Leipzig (1929)

niemiecki krążownik lekki z II wojny światowej
(Przekierowano z Leipzig (1931))
Ten artykuł dotyczy lekkiego krążownika z 1931 r.. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Leipzig – niemiecki krążownik lekki z okresu międzywojennego i II wojny światowej, w służbie w latach 1931–1945, jedyny okręt swojego typu. Nazwany od miasta Lipska, był trzecim krążownikiem noszącym tę nazwę. Stanowił rozwinięcie krążowników poprzedniego typu K, a dalszym ulepszeniem jego konstrukcji był „Nürnberg”.

Leipzig
Ilustracja
„Leipzig” około 1936
Klasa krążownik lekki
Historia
Stocznia Marinewerft, Wilhelmshaven
Położenie stępki 18 kwietnia 1928[a]
Wodowanie 18 października 1929
 Reichsmarine
Wejście do służby 8 października 1931
 Kriegsmarine
Wycofanie ze służby 8 maja 1945
Los okrętu samozatopiony 11 lub 20 lipca 1946
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 6614 t
pełna: 8427 t
Długość 177,1 m
Szerokość 16,3 m
Zanurzenie 5,69 m
Napęd
6 kotłów parowych, 2 turbiny parowe o mocy 60 000 KM oraz 4 silniki wysokoprężne o mocy 12 400 KM, 3 śruby
Prędkość 32 węzły
Zasięg 3780 Mm przy 15 w,
2220 Mm / 27 w
Uzbrojenie
9 dział 149 mm (3×III)
6 dział 88 mm plot (3×II)
8 działek 37 mm plot (4×II)
8 działek 20 mm plot (8×I)
12 wt 533 mm (4×III), 24 torpedy
120 min (opcja)
• stan na 1939, szczegóły w tekście
Opancerzenie
burty do 50 mm
pokład 20–25 mm
wieże do 30 mm
Wyposażenie lotnicze
2 wodnosamoloty Ar 196, katapulta
Załoga 850[1]

Służył podczas wojny na wodach Morza Północnego i Bałtyckiego. W grudniu 1939 roku został storpedowany przez brytyjski okręt podwodny, po czym powrócił do służby jako okręt szkolny, mało intensywnie używany bojowo. Brał udział w ataku na ZSRR i walkach na Pomorzu Gdańskim w 1945 roku. Po wojnie został samozatopiony przez aliantów w 1946 roku.

Uzbrojenie główne stanowiło dziewięć dział kalibru 15 cm (149 mm) w trzydziałowych wieżach. Wyporność standardowa krążownika wynosiła około 6600 ton, a długość 177 m. Okręt miał unikalny napęd mieszany turbinowo-dieslowski, który pozwalał na osiągnięcie prędkości maksymalnej 32 węzły.

Projektowanie i budowaEdytuj

„Leipzig” był piątym zbudowanym w Niemczech w okresie międzywojennym krążownikiem lekkim. Jego projekt, opracowany w 1927 roku, stanowił rozwinięcie krążowników poprzedniego typu K (Königsberg)[2]. Budowa poprzedników wówczas dopiero się kończyła i nie można było jeszcze wyciągnąć wniosków z ich eksploatacji, lecz głównym ulepszeniem był całkiem inny układ siłowni i mechanizmów napędowych oraz zmieniony schemat opancerzenia i rozplanowanie wnętrza[2]. Przy jedynie nieco zwiększonej wyporności i poszerzonym o metr kadłubie, zachowano takie same proporcje okrętu i układ uzbrojenia, lecz obie rufowe wieże ustawiono w osi symetrii okrętu, odstępując od ich rozsunięcia ku burtom[2]. Najbardziej widoczną różnicę w sylwetce stanowiło zastąpienie dwóch kominów przez jeden szerszy, zmianie uległ też kształt rufy[3]. Zachowano nowatorski system kombinowanego napędu turbinowo-dieslowskiego, lecz zastosowano znacznie mocniejsze silniki diesla, które napędzały teraz trzecią śrubę, pozwalając na rozwijanie wyższej prędkości ekonomicznej, gdy nie pracowały turbiny, napędzające pozostałe dwie śruby[2].

Stępkę pod budowę krążownika położono w stoczni Marynarki (Marinewerft) w Wilhelmshaven 18 kwietnia 1928 roku (spotykane też są inne daty dzienne w kwietniu)[a]. Budowę prowadzono pod numerem stoczniowym 117 i tymczasowym oznaczeniem: krążownik „E” (Kreuzer E) lub Ersatz Amazone (zamiennik „Amazone”, dla zastąpienia starego, pozostawionego Niemcom przez traktat wersalski krążownika o tej nazwie)[b]. Uroczyste wodowanie i nadanie nazwy nastąpiło 18 października 1929 roku[c]. Odbyło się to w rocznicę bitwy pod Lipskiem, od którego okręt otrzymał nazwę „Leipzig”, jako czwarty okręt niemiecki, a trzeci krążownik po pierwszym SMS „Leipzig”, utraconym podczas I wojny światowej, i drugim, nieukończonym przed końcem wojny[4][5]. Matką chrzestną została wdowa po poległym w bitwie koło Falklandów dowódcy pierwszego krążownika „Leipzig” Susanna Haun[4]. Okręt wszedł do służby 8 października 1931 roku[6]. Budowa kosztowała 38 milionów marek[6]. Dalszym rozwinięciem projektu „Leipziga” był „Nürnberg” – ostatni niemiecki krążownik lekki, zbudowany po kilkuletniej przerwie[7].

