Nizina Śląska

makroregion będący rozległą równiną w południowo-zachodniej Polsce i północnych Czechach

Nizina Śląska (318.5) (czes. Slezská nížina, dawniej cz. Oderská nížina, niem. Schlesische Niederung, Schlesische Tiefebene, Schlesische Bucht lub Oderebene) – makroregion będący rozległą równiną w południowo-zachodniej Polsce i północnych Czechach.

Nizina Śląska
Ilustracja
Odra we Wrocławiu
Mapa regionu
Zasięg regionu w obrębie Polski
Megaregion

Pozaalpejska Europa Środkowa

Prowincja

Niż Środkowoeuropejski

Podprowincja

Niziny Środkowopolskie

Makroregion

Nizina Śląska

Mezoregion

Wysoczyzna Rościsławska,
Pradolina Wrocławska,
Równina Wrocławska,
Dolina Nysy Kłodzkiej,
Równina Niemodlińska,
Równina Oleśnicka,
Równina Opolska,
Płaskowyż Głubczycki,
Kotlina Raciborska

Zajmowane
jednostki
administracyjne

Polska:
woj. dolnośląskie
woj. opolskie
woj. śląskie
Czechy:
kraj morawsko-śląski

Położenie edytuj

Jest to najdalej wysunięty na południe makroregion podprowincji Nizin Środkowopolskich. Leży pomiędzy Przedgórzem Sudeckim i Sudetami na południu, Kotliną Ostrawską na południowym wschodzie, Wyżyną Śląsko-Krakowską na wschodzie, Wałem Trzebnickim na północy i Niziną Śląsko-Łużycką na zachodzie, głównie wzdłuż doliny Odry. Wysokość od ok. 99 do 260 m n.p.m.

Opis edytuj

Nizina Śląska stanowi równinę o powierzchni ok. 13 000 km². Osią niziny z południowego wschodu na północny zachód płynie Odra, której dopływami z lewej strony są: Osobłoga, Nysa Kłodzka, Oława, Ślęza, Bystrzyca i Kaczawa oraz z prawej: Mała Panew, Stobrawa i Widawa. Nizina ma korzystne warunki klimatyczne i glebowe.

Podział edytuj

 

     Wysoczyzna Rościsławska


     Pradolina Wrocławska


     Równina Wrocławska


     Dolina Nysy Kłodzkiej


     Równina Niemodlińska


     Równina Oleśnicka


     Równina Opolska


     Płaskowyż Głubczycki


     Kotlina Raciborska

W jej obrębie wyróżnia się dziewięć mezoregionów: Wysoczyznę Rościsławską, Pradolinę Wrocławską, Równinę Wrocławską, Dolinę Nysy Kłodzkiej, Równinę Niemodlińską, Równinę Oleśnicką, Równinę Opolską, Płaskowyż Głubczycki i Kotlinę Raciborską[1].

Wysoczyzna Rościsławska edytuj

Osobny artykuł: Wysoczyzna Rościsławska.

Wysoczyzna Rościsławska jest niewielką, za to najbardziej na północny zachód wysuniętą częścią Niziny Śląskiej. Leży pomiędzy Pradoliną Wrocławską a Wzgórzami Trzebnickimi.

Pradolina Wrocławska edytuj

Osobny artykuł: Pradolina Wrocławska.

Pradolina Wrocławska ciągnie się wzdłuż Odry na długości 100 km, od Kotliny Raciborskiej po Obniżenie Ścinawskie w obrębie Wzgórz Trzebnickich.

Równina Wrocławska edytuj

Osobny artykuł: Równina Wrocławska.

Równina Wrocławska jest stosunkowo dużą jednostką leżącą pomiędzy Pradoliną Wrocławską a Przedgórzem Sudeckim. Dzieli się na trzy mikroregiony. Są to: Wysoczyzna Średzka, Równina Kącka i Równina Grodkowska.

Dolina Nysy Kłodzkiej edytuj

Osobny artykuł: Dolina Nysy Kłodzkiej.

Dolina Nysy Kłodzkiej rozciąga się prostopadle do Pradoliny Wrocławskiej od Przedgórza Paczkowskiego ku północnemu wschodowi.

Równina Niemodlińska edytuj

Osobny artykuł: Równina Niemodlińska.

