Działoszyce

miasto w województwie świętokrzyskim

Działoszycemiasto położone w południowej Polsce, w woj. świętokrzyskim, w powiecie pińczowskim. Siedziba miejsko-wiejskiej gminy Działoszyce. Położone nad rzeką Nidzicą (lewy dopływ Wisły), przy DW768.

Działoszyce
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kościół św. Trójcy
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 świętokrzyskie

Powiat

pińczowski

Gmina

Działoszyce

Prawa miejskie

1409

Burmistrz

Stanisław Porada

Powierzchnia

1,92[1] km²

Populacja (2022)
• liczba ludności
• gęstość


868[1]
452[1] os./km²

Strefa numeracyjna

+48 41

Kod pocztowy

28-440

Tablice rejestracyjne

TPI

Położenie na mapie powiatu pińczowskiego
Mapa konturowa powiatu pińczowskiego, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Działoszyce”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Działoszyce”
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa konturowa województwa świętokrzyskiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Działoszyce”
Ziemia50°21′54″N 20°21′09″E/50,365000 20,352500
TERC (TERYT)

2608014

SIMC

0946987

Urząd miejski
ul. Skalbmierska 5
28-440 Działoszyce
Strona internetowa

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 991 mieszkańców.

W 1595 roku miasto położone w powiecie proszowskim województwa krakowskiego była własnością rodu Śmigielskich[2].

Historia

edytuj
 
Działoszyce około 1936 r.

Pierwsza wzmianka o Działoszycach pochodzi z 1220[3]. Osada położona była na szlaku handlowym prowadzącym z Krakowa przez Skalbmierz i Wiślicę. Działoszyce rozwijały się dzięki protekcji biskupa Iwona Odrowąża. W czasach Kazimierza Wielkiego miały ok. 430 mieszkańców. W 1409 król Władysław Jagiełło nadał osadzie prawa miejskie. Ród Ostrogskich do których należało miasto, otrzymał przywilej na pobieranie opłat mostowych od kupców wielkopolskich. Działoszyce były ośrodkiem rzemieślniczym i handlowym. Rozwijały się tu garbarstwo i olejarstwo, a w późniejszym okresie sukiennictwo. W 1629 w mieście było 13 rzemieślników. Znajdowały się tu młyn i stępa napędzane przez dwa koła wodne. W 1662 Działoszyce miały 468 mieszkańców. W 1788 – 159 domów i 720 mieszkańców. Miasto posiadało przywilej na odbywanie 12 jarmarków w ciągu roku.

W 1795, w następstwie III rozbioru, Działoszyce znalazły się na dwanaście lat w zaborze austriackim. W okresie 1807–1815 należały do Księstwa Warszawskiego, by w 1815, na ponad sto lat przejść pod zabór rosyjski. Pozostawanie blisko granicy z Austrią i Rzeczpospolitą Krakowską, w dogodnym dla handlu obszarze, sprawiło, iż w „lwim grodzie” znacznie nasiliło się osadnictwo żydowskie. Lokalizacja sprzyjała nie tylko handlowi, ale również i o wiele bardziej opłacalnemu przemytowi, miasto bogaciło się coraz bardziej[4].

W 1820 liczba ludności miasta wynosiła już 1692 osoby. Wśród nich było 436 chrześcijan i 1256 Żydów (74%). Pierwsi trudnili się głównie rzemiosłem i rolnictwem, drudzy zajmowali się przede wszystkim handlem[4]. W 1827 Działoszyce miały 1735 mieszkańców, w 1857 – 3000, a w 1879 już 5170 osób[4]. W 1894 wybuchła epidemia cholery, w wyniku której zmarło 126 osób, w większości Żydzi[5].

 

W 1899, spośród ogólnej liczby 5170 mieszkańców, 4673 (90%) było Żydami[6]. Zajmowali się przeważnie przemysłem i handlem. W mieście działało w tym czasie 6 garbarni, 3 cegielnie, 2 olejarnie, 2 fabryki świec, kopalnia gipsu oraz kaflarnia.