OpisEdytuj

Architektura i konstrukcja kadłubaEdytuj

 
Szkic krążownika „Leipzig” według danych amerykańskiego wywiadu, z zaznaczonym schematycznie opancerzeniem

„Leipzig” zachował architekturę krążowników poprzedniego typu K, a główną różnicą było zastąpienie dwóch kominów przez jeden szerszy. Podobnie jak poprzedniki, okręt miał nietypowe dla krążowników rozmieszczenie artylerii, z jedną wieżą na pokładzie dziobowym i dwoma na rufie w superpozycji (układ defensywny, optymalizowany dla krążowników pełniących samotnie zadania rajderskie i zwiadowcze, ostrzeliwujących się podczas odwrotu)[8][d]. Skutkowało to charakterystyczną sylwetką z niską nadbudówką przesuniętą w kierunku dziobu, umieszczoną tuż za wieżą. Jedynie zrezygnowano z unikalnego rozsunięcia wież rufowych w kierunku burt, ustawiając je klasycznie – w osi symetrii okrętu[9]. Kadłub miał podniesiony pokład dziobowy, przechodzący na śródokręciu w pokład nadbudówki, na którego końcu na rufie była ustawiona druga wieża (o tradycyjnym dla niemieckiej marynarki oznaczeniu B – „Bruno”)[10]. Zmianie uległ kształt rufy, która stała się krążownicza zamiast pawężowej, co było korzystniejszym kształtem przy układzie trzyśrubowym[11]. Nadbudówka dziobowa była podobna do typu K[12]. Nad jej tylną częścią umieszczony był masywny maszt rurowy z platformami i stanowiskiem kierowania ogniem na szczycie. Kadłub miał długość całkowitą 177,1 m, na linii wodnej 165,8 m, a szerokość 16,3 m[13]. Zanurzenie maksymalne wynosiło 5,69 m, a średnie 4,88 m[9]. Wyporność standardowa wynosiła 6614 t, konstrukcyjna 7385 t, a pełna 8427 t (podawane też są inne dane)[13][e]. Przy tym, wyporność standardowa była oficjalnie podawana jako 6000 t z uwagi na ograniczenia traktatu wersalskiego[14].

Pomimo zbliżonych wymiarów i proporcji, kadłub różnił się istotnie od okrętów typu K rozplanowaniem wewnętrznym przedziałów i opancerzenia oraz rozchyleniem burt na zewnątrz, z zastosowaniem wybrzuszeń na dole, w miejsce burt o niewielkim pochyleniu dośrodkowym[15]. Kadłub dzielił się poprzecznymi grodziami na 16 głównych przedziałów wodoszczelnych i miał podwójne dno na 83% długości (dłuższe, niż w typie K)[f]. Wykonany był we wzdłużnym systemie naboru[7]. W konstrukcji w jeszcze większym stopniu wykorzystywano spawanie (do 90%)[11]. Podobnie jednak jak u poprzedników, kadłub był stosunkowo lekko skonstruowany z powodu oszczędności wagowych przy chęci skonstruowania silnego okrętu, co negatywnie wpływało na jego wytrzymałość[9]. W odróżnieniu od okrętów typu K, nadbudówki nie były elementem konstrukcyjnym wpływającym na sztywność kadłuba[7]. Nowością było zastosowanie systemu niewielkich przedziałów na zewnątrz pasa pancernego pod linią wodną (wybrzuszeń lub bąbli), mieszczących zbiorniki paliwa i wody kotłowej, polepszających stateczność[7]. To rozwiązanie umożliwiło zastosowanie nachylonych burt powyżej, co polepszało skuteczność opancerzenia, oraz zwiększenie szerokości wewnętrznej przedziałów kotłowni, co skutkowało zmniejszeniem ich liczby i skróceniem zajmowanego miejsca[16]. Po obu burtach były stępki przechyłowe oraz aktywne stabilizatory przechyłu, polepszające warunki użycia artylerii[11]. Okręt miał dobre własności morskie, lecz konstrukcja kadłuba okazała się zbyt słaba i podczas działań na Atlantyku podczas wojny domowej w Hiszpanii pojawiały się pęknięcia pokładu, co pociągnęło ograniczenie użycia okrętu od 1938 roku do Morza Północnego i Bałtyckiego oraz opracowanie procedur kolejności opróżniania zbiorników paliwa[17]. Przed wojną planowano przebudowę kadłuba w celu zwiększenia jego wytrzymałości, polegającą na dodaniu nowego zewnętrznego poszycia burt ze stali pancernej Wh grubości 10–12 mm, ciągnącego się od zewnętrznej krawędzi wybrzuszeń do krawędzi górnego pokładu, lecz zrezygnowano z tego po wybuchu wojny (rozpoczęcie prac planowano na kwiecień 1940 roku)[17].