Równina Niemodlińska leży w widłach Utworzonych przez Odrę i Nysę Kłodzką. Na południu graniczy z Kotliną Raciborską i Płaskowyżem Głubczyckim.

Równina Oleśnicka edytuj

Osobny artykuł: Równina Oleśnicka.

Równina Oleśnicka znajduje się po wschodniej stronie Odry w dorzeczu Stobrawy i Widawy. Jest to morenowa równina z ostańcami firm glacjalnych zlodowacenia środkowopolskiego oraz średnio urodzajnymi glebami pseudobielicowymi.

Równina Opolska edytuj

Osobny artykuł: Równina Opolska.

Równina Opolska na wschód od Opola obejmuje część prawego dorzecza Odry na południe od doliny Stobrawy do Obniżenia Małej Panwi. Pomiędzy Stobrawą a Małą Panwią występują rozległe tereny piaszczyste z wydmami, porośnięte lasami iglastymi (Bory Stobrawskie). Pod Opolem znajdują się pokłady kredy.

Opole edytuj

Opole (130 tys. mieszkańców) powstało w miejscu przeprawy przez Odrę i już od XI wieku było siedzibą książęcą. Rozbudowa przemysłu wpłynęła znacznie na rozwój współczesnego miasta Opola. W podłożu występują margle kredowe, które dostarczają surowców do przemysłu cementowego. Jak na całej Nizinie Śląskiej rozwija się tu rolnictwo. Miasto jest także węzłem komunikacyjnym (zbieg siedmiu linii kolejowych). Jest także stolicą województwa opolskiego.

Równina Niemodlińska edytuj

Osobny artykuł: Równina Niemodlińska.

Równina Niemodlińska leży między Doliną Odry a Doliną Nysy Kłodzkiej, na południu dotyka płaskowyżu Głubczyckiego. Na terenach piaszczystych leżą Bory Niemodlińskie.

Płaskowyż Głubczycki edytuj

Osobny artykuł: Płaskowyż Głubczycki.

Płaskowyż Głubczycki jest lekko pofalowaną wierzchowiną lessów przekraczającą w części środkowej 280 m n.p.m., poprzecinaną lewobrzeżnymi dopływami Odry. Zbudowany jest z iłów mioceńskich przykrytych utworami dyluwialnymi. Iły wchodzą szerokimi pasami na powierzchnię w postaci złóż gipsów (okolice Kietrza).

Kotlina Raciborska edytuj

Osobny artykuł: Kotlina Raciborska.

Kotlina Raciborska jest najdalej ku południowemu wschodowi wysuniętą częścią Niziny Śląskiej (wzdłuż biegu Odry) wypełnioną piaskami. Północną część Kotliny przecina Kanał Gliwicki.

Rzeki edytuj

Większe rzeki: Odra (rzeka główna), Osobłoga, Mała Panew, Nysa Kłodzka, Ślęza, Bystrzyca oraz Kaczawa (większe dopływy).

Miasta edytuj

Największe miasta na Nizinie Śląskiej
Lp. Herb Miasto Ludność
(2018)
1.
 
Wrocław 640 648
2.
 
Opole 128 137
3.
 
Kędzierzyn-Koźle 61 062
4.
 
Racibórz 54 882
5.
 
Nysa 44 044
6.
 
Oleśnica 37 242
7.
 
Brzeg 35 930
8.
 
Oława 32 927
9.
 
Lubliniec 23 818
10.
 
Kluczbork 23 661
11.
 
Prudnik 21 170
12.
 
Pyskowice 18 456
13.
 
Namysłów 16 490
14.
 
Krapkowice 16 381
15.
 
Jelcz-Laskowice 15 792

Klimat edytuj

Osobliwościami klimatu Niziny Śląskiej są: stosunkowo wysoka średnia temperatura roczna, krótkotrwała zima, wczesna wiosna, ciepłe lato i najdłuższy w Polsce okres wegetacyjny (220 dni). Cechy te związane są z istnieniem na południowym zachodzie bariery górskiej Sudetów, z powodu której przy wietrze południowo-zachodnim zmniejsza się wilgotność, spada zachmurzenie i wzrasta temperatura, przy wiatrach północno-wschodnich natomiast wzrastają opady i liczba burz. Zjawiska te związane są z przesuwaniem się niżów barometrycznych i przebiegiem frontu polarnego.

