 1928 do 1945: Ujazd (30.09.1928 do Ujazd Miasto włączono Ujazd Zamek i wieś Goj i Lalok)

po 1945:

01.12.1945 przyłączono Stary Ujazd (960 mk) z Ferdynandem i Niezdrowice (950 mk)

04.10.1954 przyłączono Dziedzinkę 38mk

01.01.1969 odłączono Stary Ujazd 944mk. i Ferdynand

01.01.1973 odłączono Niezdrowice – 576 mk.

  • Piramida wieku mieszkańców Ujazdu w 2014[1].


 

ZabytkiEdytuj

Do rejestru zabytków wpisane są następujące obiekty znajdujące się na terenie Ujazdu[16]:

  • kościół par. pw. św. Andrzeja Apostoła, barokowy z 1613 r. – XVII-XVIII w.
  • kościół pątniczy pw. Nawiedzenia NMP, neogotycki z 1858 r. – XIX w.
  • zamek biskupi w ruinie, renesansowy z 1580 r. – XVI-XVII w. do XIX w.
  • dom, ul. 3 Maja 16, z poł. XIX w. – (wyburzony w 2016 r.)
  • dom, ul. Powstańców Śląskich 2, z poł. XIX w.
  • dom, ul. Sienkiewicza 3, z poł. XIX w.
  • dom, ul. Traugutta 34, z poł. XIX w.

inne zabytki:

PrzypisyEdytuj

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Ujazd, w oparciu o dane GUS.
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2008 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118. (pol.)
  3. a b Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  4. Triest 1865 ↓, s. 294.
  5. a b http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/764 Ujazd w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, tom XII, s. 764].
  6. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  7. Franz Xaver Seppelt,"Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446", Franz Goerlich, Breslau 1912, str. 97. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.
  8. Matthäusa Meriana,”Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae”, Frankfurt am Main 1650.
  9. Knie 1830 ↓, s. 803.
  10. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.33.
  11. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  12. a b Gmina Ujazd – przyjazne inwestowanie.
  13. Triest 1865 ↓, s. 301.
  14. Wyniki plebiscytu w powiecie strzeleckim.
  15. Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945. Nr 27: Województwo opolskie. Warszawa 1980
  16. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 119-120. [dostęp 13.1.2013].

BibliografiaEdytuj

  1. Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schliesen.... Breslau: Barth und Comp., 1830.
  2. Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.

Linki zewnętrzneEdytuj