UzbrojenieEdytuj

 
„Leipzig” w 1934 roku, jeszcze z pojedynczymi działami 88 mm i bez katapulty

Uzbrojenie główne stanowiło 9 dział nominalnego kalibru 15 cm – faktycznie 149,1 mm, w trzech trzydziałowych wieżach[18]. Działa te wyróżniały się długimi lufami (60 kalibrów) i wysoką prędkością początkową pocisków 960 m/s[10]. Strzelały one pociskami o masie 45,5 kg na odległość do 25 700 m, kąt podniesienia luf wynosił od -10° do +40°, a zapas amunicji 120 na działo (1080 ogółem, zwiększony w toku wojny do 1500)[19]. Używano pocisków przeciwpancerno-burzących i burzących[10]. Szybkostrzelność wynosiła 6–8 strzałów na minutę na lufę[18]. Masa wieży wynosiła 137 ton[1]. Z liczbą dziewięciu dział kalibru typowego dla krążowników lekkich, „Leipzig” dysponował silniejszą salwą burtową od zagranicznych okrętów tej klasy budowanych do połowy lat 30, które miały na ogół osiem dział[20], chociaż dla uzyskania wysokiej prędkości jego działa strzelały nieco lżejszymi pociskami od typowych 6-calowych (152 mm)[21].

Uzbrojenie przeciwlotnicze średniego kalibru stanowiły początkowo tylko dwa stare działa 88 mm C/13 o długości lufy L/45, umieszczone między nadbudówką rufową a drugą wieżą[3]. W 1934 roku dodano dalsze dwa takie działa na platformach po bokach nadbudówki rufowej[3]. W 1936 roku zastąpiono je przez sześć nowych dział 88 mm C/32 na trzech podwójnych podstawach Dop.LC/32 na śródokręciu (jedna centralnie na nadbudówce i dwie na platformach po bokach), z centralnym systemem kierowania ogniem SL-1[3]. Długość ich luf wynosiła 76 kalibrów[10]. Miały one donośność 19 200 m do celów morskich i 12 400 m do celów powietrznych, kąt podniesienia luf od -10° do +80°, strzelały pociskami o masie 9 kg, a zapas amunicji wynosił 2400 nabojów[1].

Lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze początkowo składało się z ośmiu półautomatycznych działek 37 mm C/30 w podwójnych stanowiskach (9600 nabojów) i do ośmiu pojedynczych działek 20 mm C/30 (z których tylko część była zamontowana w czasie pokoju)[10]. Lekkie uzbrojenie przeciwlotnicze było następnie podczas wojny wzmacniane. Początkowo zamontowano poczwórne działko 20 mm C/38 Flakvierling nad mostkiem[22], a według części publikacji jeszcze drugie takie działko na nadbudówce rufowej[23]. Uzbrojenie wówczas uzupełniało sześć pojedynczych działek 20 mm C/38[22]. W 1944 roku zamierzano wzmocnić uzbrojenie przeciwlotnicze do czterech pojedynczych armat 40 mm FlaK 28 Bofors, czterech działek 37 mm C/30 i ośmiu działek 20 mm w podwójnych stanowiskach LM 44, ale jest wątpliwe, czy zostało to zrealizowane[22][23]. Pod koniec wojny lekkie uzbrojenie składało się z czterech oryginalnych działek 37 mm C/30 (w dwóch stanowiskach bliższych dziobu) i ośmiu pojedynczych 20 mm[22]. Według niektórych publikacji, po kolizji na przełomie 1944/45 zdemontowano lekkie uzbrojenie poza 2 pojedynczymi działkami 20 mm[24].

Uzbrojenie uzupełniało 12 wyrzutni torpedowych kalibru 500 mm, w 1934 roku zamienionych na 533 mm, w czterech potrójnych aparatach na burtach[1]. Okręt zabierał 24 torpedy, w tym 12 zapasowych[10]. Dwa rufowe aparaty torpedowe zdemontowano w marcu 1941 roku (zamontowano je na pancerniku „Gneisenau”), a dwa pozostałe – do 1944 roku[24]. Uniwersalność okrętu zwiększała możliwość zabrania na tory na pokładzie i postawienia aż 120 min, co nie było częstą cechą wśród krążowników innych państw[4].

OpancerzenieEdytuj

 
Schemat poprzeczny opancerzenia kadłuba

Opancerzenie pionowe było stosunkowo dobre, według charakterystycznego schematu dla krążowników niemieckich od I wojny światowej, który tworzył pas burtowy na linii wodnej obejmujący prawie całą długość okrętu i wewnętrzny pokład pancerny, schodzący skosami do burt i wzmacniający ich ochronę. Pas burtowy wykonany był z niklowej stali Kruppa i miał grubość 50 mm na większości swojej długości, w dziobowej części 18 mm, a w rufowej - 35 mm[16]. W stosunku do krążowników typu K zmieniono jednak znacznie układ opancerzenia, gdyż burtowy pas pancerny był nachylony od pionu na zewnątrz (18°), a pokład pancerny o grubości 20 mm schodził do jego dolnej krawędzi nie skosami, ale łukami o grubości 25 mm[7]. Efektem był konserwatywny układ pancerza chroniącego dolną wewnętrzną część kadłuba w formie przyrównywanej do „skorupy żółwia”, obejmującej około 70% długości linii wodnej[16].