Roślinność edytuj

Dzięki korzystnym warunkom klimatycznym i glebowym Nizina Śląska stała się krainą pól uprawnych. Na terenach piaszczystych jednakże, w pradolinie wrocławsko-magdeburskiej, na stożkach napływowych rzek sudeckich i na sandrach znajdują się przestrzenie zalesione. Inny charakter mają zespoły leśne Wzgórz Trzebnickich. Występują tam lasy bukowe i świerkowe, a także liczne rośliny górskie, np. dziewięćsił bezłodygowy, turzyca górska, nerecznica górska i inne. Wzgórza Trzebnickie to także granica zasięgu jodły oraz olszy szarej. Specyficzne są łęgi doliny Odry. Występują tu przede wszystkim zarośla wierzbowe złożone z wierzby białej, migdałowej, purpurowej i wiciowej, na terenach nawodnionych występuje roślinność wodna m.in. orzech wodny. Występują tu także rozległe łąki. Dolina Odry jest dawnym terenem osadniczym; skupił się wzdłuż niej szereg starych ośrodków miejskich.

Historia edytuj

Nizina Śląska jest centralną częścią Śląska. W jej obrębie leżą: stolica Śląska oraz Dolnego ŚląskaWrocław oraz województwa opolskiego – Opole.

Rzeźba terenu edytuj

Rzeźba Niziny Śląskiej została ukształtowana przez lądolód skandynawski - zlodowacenie odrzańskie, zwane dawniej środkowopolskim. Jego pozostałością są ostańce ozów, kemów i wzgórz morenowych. Nizina Śląska na północy ograniczona jest strefą wyraźnie zarysowanych w krajobrazie pagórków moreny czołowej, ciągnących się na długości ponad 200 km od Nysy Łużyckiej do środkowej Prosny. Wzgórza Żarskie znajdują się między Nysą Łużycką a Bobrem sięgają od 150 do 227 m n.p.m. Natomiast między Bobrem a Odrą w okolicach Ścinawy rozciąga się pasmo Wzgórz Dalkowskich o wysokościach bezwzględnych od 150 do 222 m. Wzgórza Trzebnickie wznoszą się na wschód od Odry od 150 do 256 m n.p.m.. Ich przedłużeniem są Wzgórza Ostrzeszowskie, najwyższe spośród wymienionych pasm, osiągające od 150 m do 284 m n.p.m. (Kobyla Góra). Osady wód roztopowych lodowca sięgają na południe poza strefę opisanych wzgórz morenowych, tworząc równiny sandrowe. Wody te odpływały przed czołem lodowca w kierunku północno-zachodnim tzw. pradoliną wrocławsko-magdeburską, przebiegającą równolegle do strefy Przedgórza Sudeckiego. W części południowo-zachodniej Niziny występują pokrywy pylaste typu lessowego, na których wytworzyły się urodzajne gleby brunatne i czarne ziemie. Ze względu na niską miąższość lessu spoczywającego na cienkiej pokrywie plejstoceńskiej, nie występują tutaj warunki do rozwoju "krajobrazu lessowego", charakterystycznego dla Wyżyny Lubelskiej lub Małopolskiej. Na rzeźbę Niziny Śląskiej składają się elementy niejednorodne genetycznie, związane z procesami rzeźbotwórczymi w okresie czwartorzędu. Zróżnicowanie genetyczne osadów i form przyczyniło się do wykształcenia określonych cech środowiska przyrodniczego, między innymi: sieci rzecznej, gleb oraz pokrywy roślinnej było podstawą wydzielenia w obrębie Niziny mniejszych regionów (mezoregionów). Najwyraźniej zarysowuje się w krajobrazie region wymienionych wcześniej wzniesień moreny czołowej, tj. Wzgórz Żarskich, Dalkowskich, Trzebnickich i Ostrzeszowskich. Na południe od Wzgórz Żarskich aż po Przedgórze Sudeckie rozciąga się kraina piaszczystych równin - Bory Dolnośląskie. Nazwa pochodzi od zwartego kompleksu leśnego, którego rozciągłość równoleżnikowa wynosi ponad 60 km, a południkowa około 35 km. Rozległe pola piaszczyste utworzone przez wody glacifluwialne spływające od krawędzi lodowca ku pradolinie wrocławsko-magdeburskiej były terenem działalności eolicznej, dzięki którym wytworzyły się zespoły wydm pokrytych obecnie lasami. Od wschodu sąsiaduje z Borami Dolnośląskimi Równina Legnicka usytuowana na południe od Wzgórz Dalkowskich, którą cechuje monotonność rzeźby (wysokości bezwzględne wahają się od 100 do 150 m). Wzgórzom Trzebnickim i Ostrzeszowskim towarzyszy od południa Równina Oleśnicka. Natomiast w dorzeczu Stobrawy i Małej Panwi leży piaszczysta równina aluwialna urozmaicona tylko wałami wydmowymi i pokryta zwartym kompleksem leśnym zwana Borami Stobrawskimi. Wąską strefę pomiędzy Przedgórzem Sudeckim a doliną Odry zajmuje Równina Wrocławska. Jej odrębność wiąże się z tym, że jest pokryta pokrywą lessu oraz utworów lessopodobnych, które spoczywają tu na osadach lodowcowych i maskują nierówności starszego podłoża. Między Oławą i Nysą Kłodzką znajduje się Równina Grodkowska, a w widłach Nysy i Odry rozpościera się Równina Opolska. Na południe od niej Nizina Śląska ulega zwężeniu, przechodząc w Bramę Morawską. Obszar przejściowy między Sudetami i Niziną Śląską, znajdujący się na przedpolu Gór Opawskich, to Płaskowyż Głubczycki wznoszący się od 200 do 250 m n.p.m. Powierzchnia Płaskowyżu pochyla się w kierunku Odry, przechodząc stopniowo w Kotlinę Raciborską, którą na wschodzie ograniczają wzniesienia Wyżyny Śląskiej. Wspólną cechą tych dwóch regionów jest występowanie pokrywy lessowej[2].

Geleby edytuj

Gleby Niziny Śląskiej związane są z działaniem lądolodu skandynawskiego i wód polodowcowych oraz akumulacyjną działalnością rzek. Bardzo dobre gleby zaliczane do II, a nawet I klasy bonitacyjnej występują na Wzgórzach Trzebnickich, na całym obszarze Równiny Wrocławskiej, Płaskowyżu Głubczyckiego i Kotliny Raciborskiej. Należą do nich gleby brunatne lub bielicowe rozwinięte przeważnie na podłożu lessowym. Natomiast do najlepszych zalicza się czarne ziemie położone na południe od Wrocławia. Zarówno gleby dobre, jak i średnie (III - IV klasa bonitacyjna) to bielice wytworzone głównie na glinie morenowej. Są na Wzgórzach Żarskich i Dalkowskich, natomiast mniejsze płaty znajdują się na Równinie Legnickiej i Oleśnickiej. Do średnich gleb zaliczane są również mady (gleby napływowe) w dolinie Odry, Nysy Kłodzkiej i Bobru. Gleby najsłabsze wytworzone na podłożu piasków i żwirów glacifluwialnych lub piasków wydmowych zajmują obszar Borów Dolnośląskich i Stobrawskich oraz znaczną część Równiny Oleśnickiej, Opolskiej i Legnickiej[2].

