Radoszyce

miasto w województwie świętokrzyskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Radoszyce (ujednoznacznienie).

Radoszyce ( ang. fonet. [radɔˈʂɨt͡sɛ]; ros. Радошице [Radoszice], jid. ‏ראדאשיץ‎ [Radashits][2]) – miasto w Polsce położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie koneckim; siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Radoszyce. W latach 1975–1998 położone w województwie kieleckim. Należy do ziemi sandomierskej, będącej częścią historycznej Małopolski[3].

Radoszyce
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kościół pw. św. Piotra i Pawła w Radoszycach
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat konecki
Gmina Radoszyce
Prawa miejskie 1370-1870, 2018
Burmistrz Michał Pękala
Powierzchnia 17,1689 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

3267[1]
190,2 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 41
Kod pocztowy 26-230
Tablice rejestracyjne TKN
Położenie na mapie gminy Radoszyce
Mapa lokalizacyjna gminy Radoszyce
Radoszyce
Radoszyce
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radoszyce
Radoszyce
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Radoszyce
Radoszyce
Położenie na mapie powiatu koneckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu koneckiego
Radoszyce
Radoszyce
Ziemia51°04′27″N 20°15′47″E/51,074167 20,263056
SIMC 0264986
Urząd miejski
ul. Żeromskiego 28
26-230 Radoszyce
Strona internetowa

Nazwa miejscowości jest patronimiczno-dzierżawczą i najprawdopodobniej wywodzi się od imienia Rados lub Radosz, do którego należały okoliczne ziemie.

Radoszyce są silnie związane z historią Polski. W okresie poprzedzającym ukształtowanie się państwowości polskiej, osada leżała na pograniczu terytoriów plemiennych Polan i Wiślan tj. późniejszej Małopolski i Wielkopolski. Później były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[4]. W okresie Potopu szwedzkiego stanowiły teatr działań wojennych armii Rzeczypospolitej oraz sprzymierzonych armii najeźdźczych Szwecji i Siedmiogrodu[5]. W czasie wojny konfederackiej (1768-1774) starostwo radoszyckie stało się polem potyczek wojsk polskich, rosyjskich i pruskich. 18 listopada 1794 r. miała tu miejsce ostateczna kapitulacja powstania kościuszkowskiego, a w wyniku III rozbioru Polski w 1795 r. miasto znalazło się pod zaborem austriackim. Wszystkie te wydarzenia sprawiły, że wiek XVIII należy uznać za upadek dotychczas zamożnego i dobrze prosperującego ośrodka hutniczo-rzemieślniczego. W okresie powstania styczniowego mieszkańcy aktywnie manifestowali patriotyzm: chłopi nie płacili Imperium Carskiemu podatków, bojkotowano carskie zarządzenia, wyrabiano kosy dla powstańców[6] oraz aktywnie wspierano cywilną organizację powstańczą. 22 stycznia 1863 r. ludność wzięła udział w zrywie, za co dekretem carskim Radoszyce utraciły prawa miejskie[7].


HistoriaEdytuj

Dokładna data powstania Radoszyc nie jest znana, ale jak pisze S. Orgelbrand w Encyklopedii Powszechnej z 1884 r. "Radoszyce to osada bardzo starożytna"[8]. Jan Długosz przypisywał założenie miasta Kazimierzowi Wielkiemu, jednak najstarszy zapis poświadczający o długiej historii osady stanowi data opisowa fundacji kościoła, pierwotnie kaplicy myśliwskiej, "Ecclesia Haec Fundate Anno Domini Millesimo Quarto" (Kościół ten ufundowany roku pańskiego 1004)[9]. Za czasów Długosza było tutaj 12 łanów miejskich oddających dziesięcinę prebendzie Jaszkowskiej, przy katedrze sandomierskiej. Łany wójtowskie oddawały dziesięcinę plebanowi w Opocznie.

W 1411 r. w Radoszycach zatrzymał się król Władysław Jagiełło, udający się na wyprawę do Prus, który obchodził tu święto Trzech Króli. W 1425 r. zatrzymał się tu ponownie jadąc z Wielkopolski na Ruś. W 1428 roku[10] uzyskały prawo składu. W 1428 r. król najprawdopodobniej przeniósł Radoszyce z prawa polskiego na niemieckie (mogło to być jednak tylko ponowienie aktu Kazimierza Wielkiego) i nadał miastu prawo do dwóch jarmarków: w poniedziałek po Narodzeniu N.P. i na św. Dorotę. W 1450 r. w Radoszycach zatrzymał się król Kazimierz Jagiellończyk, a przez pewien czas w przebywały tam też królewskie córki, prawdopodobnie chroniąc się przed zarazą. W 1456 r. Kazimierz Jagiellończyk potwierdził przywileje nadane przez poprzedników, zwolnił mieszczan od wszelkich ceł w kraju i wydał pozwolenie na zakup soli w królewskich żupach.

W XV w. odbywały się w Radoszycach roki sądowe grodzkie[11].

Według lustracji z 1564 r. miasto należało do starostwa chęcińskiego, a przyległe wsie Radoska i Grodzisko pełniły rolę jego przedmieść. Funkcjonowały dwa młyny, a w królewskim lesie znajdowało się 6 hut (5 czynnych).