Wieże artylerii miały opancerzenie takie samo jak w typie K: z przodu 30 mm, po bokach, z tyłu i od góry 20 mm[g]. Opancerzone były również barbety wież, pancerzem o grubości 30 mm[25]. Wieża dowodzenia w nadbudówce miała grubość ścian 100 mm i dachu oraz podłogi 30–50 mm, a szyb komunikacyjny pod nią do centrali wewnątrz okrętu miał ściany o grubości 50 mm[16]. Ponadto lekko opancerzone było stanowisko kierowania ogniem na maszcie (20 mm ściany, 15 mm pancerz poziomy), przedni dalmierz (20 mm) i stanowisko kierowania ogniem przeciwlotniczym (14 mm)[16]. Lekko opancerzone były też wieże dział 88 mm (12 mm z przodu i 10 mm po bokach)[9]. Pancerz bez wież miał masę 774 t, pancerz wież ważył po 24,8 t[26].

NapędEdytuj

Okręt miał kombinowaną siłownię turbinowo-dieslowską, napędzającą trzy śruby. Zasadniczy napęd zapewniały dwie turbiny parowe produkcji zakładów Krupp Germania w Kilonii, z przekładniami redukcyjnymi, o mocy łącznej 60 000 KM[2]. Turbiny umieszczone były w dwóch przedziałach za kotłowniami, rozdzielonych przedziałem przekładni (prawa – w przedniej maszynowni, lewa – w tylnej)[2]. Turbiny zasilane były w parę przez sześć kotłów parowych Marynarki, o niewysokim ciśnieniu roboczym 16 atmosfer, rozmieszczonych w trzech kotłowniach, w sąsiadujących przedziałach VIII–X[27]. Łączna powierzchnia grzewcza kotłów wynosiła 3980 m²[27]. Podczas prób, okręt osiągnął moc turbin 65 585 KM i prędkość 31,9 węzła[27].

Środkową śrubę napędzały cztery sprzężone nawrotne 7-cylindrowe dwusuwowe silniki wysokoprężne MAN M7 Zu 30/44 o mocy po 3100 KM przy 600 obr/min (łączna moc 12 400 KM)[27]. Silniki ze wspólną przekładnią Vulcan były umieszczone w przedziale IV (od rufy) i miały wylot spalin w niewielkim kominku przed wieżą B[27]. Prędkość marszowa na samych silnikach wynosiła 16,5 węzła i była znacząco wyższa, niż w okrętach typu K[27][h]. Przy pracy samych silników, zewnętrzne wały były rozłączane i obracane z małą prędkością przez silniki elektryczne dla zmniejszenia oporów stawianych przez śruby[12]. Okręt mógł płynąć także pod samymi turbinami lub z całym pracującym zespołem napędowym[i]. Dzięki takiemu układowi siłowni nie były potrzebne turbiny marszowe, a silniki zapewniały większą ekonomiczność[27]. Początkowo kombinowana siłownia sprawiała jednak problemy eksploatacyjne, rozwiązane przed wybuchem wojny[27].

Trójłopatowe śruby zewnętrzne miały średnicę 425 cm, a wewnętrzna 300 cm[27]. Pierwotnie środkowy wał miał śrubę o zmiennym skoku, której łopaty można było ustawiać w celu wywoływania najmniejszego oporu[9], lecz według innych źródeł nie sprawdziła się i zastąpiono ją następnie przez śrubę o stałym skoku[27]. Zapas paliwa wynosił 1235 m³ mazutu do kotłów i 348 m³ oleju napędowego[13]. Zasięg pływania wynosił 3780 mil morskich przy prędkości 15 węzłów i 2200 mil morskich przy 27 węzłach[13].

Energię elektryczną zapewniały trzy turbogeneratory o mocy 180 kW i jeden generator wysokoprężny o mocy 180 kW (łącznie 720 kW, napięcie 220 V)[27].

WyposażenieEdytuj

Okręt miał trzy główne dalmierze dla artylerii o bazie 6 m: jeden na dachu pomostu bojowego nadbudówki dziobowej, drugi nad opancerzonym stanowiskiem kierowania ogniem na maszcie, a trzeci na nadbudówce rufowej[28]. Działa przeciwlotnicze 88 mm C30 posiadały centralne stabilizowane stanowisko kierowania ogniem SL-1 z dalmierzem 3-metrowym[28]. Dwa dalsze dalmierze 3-metrowe były umieszczone na platformach po bokach masztu rurowego i mogły służyć dla lekkiego uzbrojenia przeciwlotniczego lub torpedowego[28]. Ponadto dostępne były przenośne dalmierze metrowe dla lekkich działek przeciwlotniczych[28].

 
„Leipzig” w 1937 roku (widoczny pierwszy typ dźwigu i wodnosamolot He 60C)

Zaletą było wyposażenie okrętu w katapultę dla wodnosamolotów zwiadowczych, która po raz pierwszy na niemieckich krążownikach była na nim przewidziana od początku w projekcie, lecz z początkiem służby okrętu nie była zamontowana na pokładzie z uwagi na ograniczenia traktatu wersalskiego[29]. Katapultę i dźwig zainstalowano dopiero po odrzuceniu ograniczeń w grudniu 1935 roku[4][j]. Zastosowano 14-metrową obrotową katapultę na sprężone powietrze Fl-22 firmy Deutsche Werken z Kilonii oraz masywny dźwig na lewej burcie[28]. Można było zabrać do dwóch wodnosamolotów, które jednak nie były chronione przed wpływami atmosferycznymi i wodą z powodu braku hangaru (drugi samolot musiał być tymczasowo parkowany za kominem)[28]. Stosowano początkowo wodnosamoloty Heinkel He 60C, a od drugiej połowy 1939 roku nowocześniejsze Arado Ar 196; testowano też około 1938 roku amerykański Vought V-85G Corsair[28].

„Leipzig” był początkowo wyposażony w pięć reflektorów do walki nocnej: cztery na platformach stojących po bokach komina i jeden na platformie z przodu masztu rurowego[28]. W 1941 roku dwa reflektory po bokach komina zostały zdemontowane jako zbędne[22]. Latem 1943 roku okręt otrzymał natomiast w miejsce reflektora na platformie z przodu masztu radar FuMO-25 z dużą obrotową anteną materacową[30][k]. Ponadto zainstalowano wtedy stacje walki radioelektronicznej – wykrywania promieniowania radarowego FuMB 4 Sumatra (dwie po bokach stanowiska kierowania ogniem) i FuMB 6 Palau (z anteną ramową nad radarem)[30].

ModernizacjeEdytuj

  • 1934
    • wyrzutnie torped 500 mm zamieniono na 533 mm[1]
    • liczbę dział przeciwlotniczych 88 mm zwiększono z 2 do 4[3]
  • 1935, grudzień
    • dodano wyposażenie lotnicze: katapultę, dźwig i dwa wodnosamoloty (początkowo He 60C)[j]
  • 1936, luty
    • 4 pojedyncze działa plot 88 mm zamienione na 4, następnie 6 dział 88 mm SK C/32 na podwójnych podstawach, z systemem centralnego kierowania ogniem[10]
  • 1939 – wymieniono dźwig do wodnosamolotów (kratownicowy zamiast blachownicowego z poziomym ramieniem z okrągłymi otworami)[31]
  • 1939–1940 (remont uszkodzeń)
    • zdemontowano 2 kotły parowe
    • dodano 2 poczwórne działka plot 20 mm Flakvierling (na nadbudówce dziobowej i rufowej)[23]
  • 1941, marzec
    • zdemontowano dwa rufowe aparaty torpedowe[24]
    • zdemontowano katapultę i zdjęto wodnosamoloty, przy pozostawieniu dźwigu[22]
    • zdemontowano dwie platformy z reflektorami z komina[22]
  • 1943, lato – zainstalowano radar FuMO 25, stacje wykrywania promieniowania radarowego FuMB 4 Sumatra i FuMB 6 Palau[30]
  • 1944
    • zdemontowano pozostałe aparaty torpedowe[24]
    • plan wzmocnienia lekkiego uzbrojenia przeciwlotnicze do 4 działek 40 mm (4×I), 4 działek 37 mm (2×II) i 8 działek 20 mm (8×II) – zdemontowano 4 działka 37 mm[22]

SłużbaEdytuj

Przed wojnąEdytuj

Jesienią 1931 i przez cały 1932 rok miały miejsce próby i poprawki okrętu, który kilka razy był dokowany, oraz ćwiczenia załogi[5]. We wrześniu 1932 roku „Leipzig” wziął udział w pierwszych manewrach floty[5]. Między 21 lutego a 15 marca 1933 roku udał się w pierwszy dalszy rejs do Portugalii i na Wyspy Kanaryjskie[5][4]. Pełnił następnie służbę i uczestniczył w ćwiczeniach na Bałtyku i Morzu Północnym oraz wizytach w położonych tam portach. 22 maja 1933 roku na krążowniku gościł kanclerz Adolf Hitler i inni dostojnicy, w tym Hermann Göring, obserwując nocne ćwiczenia artyleryjskie[5]. W tym roku okręt złożył wizytę w Hanko w Finlandii i Aarhus w Danii, gdzie 7 lipca odwiedził go król Chrystian X[5]. W lipcu 1934 roku razem z krążownikiem „Königsberg” wziął udział w pierwszej wizycie okrętów niemieckich w Wielkiej Brytanii po I wojnie światowej, w bazie Portsmouth[4]. Od sierpnia do października 1936 roku pełnił służbę patrolową na wodach ogarniętej wojną domową Hiszpanii w ramach Komitetu Nieinterwencji (w rzeczywistości wspomagając blokadę Republiki); ponownie od marca do maja i w czerwcu 1937 roku[32]. 23 marca 1939 roku okręt brał udział w zagarnięciu Okręgu Kłajpedy[33]. Planowano na 1 kwietnia 1940 roku rozpoczęcie trwającej do 1 kwietnia kolejnego roku przebudowy okrętu w stoczni Howaldwerke w Kilonii, polegającej na wzmocnieniu i poszerzeniu kadłuba, lecz odstąpiono od tych planów z powodu wybuchu wojny[17].