Szata roślinna edytuj

Dobre gleby Niziny Śląskiej sprzyjały rozwojowi rolnictwa, dlatego też współczesna struktura użytkowania ziemi stanowi odbicie warunków glebowych. Najlepsze gleby Płaskowyżu Głubczyckiego, Kotliny Raciborskiej, oraz Równiny Wrocławskiej posiadają rozległe powierzchnie gruntów ornych, gdzie dominuje uprawa pszenicy i buraka cukrowego. Obszary te charakteryzują się niewielkimi odsetkami powierzchni leśnych. Natomiast tereny o najsłabszych glebach zajmują zwarte kompleksy lasów, gdzie wskaźnik lesistości przekracza dwukrotnie średnią krajową. Największy z tych kompleksów stanowią Bory Dolnośląskie. Noszą one piętno gospodarki człowieka; dominuje tu sosna z domieszką brzozy, dębu, buka, klonu oraz jodły. Lasom towarzyszom liczne torfowiska. Na jednym z nich w okolicy Węglińca zachowała się jako relikt plejstoceński - kosodrzewina. Fragment pierwotnej szaty roślinnej spotkać można tylko w okolicach Szprotawy. Jest to stary las mieszany bukowo-sosnowy z domieszką dębu, lipy, jodły i modrzewia. Wydzielono tam rezerwat bukowy - Buczyna Szprotawska. Drugie wielkie skupisko lasów to Bory Stobrawskie. Są to głównie lasy sosnowe występujące również na nieurodzajnych, piaszczystych glebach. Lasy tego typu towarzyszą też najwyższym wzniesieniom strefy Wzgórz Dalkowskich, Trzebnickich i Ostrzeszowskich. Na piaszczystych terasach Odry i jej dopływów znajdują się Bory Namysłowskie i Niemodlińskie[2].

Rolnictwo Niziny Śląskiej edytuj

Dynamiczny rozwój społeczno-gospodarczy w przeszłości oraz złożoność wytworzonych struktur przestrzennych sprawiły, że region śląski charakteryzuje mozaika form użytkowania ziemi. Główną formą wykorzystania ziemi są użytki rolne, których areał w latach 1970-2010 zmniejszył się z 684,1 tys. ha do 620,3 tys. ha, a udział z 55,5% do 50,3% powierzchni w obecnych granicach administracyjnych województwa. Wyniki Spisu Rolnego z 2010 roku, wykazały w gospodarstwach rolnych 435,1 tys. ha użytków rolnych, co stanowi 35,3% powierzchni województwa. Zatem poza użytkowaniem gospodarstw pozostaje 185,2 tys. ha, tj. 29,9% gruntów rolnych, które najczęściej są wyłączone z produkcji rolnej, lecz w zestawieniach geodezyjnych figurują jako użytki rolne. Wszystkie te grunty posiadają złożoną, a niekiedy zagmatwaną sytuację pod względem prawno-własnościowym, gdyż są to zarówno grunty osób fizycznych, Skarbu Państwa, różnych resortów gospodarczych (górnictwo, transport) oraz innych instytucji publicznych. Przedmiotowa kategoria towarzyszy terenom zabudowanym i jest wykorzystywana w celach pozarolniczych lub ze względu zaniechania użytkowania i degradację stanowi rodzaj nieużytku gospodarczego. W niekorzystnych warunkach przyrodniczych często następowało ograniczanie produkcji i samoczynny, a niekiedy świadomy proces ich zalesiania. Systematyczny ubytek ziemi rolniczej jest wynikiem długotrwałego procesu rozwojowego związanego z industrializacją i urbanizacją oraz ekspansją nierolniczych form jej wykorzystania. W przestrzennym rozmieszczeniu użytków rolnych jest widoczny obraz rozkładu terenów leśnych, a w mniejszym stopniu także użytków technicznych. Użytki rolne zajmują ponad 80% powierzchni na Płaskowyżu Głubczyckim (Pietrowice Wielkie – 90,0%) i w dolinie Odry oraz około 70% w południowej części Płaskowyżu Rybnickiego, w Kotlinie Oświęcimskiej i na Pogórzu Śląskim. Obszarem większej ich koncentracji są niektóre części Wyżyny Częstochowskiej i Wieluńskiej (Mykanów – 84,2%, Opatów – 88,8%). Niskie wskaźniki cechują obszary górskie (Wisła – 18,9%, Szczyrk 21,4%, Ujsoły – 25,2%) oraz tereny najbardziej zurbanizowane, z najniższymi wskaźnikami po około 11% powierzchni w Chorzowie, Świętochłowicach i w Katowicach[3].

Przypisy edytuj

  1. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: PWN, 2002. ISBN 83-01-13897-1.
  2. a b c Profesor.pl - publikacje nauczycieli, awans zawodowy, scenariusze lekcji, wypracowania, testy, konspekty, korepetycje, matura, nauczyciele, www.profesor.pl [dostęp 2024-02-22].
  3. Edward Duś, Rolnictwo województwa śląskiego, wyd. ENCYKLOPEDIA WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEG O, TOM 1, 2014 [dostęp 2024-02-21].