18 lutego 1918 r. miała miejsca masowa demonstracja polskiej ludności z Działoszyc i okolicy przeciwko Traktatowi Brzeskiemu z 9 lutego 1918, którego treść wywołała wzburzenie wśród polskiej opinii publicznej. Manifestacja została zorganizowana przez miejscowy oddział Polskiej Organizacji Wojskowej. W trakcie tłumienia manifestacji przez żandarmów austriackich zostały zastrzelone trzy osoby: Stefan Starkiewicz syn burmistrza Działoszyc (lat 15) , Wincenty Robak z Wymysłowa (lat 54) i Wojciech Pawęzowski z Chmielowa (lat 24), a trzy dalsze zostały ranne: Wincenty Brykalski i Stanisław Markiewicz z Działoszyc, oraz Stanisław Motłoch z Chałupek Jakubowskich, a później kilkanaście osób zostało aresztowanych[7][8][9][10].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Działoszycach Żydzi stanowili ok. 80% mieszkańców miasta[11]. W Działoszycach handlowano zbożem, drobiem oraz trzodą chlewną. Funkcjonowało tu także kilka małych zakładów przemysłowych. M.in. olejarnia, kaflarnia, garbarnia oraz 3 młyny. Liczba mieszkańców malała z powodu konkurencji większych zakładów przemysłowych położonych w sąsiednich ośrodkach, a także problemów komunikacyjnych. W 1921 miasto miało 6755 mieszkańców. Do 1939 liczba ta zmalała do 5872. W czasie okupacji niemieckiej wywieziona lub zabita została niemal cała ludność żydowska miasteczka. W czasie tworzenia tzw. Republiki Pińczowskiej, 26 lipca 1944 partyzanci Batalionów Chłopskich dowodzeni przez Tomasza Adrianowicza po rozbiciu posterunku policji i żandarmerii niemieckiej wyzwolili Działoszyce. W 50 rocznicę powstania Republiki Pińczowskiej partyzancka akcja został upamiętniona tablicą umieszczoną na budynku szkoły przy ul. Szkolnej 5[12]. W 1946 Działoszyce miały już zaledwie 2506 mieszkańców.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa kieleckiego.

Ludzie związani z Działoszycami (wg daty urodzenia)

edytuj
  • Urodzeni:

Demografia

edytuj
  • Piramida wieku mieszkańców Działoszyc w 2014 roku[13].


 

Zabytki

edytuj
Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A/629 z 11.02.1967)[14].
  • Zespół kościoła parafialnego p.w. św. Trójcy, na zespół obok kościoła składają się m.in. budowle z 1869 r.: bardzo wysoki kamienny mur oporowy wzmocniony szkarpami oraz mur kamienny nakryty jednospadowym daszkiem z bramą główną "trójprzęsłową, filarowo-arkadową" w której "arkady ostrołuczne, w profilowanej opasce", a "skrzydła bramne z żelaza kutego"(id: PL.1.9.ZIPOZ.NID_E_26_ZE.692)[15]
  • Kamienna figura Chrystusa Frasobliwego na kolumnie, barokowa, z 1632 r.[16].
  • Kamienna figura św. Antoniego Padewskiego z aniołkami, na postumencie, barokowa, z II połowy XVIII w.[16].
  • Kamienna figura św. Rozalii na słupie, na którym na jego czterech ścianach płaskorzeźby św. Rocha, Karola Boromeusza, Sebastiana i Ignacego oraz (z frontu) suplikacja "Od powietrza, ognia i wojny wybaw nas Panie". Wykonana została w 1848 r. przez Józefa Zaborowskiego[16].
  • Ruina synagogi, z II połowy XIX wieku, przy ul. Krasickiego 3 (nr rej.: A/630 z 4.01.1988)[14].
  • Cmentarz parafialny z XIX wieku, założony na początku XIX w., przy ul. Zakościelnej, z kaplicą grobową rodziny Michalskich, z zabytkowymi pomnikami nagrobnymi od I połowy XIX wieku[9].
  • Pomnik ofiar poległych 18 lutego 1918 r., wysoki pomnik z piaskowca z podestem, wraz z trzema mogiłami zabitych, ogrodzony balustradą. Na pomniku zamieszczono tablicę treści: Ofiarom poległym / 18 lutego 1918 r. w Działoszycach / Cześć ich pamięci / Wojciech Pawęzowski l. 24 z Chmielowa / Stefan Starkiewicz l. 18[sic!] z Działoszyc / Wincenty Robak l. 54 z Wymysłowa[9]. Pomnik z kwaterą wpisany jest do "Ewidencji Grobów i Cmentarzy Wojennych" i rejestru miejsc pamięci narodowej (Nr wew. 09-01-004)[17][18][19].

Zobacz też

edytuj

Przypisy

edytuj
  1. a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08].
  2. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 111.
  3. A. Sznajderski: Pomniki pamięci. Tuchów: 2003, s. 220.
  4. a b c Historia społeczności żydowskiej, dzialoszyce.info.
  5. „Gazeta Kielecka”. 66, 1894. 
  6. A. Sabor, Sztetł: Śladami żydowskich miasteczek. Kraków: 2005, s. 12–13.
  7. Jan Żaliński: Pamiętnik. Wspomnienia z Działoszyc (1904-1939). Opracował i wydał Henryk W. Żaliński. Kraków: 2020, s. 28-31. ISBN 978-83-8111-067-9..
  8. Adam Sznajderski: Demonstracja przeciwko oderwaniu ziem polskich (18 II 1918), [w:] Adam Sznajderski, Działoszyce. Dzieje znad Nidzicy,. Wrocław: 2021, s. 72-73. ISBN 978-83-957434-2-9..
  9. a b c Adam Sznajderski: Pomniki pamięci. Tuchów: 2003. ISBN 83-86744-28-6..
  10. Serwis Internetowy Miasta i Gminy Działoszyce: Historia miasta Działoszyce. dzialoszyce.info Serwis Internetowy Miasta i Gminy Działoszyce. [dostęp 2023-02-18]..
  11. Marcin Kącki „Egzekucja” Gazeta Wyborcza 7-8 maja 2016 r.
  12. Kolus 2011 ↓, s. 149.
  13. Działoszyce w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11], liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  14. a b Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 marca 2024, s. 48 [dostęp 2015-12-22].
  15. Jan Maraśkiewicz: Zespół kościoła parafialnego p.w. św. Trójcy (N_26_EN.43381). Karta ewidencyjna. zabytek.pl, 1998. [dostęp 2023-02-17]..
  16. a b c Piotr Markiewicz, Parafia w Działoszycach (1936-1985), [w:] "7 Źródeł. Rocznik społeczno-kulturalny powiatu pińczowskiego", t. 5, s.237-318, Pińczów 2002, ISSN 1641-0720..
  17. Maciej Sobecki: Karta ewidencyjna. zabytek.pl, 2018-09-26. [dostęp 2023-02-17]..
  18. Narodowy Instytut Dziedzictwa: mogiła Stefana Stakiewicza[sic!, Wincentego Robaka i Wojciecha Pawęzowaskiego[sic!] z I w. św.]. Zabytek.pl. [dostęp 2023-02-17].
  19. Świętokrzyski Urząd Wojewódzki: Miejsca pamięci narodowej w Województwie Świętokrzyskim. Świętokrzyski Urząd Wojewódzki. [dostęp 2023-02-17]..

Bibliografia

edytuj
  • Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965–1967.
  • Krzysztof Urbański: Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym. Kielce: Muzeum Narodowe w Kielcach; F.P.H.U. „XYZ”, 2006, s. 76–84. ISBN 83-89995-06-9.
  • Marian Kolus: Miejsca upamiętniające działalność Batalionów Chłopskich w latach 1940-1945 na terenie województwa świętokrzyskiego. Kielce: 2011. ISBN 978-83-88161-39-1.

Linki zewnętrzne

edytuj