II wojna światowaEdytuj

 
„Leipzig” na początku 1939 roku, nadal z wodnosamolotem He 60C

Podobnie jak inne niemieckie krążowniki lekkie, „Leipzig” był mało intensywnie używany bojowo podczas II wojny światowej, nie miał on również starć z żadnymi większymi okrętami przeciwnika. Był przewidziany do blokady polskiego wybrzeża, lecz w związku z ewakuacją polskich niszczycieli do Wielkiej Brytanii, został wraz z innymi krążownikami 1 września 1939 roku przebazowany z Bałtyku na Morze Północne[34]. Pierwszą operacją bojową okrętu było stawianie obronnych zagród minowych w ramach operacji Westwall. Według części źródeł, „Leipzig” uczestniczył w stawianiu min z krążownikiem „Nürnberg” i mniejszymi okrętami już 3, 4 i 5 września[35]. Następnie w nocy 18/19 września 1939 roku postawił z torpedowcami zagrodę Martha-4[33]. 7 listopada w Kilonii okręt miał kolizję ze szkolnym okrętem artyleryjskim „Bremse”, lecz niewielkie uszkodzenia rufy zostały naprawione w ciągu tygodnia[36]. W nocy 18–19 listopada „Leipzig” osłaniał na Morzu Północnym niszczyciele powracające z operacji stawiania zaczepnej zagrody minowej u wybrzeży Wielkiej Brytanii[36].

12 grudnia 1939 roku „Leipzig” wyszedł wraz z krążownikami „Köln” i „Nürnberg” (flagowy) na Dogger Bank, w celu osłony niszczycieli powracających z kolejnej operacji minowania u ujścia rzeki Tyne. Podczas tego wypadu, 13 grudnia przed południem, przed dołączeniem niszczycieli, „Leipzig” i „Nürnberg” zostały storpedowane przez brytyjski okręt podwodny HMS „Salmon”. „Leipzig” otrzymał trafienie o godzinie 11.25 jedną torpedą w lewą burtę na śródokręciu, między kotłowniami nr 1 i 2, które uległy zalaniu[37]. Krążownik nabrał około 1700 ton wody do wnętrza i zginęło 14 ludzi[37]. Okręt zachował jednak pływalność i pomimo utraty napędu głównego zdołał powrócić do bazy na silnikach diesla, rozwijając prędkość do 15 węzłów[37]. W czasie powrotu 14 grudnia o 11.31, „Leipzig” z eskortą stał się koło Helgolandu celem ataku jeszcze jednego brytyjskiego okrętu podwodnego HMS „Ursula”, lecz torpeda przeszła przed płynącym powoli krążownikiem, natomiast zatopiony został eskortowiec F 9[38].

Po prawie rocznym remoncie „Leipzig” powrócił do służby 1 grudnia 1940 roku, lecz już z przeznaczeniem do pełnienia funkcji okrętu szkolnego. W trakcie remontu usunięto cztery zniszczone kotły, urządzając w byłej kotłowni pomieszczenia dla kadetów, przez co jego prędkość maksymalna spadła do 24 węzłów[39]. Wzmocniono małokalibrowe uzbrojenie przeciwlotnicze (dwa poczwórne działka 20 mm). Od lutego 1941 roku „Leipzig” bazował na Bałtyku i wchodził w skład eskadry szkolnej[40]. Po ataku na ZSRR, we wrześniu 1941 wszedł (wraz z krążownikiem „Emden”) w skład południowej grupy floty bałtyckiej (Baltenflotte), utworzonej przez Niemców w celu przeciwdziałania ewentualnym próbom przedarcia się okrętów floty radzieckiej. 26 września oba krążowniki ostrzeliwały pozycje lądowe na półwyspie Sworbe na wyspie Sarema nad Zatoką Ryską, a 27 września dodatkowo odpierały atak czterech radzieckich kutrów torpedowych, niszcząc jeden (TKA-82)[40]. Po tym okręt powrócił do służby szkolnej na Bałtyku[40].

4 marca 1943 został przebazowany do Lipawy i przeniesiony do rezerwy w celu remontu, jednakże już 1 sierpnia 1943 przywrócono go do służby szkolnej[40]. Otrzymał wówczas radar. W 1944 roku zamierzano użyć go do stawiania min w cieśninach duńskich, lecz 15 października tego roku, wychodząc z Gotenhafen (okupacyjna nazwa Gdyni), w rejonie Helu zderzył się we mgle z powracającym do Gdyni ciężkim krążownikiem „Prinz Eugen[41]. „Prinz Eugen” staranował „Leipziga”, uderzając go dziobem w burtę między pomostem a kominem i niemal przecinając na pół kadłub lekkiego krążownika[41]. Ponownie uległy zalaniu kotłownie, a okręt nabrał ok. 1600 ton wody[41]. 17 członków załogi zginęło lub zaginęło, a 31 odniosło rany[41], a według innych danych zginęło 27 ludzi[42]. Po rozdzieleniu okrętów odholowano „Leipzig” do Gdyni. W panującej sytuacji militarnej, wobec zmniejszających się potrzeb posiadania dużych okrętów, prace remontowe prowadzono powoli. Dopiero w grudniu okręt postawiono na dok pływający[41]. Od 10 do 24 marca 1945 roku okręt służył jako pływająca bateria artylerii, ze sprawnymi wieżami pierwszą i trzecią, ostrzeliwując podchodzące pod Gdynię wojska radzieckie[43]. Wystrzelił wówczas 896 pocisków, do wyczerpania amunicji[43]. 25 marca okręt wyszedł z Helu, mając ok. 500 uchodźców i rannych na pokładzie i 29 marca, atakowany przez lotnictwo, przeszedł na silnikach diesla do zatoki Apenrade na północ od Flensburga, gdzie zastała go kapitulacja Niemiec[43].