W okresie Potopu szwedzkiego miasto znajdowało się pod jurysdykcją władz okupacyjnych Szwecji. W czasie wojen z oddziałami walczącymi z najeźdźcą przemaszerował przez Radoszyce król Jan Kazimierz[12], a w manewrach wojennych i m.in. obronie Krakowa brała udział sandomierska piechota łanowa, a więc mieszczanie i chłopi radoszyccy. Okres potopu przyniósł mieszkańcom ogromne koszty związane z pobytem najeźdźcy (Karol Gustaw m.in przebywał w Radoszycach i stąd wydał rozkaz opanowania przeprawy Szwedów przez Bug i Narew, a przybyłe mu na pomoc wojska siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego przedłużyły ten proceder), jak i sprzymierzeńców Rzeczypospolitej. Do najważniejszych szkód należy zaliczyć upadek gospodarczy, rabunki, dewastacje pól, rekwizycję mienia, pustoszenie miasta oraz częściowe jego spalenie przez najeźdźcę. Z kolei przemarsz jednostek sojuszniczych Rzeczypospolitej (np. spieszących z odsieczą oddziałów tatarskich czy wojsk cesarza Leopolda) wiązał się z całkowitym splądrowaniem miasta. Pauperyzacji ludności towarzyszyły szybko rozprzestrzeniające się choroby, w tym tzw. morowe powietrze.

Po wojnach szwedzkich w mieście zaczęła osiedlać się ludność żydowska. Pomiędzy chrześcijanami a żydami dochodziło do konfliktów o podłożu ekonomicznym, związanych z przejmowaniem przez Żydów handlu, rzemiosła oraz dumpingu, czego konsekwencją była uchwała burmistrza i Rady Miasta z 1740 r. Rada pod karą 40 grzywien, a nawet konfiskaty majątku, zakazała wówczas sprzedaży i zastawu domów Żydom.

W 1787 r. w Radoszycach przebywał król Stanisław August Poniatowski, który wracając z Krakowa zatrzymał się, by obejrzeć miejscowe fabryki żelazne piece i fryszerki. W 1788 r. król potwierdził dla Radoszyc prawo magdeburskie. Na sejmie z lat 1773-1775 Radoszyce wraz ze starostwem radzickim przekazano rodowi Małachowskich. W 1784 r. Radoszyce administracyjnie należące do powiatu chęcińskiego w województwie sandomierskim, nadal były własnością rodu Małachowskich, co potwierdza wpis w regestrze diecezjów, w którym jako właściciel figuruje Małachowski, podkanclerz koronny.

16 listopada 1794 r. we wsi Jakimowice nieopodal Radoszyc rozegrał się epilog polskiego powstania narodowego przeciw Rosji i Prusom tzw. insurekcji kościuszkowskiej.

13 stycznia 1870 za wsparcie powstania styczniowego Radoszyce utraciły prawa miejskie[13].

W czasie II wojny światowej, mieszkańcy Radoszyc licznie uczestniczyli w kampanii wrześniowej[14], jednak sama miejscowość już 6 września została zajęta przez niemiecką jednostkę specjalną Einsatzkommandos, a po 10 września przyłączona do dystryktu radomskiego Generalnej Guberni. 2 września 1944 r. Niemcy spacyfikowali i spalili miejscowość. Do dziś nie ustalono dokładnych danych poległych w czasie potyczki mieszkańców, partyzantów oraz nazistów, a prezentowane w różnych opracowaniach dane znacznie się różnią[15].

1 stycznia 2018[16] Radoszyce restytuowano jako miasto.

ZabytkiEdytuj

SportEdytuj

W Radoszycach działa klub piłki nożnej GKS Partyzant Radoszyce[18] założony w 1947 r. W 2008 r. drużyna przygotowywana przez trenera Jarosława Komisarskiego po raz pierwszy wywalczyła awans do IV ligi. Największym sukcesem klubu był awans do III ligi w sezonie 2013/2014.

Zobacz teżEdytuj

Zobacz też kategorię: Starostowie radoszyccy.

PrzypisyEdytuj

  1. Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011 - Ludność w miejscowościach statystycznych według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31 III 2011 r.. [dostęp 2017-04-08].
  2. Radoszyce | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2018-01-01] (pol.).
  3. Stanisław Koszutski: Nasze miasta a samorząd. Życie miast w Królestwie Polskiem i reforma samorządowa. E. Wende i Spółka, Warszawa 1915, s. 76.
  4. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  5. Stanisław Staciwa, Dzieje Radoszyc t.1 s. 448, 2011.
  6. K. Gronikowski, Robotnicy zagłębia staropolskiego i dąbrowskiego w powstaniu styczniowym, Przegląd Historyczny t. LIX, z. 1 s. 30, 1968.
  7. Stanisław Staciwa, Dzieje Radoszyc t.1, s.620, 2011.
  8. Olgebrand, Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, 1933.
  9. J. Wiśniewski, Dekanat Konecki, s. 430, 1913.
  10. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s. 136.
  11. >M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  12. Stanisław Staciwa, Dzieje Radoszyc, t.1, 2011.
  13. Postanowienie z 24 października (5 listopada) 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, str. 419)
  14. K. Staciwa, Dzieje Radoszyc t.2, s. 12, 2011.
  15. S. Staciwa, Dzieje Radoszyc, t.2, s. 430-492, 2011.
  16. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2017 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedzib władz niektórych gmin, cyt. Z dniem 1 stycznia 2018 r. nadaje się status miasta miejscowościom: [...] Radoszyce – w gminie Radoszyce, w powiecie koneckim, w województwie świętokrzyskim (Dz.U. z 2017 r. poz. 1427)
  17. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2019-12-31. s. 34. [dostęp 2015-11-17].
  18. start, GKS Partyzant Radoszyce [dostęp 2019-01-03] (ang.).

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj