Otwórz menu główne

Wega

gwiazda w gwiazdozbiorze Lutni
Ten artykuł dotyczy gwiazdy. Zobacz też: inne znaczenia.

Wega (Alfa Lyrae, α Lyr) – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Lutni, piąta co do jasności gwiazda nocnego nieba. Obserwowana wielkość gwiazdowa: +0,03m. Odległa od Słońca o 25 lat świetlnych.

Wega
α Lyrae
Wega
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Lutnia
Rektascensja 18h 36m 56,336s
Deklinacja +38° 47′ 01,28″
Paralaksa (π) 0,13023 ± 0,00036[1]
Odległość 25,045 ± 0,069 ly
7,679 ± 0,021 pc
Wielkość obserwowana 0,03[1]m
Ruch własny (RA) 200,94 ± 0,32[1] mas/rok
Ruch własny (DEC) 286,23 ± 0,40[1] mas/rok
Prędkość radialna −20,60 ± 0,20[1] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy A0 Va[1]
Masa 2,15 M[2]
Promień 2,26–2,75 R[3]
Metaliczność [Fe/H] −0,56[4]
Wielkość absolutna 0,60[4]m
Jasność 37 ± 3[2] L
Okres obrotu 12,5 h[2]
Prędkość obrotu 270[3] km/s
Wiek 625–850 milionów lat[2]
Temperatura 9500[3] K
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół Centrum Galaktyki
Półoś wielka 7570 pc[4]
Mimośród 0,0317[4]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 3 Lyr
2MASS: J18365633+3847012
Bonner Durchmusterung: BD +38°3238
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 699
Katalog Gliesego: GJ 721
Katalog Henry’ego Drapera: HD 172167
Katalog Hipparcosa: HIP 91262
Katalog jasnych gwiazd: HR 7001
SAO Star Catalog: SAO 67174
Fidis, Lucida Lyrae; GCTP 4293.00, LTT 15486

NazwaEdytuj

Nazwa pochodzi od arabskiego wyrażenia ‏النسر الواقع‎ an-nasr al-wāqiʿ  ‛pikujący orzeł’[3][5]. Grecy nazywali ją stgr. Λύρα Lyra, lira, podobnie jak całą konstelację. Rzymscy pisarze także określali ją słowem Lyra, ale również Fidis[5]. W 2016 roku nazwa została formalnie zatwierdzona przez Międzynarodową Unię Astronomiczną[6].

Charakterystyka obserwacyjnaEdytuj

 
Położenie w gwiazdozbiorze

Wega należy do najjaśniejszych gwiazd ziemskiego nieba, jest widoczna gołym okiem z całej północnej półkuli Ziemi i z półkuli południowej do szerokości 51° S (ze wszystkich kontynentów oprócz Antarktydy i południa Patagonii). Jej obserwowana wielkość gwiazdowa jest bardzo bliska 0m, w związku z czym jest wykorzystywana przez amatorów astronomii (a dawniej również zawodowych astronomów) do kalibracji instrumentów fotometrycznych.

 
Trójkąt letni

Wega tworzy wraz z Denebem i Altairem charakterystyczny asteryzm, tak zwany trójkąt letni.

Wega była pierwszą po Słońcu sfotografowaną gwiazdą. Miało to miejsce 17 lipca 1850 roku. Jej dagerotyp otrzymano po stusekundowym naświetlaniu w obserwatorium Uniwersytetu Harvada[5][2]. Była też pierwszą po Słońcu gwiazdą, której widmo zostało zarejestrowane (1872).

Wega jako gwiazda polarnaEdytuj

 
Tor ruchu precesyjnego osi ziemskiej na tle gwiazd

12 000 lat p.n.e. Wega znajdowała się bardzo blisko północnego bieguna nieba i pełniła rolę Gwiazdy Polarnej, tak jak obecnie Polaris. Odległość między Wegą i biegunem była jednak dziewięciokrotnie większa niż dzisiejsza odległość między biegunem i Polaris[7]. Położenie bieguna niebieskiego zmienia się w skali tysiącleci na skutek precesji osi ziemskiej i około roku 14 000 Wega ponownie zostanie gwiazdą biegunową.

Ruch własnyEdytuj

Wega obecnie zbliża się do Słońca w swoim ruchu wokół Centrum Galaktyki i według pomiarów sondy Hipparcos za 210 tysięcy lat stanie się jaśniejsza niż Syriusz, który wówczas będzie się już oddalał. Za 290 tysięcy lat będzie odległa o 17,1 roku świetlnego i osiągnie największą jasność (−0,81m), po czym również zacznie się oddalać. Za 480 tysięcy lat najjaśniejszą gwiazdą nieba kolejny raz stanie się Kanopus[8].

Właściwości fizyczneEdytuj

 
Porównanie rozmiarów Wegi i Słońca

Jest to biała gwiazda ciągu głównego należąca do typu widmowego A0[1][3]. Jest około 37 razy jaśniejsza od Słońca[2], ma temperaturę średnio 9500 K[3]. Wydaje się obracać powoli wokół osi, ale jest to złudzenie wywołane orientacją osi obrotu gwiazdy – Wega jest zwrócona biegunem ku Ziemi. W rzeczywistości rotuje bardzo szybko, wykonując pełen obrót w ciągu około pół doby. Tak prędka rotacja powoduje duże spłaszczenie biegunowe: promień biegunowy gwiazdy jest równy 2,26 R, podczas gdy równikowy – 2,75 promienia Słońca. Efektem spłaszczenia jest także niejednorodność temperatury powierzchniowej: bliżej bieguna, gdzie otoczka gwiazdy jest cieńsza, temperatura sięga 10 150 K, na równiku ma wartość 7950 K[3]. W efekcie także jasność tej gwiazdy wydaje się większa – oceny jasności nie uwzględniające spłaszczenia i orientacji wskazywały, że jest równa 58,10L[4][2]. Ma ona masę około 2,15 M i wiek około 625–850 milionów lat[2]. Jest mniej więcej w połowie okresu syntezy wodoru w hel w jądrze; za około 650 milionów lat zakończy życie jako biały karzeł, przechodząc uprzednio w czerwonego olbrzyma lub cefeidę[2].

Jest to jedna z pierwszych gwiazd, wokół których odkryto dysk pyłowy[3]. Astronomowie dzięki satelicie IRAS od 1983 roku wiedzą, że gwiazdę otacza dysk zimnego (ok. −180 °C) pyłu. Złożona struktura dysku, z wyraźną wewnętrzną granicą, stanowi silną sugestię, że Wega ma układ planetarny. Obserwacje z użyciem koronografu w 2005 roku ograniczyły maksymalną masę ciał okrążających Wegę do 5–10 mas Jowisza[9].

Znaczenie kulturoweEdytuj

Ze względu na jasność, Wega była ważną gwiazdą dla arabskich astronomów, Asyryjczyków w mitologii chińskiej i hinduskiej, oraz dla dawnych mieszkańców Polinezji[10]. Dla Polinezyjczyków trójkąt letni, zawierający Wegę (haw. Keoe), był „trójkątem nawigatorów” pomocnym w podróżach po rozległym Pacyfiku[11]. Zajście Wegi przed wschodem Słońca sygnalizowało początek jesieni dla starożytnych Rzymian[5].

Wega w fikcjiEdytuj

W książce Carla Sagana Kontakt z układu planetarnego tej gwiazdy odebrano sygnał od pozaziemskiej cywilizacji. Na podstawie książki powstał film pod tym samym tytułem w reżyserii Roberta Zemeckisa[12].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Wega w bazie SIMBAD (ang.)
  2. a b c d e f g h i Vega (ang.). SolStation. [dostęp 2017-06-26].
  3. a b c d e f g h Jim Kaler: Vega (Alpha Lyrae) (ang.). Stars, 2009-06-26. [dostęp 2017-06-23].
  4. a b c d e Anderson E., Francis C: HIP 91262 (ang.). W: Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2017-06-23].
  5. a b c d Richard Hinckley Allen: Star Names Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications Inc., 1963, s. 282–285. ISBN 0-486-21079-0. (ang.)
  6. Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-05-22].
  7. Joachim Ekrutt: Gwiazdy i planety. Wyd. V. Muza, 2005, s. 145. ISBN 83-7079-770-9.
  8. Jocelyn Tomkin. Once and Future Celestial Kings. „Sky and Telescope”. 95 (4), s. 59–63, kwiecień 1998. Bibcode1998S&T....95d..59T. 
  9. Yoichi Itoh, Yumiko Oasa, Misato Fukagawa. Coronagraphic Search for Extra-Solar Planets around Epsilon Eri and Vega. „The Astrophysical Journal”. 652 (2), s. 1729–1733, 2006. DOI: 10.1086/508420. arXiv:astro-ph/0608362. Bibcode2006ApJ...652.1729 (ang.). 
  10. Kamil Złoczewski: Kosmos. T. 71. Poznań: Amermedia, 2013, s. 22. ISBN 978-83-252-2004-4.
  11. Hawaiian Star Lines and Names for Stars (ang.). Polynesian Voyaging Society. [dostęp 2017-06-26].
  12. Kontakt w bazie IMDb (ang.)

BibliografiaEdytuj