Po kapitulacji okręt w czerwcu przeholowano do Wilhelmshaven. Z uwagi na ustalenia konferencji poczdamskiej, kadłub wyholowano i zatopiono na pełnym morzu na południowy zachód od Farsundu (płd. Norwegia), na pozycji 57°53′N 6°13′E/57,883333 6,216667 11 lipca 1946 roku[44][41], a według innych źródeł 20 lipca[43]. W starszych źródłach spotykana jest też data 16 grudnia 1946 roku[45][l]. Publikacje na ogół podają, że zatopiono go z zapasami niemieckich gazów bojowych i amunicji chemicznej na pokładzie[44][45][12], lecz część autorów uznaje to za mało prawdopodobne[43].

UwagiEdytuj

  1. a b Położenie stępki 18 kwietnia 1928 według Patianin 2007 ↓, s. 125 i Kofman 1996 ↓, s. 54, natomiast Trubicyn 2006 ↓, s. 6 podaje 16 kwietnia lub według innych danych 14 kwietnia 1928. Spotykana jest też data 28 kwietnia (Conway’s... 1980 ↓, s. 231).
  2. Tak Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 150, Patianin 2007 ↓, s. 125-126, Kofman 1996 ↓, s. 54, natomiast Breyer 1994 ↓, s. 3 podaje Ersatz Nymphe (według tego autora, Ersatz Amazone to „Nürnberg”).
  3. Wodowanie 18 października 1929 roku według Kofman 1996 ↓, s. 54, Trubicyn 2006 ↓, s. 6, Patianin 2007 ↓, s. 125, natomiast Breyer 1994 ↓, s. 3 podaje datę 16 października.
  4. Oprócz pięciu krążowników niemieckich (trzech typu K, „Leipzig” i „Nürnberg”), takie rozmieszczenie wież zastosowano tylko w dwóch późniejszych szwedzkich krążownikach typu Tre Kronor, a nadto w dwóch włoskich nieukończonych typu Taksin (budowanych dla Tajlandii) (Patianin 2007 ↓, s. 18-340)
  5. Takie same wartości wyporności podaje Kofman 1996 ↓, s. 54 (inaczej opisane) oraz Trubicyn 2006 ↓, s. 3 jako alternatywne. Spotyka się też inne dane, jak wyporność standardowa 6619 t i pełna 8382 t (Trubicyn 2006 ↓, s. 3) lub standardowa 6615 t i pełna 8250 t (Patianin 2007 ↓, s. 125).
  6. Tak Breyer 1994 ↓, s. 5 i Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 150. Inne publikacje podają podwójne dno na długości 75% (Trubicyn 2006 ↓, s. 3) lub 2/3 (Kofman 1996 ↓, s. 13)
  7. Tak według Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 147, 150, Patianin 2007 ↓, s. 125, Kofman 1996 ↓, s. 13, 55. Odmiennie Breyer 1994 ↓, s. 6, który dla obu krążowników „Leipzig” i „Nürnberg” podaje pancerz wież z przodu 80 mm, po bokach 20 mm, od tyłu 32 mm („Nürnberg” 35 mm) i dach 20–32 mm („Nürnberg” do 35 mm). Za nim pisze tak Trubicyn 2006 ↓, s. 3. Mimo to, Breyer na s.9 podaje masę wieży „Leipziga” 137 t, taką samą jak krążownika typu K (Kofman 1996 ↓, s. 8}, w tym pancerz 24,8 t, podczas gdy dla wieży „Nürnberga” masę pancerza 31,5 t, co wskazuje na znacznie grubsze opancerzenie tego ostatniego.
  8. Według innych publikacji, silniki pozwalały na rozwinięcie prędkości maksymalnej 18 (Trubicyn 2006 ↓, s. 3) lub 18–19 w (Kofman 1996 ↓, s. 12)
  9. Według Breyer 1994 ↓, s. 7-8, możliwość pływania z turbinami i silnikami była raczej teoretyczna, a prędkość maksymalna okrętu (32 w) jest podawana dla samych turbin.
  10. a b Breyer 1994 ↓, s. 10 i Kofman 1996 ↓, s. 42 podają zamontowanie katapulty w grudniu 1934 roku, a Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 150 ogólnie rok 1934, lecz zdaniem Trubicyna jest to błąd i był to grudzień 1935. Pośrednio koresponduje z tym informacja u Breyera s.35, że testy nowo zamontowanej katapulty prowadzono w lutym 1936. Publikacje podają też datę zamontowania wyposażenia lotniczego ogólnie jako 1936 rok (Holicki 2019 ↓, s. 64).
  11. FuMO-25 (określany też jako 24/25) według szczegółowego artykułu Siechego oraz Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 152, natomiast Trubicyn 2006 ↓, s. 5 podaje FuMO 21, a Kofman 1996 ↓, s. 18 FuMO 22.
  12. Conway’s... 1980 ↓, s. 231 podaje w tekście datę 20 lipca 1946, a w tabelce – 16 grudnia 1946; ta druga data jest też w serwisie German Naval History

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Trubicyn 2006 ↓, s. 4.
  2. a b c d e f Kofman 1996 ↓, s. 12.
  3. a b c d e Patianin 2007 ↓, s. 125-126.
  4. a b c d e f Trubicyn 2006 ↓, s. 6.
  5. a b c d e f Kofman 1996 ↓, s. 41.
  6. a b Breyer 1994 ↓, s. 3.
  7. a b c d e Kofman 1996 ↓, s. 12-13.
  8. Kofman 1996 ↓, s. 5.
  9. a b c d e Trubicyn 2006 ↓, s. 3.
  10. a b c d e f g Breyer 1994 ↓, s. 9.
  11. a b c Breyer 1994 ↓, s. 5.
  12. a b c Conway’s... 1980 ↓, s. 231.
  13. a b c d Breyer 1994 ↓, s. 31.
  14. Breyer 1994 ↓, s. 3, 31.
  15. Kofman 1996 ↓, s. 7, 12-13.
  16. a b c d e Breyer 1994 ↓, s. 6.
  17. a b c Breyer 1994 ↓, s. 24.
  18. a b Tony DiGiulian: Germany 15 cm/60 (5.9") SK C/25 (ang.). NavWeaps, 24-06- 2021. [dostęp 04-09-2021].
  19. Breyer 1994 ↓, s. 8.
  20. Patianin 2007 ↓, s. 18-340.
  21. Kofman 1996 ↓, s. 8.
  22. a b c d e f g h Breyer 1994 ↓, s. 29.
  23. a b c Kofman 1996 ↓, s. 17-18.
  24. a b c d Trubicyn 2006 ↓, s. 5.
  25. Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 147, 150.
  26. Breyer 1994 ↓, s. 6, 9.
  27. a b c d e f g h i j k Breyer 1994 ↓, s. 7-8.
  28. a b c d e f g h Breyer 1994 ↓, s. 10.
  29. Holicki 2019 ↓, s. 64.
  30. a b c Erwin Sieche. Niemieckie radary morskie do roku 1945. Część II. „Okręty Wojenne”. Nr 18, s. 36, 1997. ISSN 1231-014X. 
  31. Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 150, 152.
  32. Kofman 1996 ↓, s. 42-43.
  33. a b Trubicyn 2006 ↓, s. 8.
  34. Trubicyn 2006 ↓, s. 25.
  35. Jürgen Rohwer: 1939 August / September (niem.). Chronik des Seekrieges 1939-1945. [dostęp 2021-09-19].
  36. a b Trubicyn 2006 ↓, s. 9.
  37. a b c Holicki 2019 ↓, s. 66.
  38. Holicki 2019 ↓, s. 68.
  39. Kofman 1996 ↓, s. 44.
  40. a b c d Kofman 1996 ↓, s. 45.
  41. a b c d e f Kofman 1996 ↓, s. 46.
  42. Trubicyn 2006 ↓, s. 15.
  43. a b c d e Breyer 1994 ↓, s. 36.
  44. a b Trubicyn 2006 ↓, s. 18.
  45. a b Gröner, Jung i Maass 1982 ↓, s. 152.

BibliografiaEdytuj

  • Siegfried Breyer: Die Kreuzer Leipzig und Nürnberg. Wölfersheim-Berstadt: Podzun-Pallas-Verlag, 1994, seria: Marine-Arsenal. Band 28. ISSN 3-7909-0507-0. (niem.)
  • Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. Robert Gardiner, Roger Chesneau (red.). London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.)
  • Erich Gröner, Dieter Jung, Martin Maass: Die deutschen Kriegsschiffe 1815–1945. Band 1: Panzerschiffe, Linienschiffe, Schlachtschiffe, Flugzeugträger, Kreuzer, Kanonenboote. Monachium: Bernard & Graefe Verlag, 1982. ISSN 3-7637-4800-8. (niem.)
  • Wojciech Holicki. Krążowniki Leipzig i Nürnberg, czyli dublet Salmona. „Wojsko i Technika – Historia”. Nr specjalny 5/2019. V (24), 2019. Warszawa. ISSN 2450-3495. 
  • Władmir Kofman: Giermanskie legkije kriejsiera Wtoroj Mirowoj wojny [Германские легкие крейсера Второй Мировой войны]. Moskwa: Cytadel, 1996. (ros.)
  • Siergiej Patianin: Giermanija. W: Siergiej Patianin i in.: Kriejsiera Wtoroj mirowoj. Ochotniki i zaszczitniki [Крейсера Второй мировой. Охотники и защитники]. Moskwa: Kollekcyja, Jauza, EKSMO, 2007, s. 185–190. ISBN 5-699-19130-5. (ros.)
  • Siergiej Trubicyn: Legkije kriejsiera tipa Nurnberg (1928–1945 gg.) [Легкие крейсера типа 'Нюрнберг' (1928–1945 гг.)]. Samara: Istfłot, 2006, seria: Bojewyje Korabli Mira. ISBN 5-98830-010-3. (ros.)

Linki zewnętrzneEdytuj