Otwórz menu główne

Surinam

państwo w Ameryce Południowej
Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Surinam (niderl. Suriname, Republika Surinamu – Republiek Suriname) – państwo w północno-wschodniej części Ameryki Południowej, położone nad Oceanem Atlantyckim.

Republiek Suriname
Republika Surinamu
Flaga Surinamu
Herb Surinamu
Flaga Surinamu Herb Surinamu
Dewiza: (łac.) JustitiaPietasFides
(Sprawiedliwości – Obowiązek – Wiara)
Hymn: God zij met ons Suriname
(Bóg jest z naszym Surinamem)
Położenie Surinamu
Język urzędowy niderlandzki[1]
Stolica Paramaribo
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Dési Bouterse
Szef rządu prezydent Dési Bouterse
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
92. na świecie
163 820[2] km²
1800 km² (1,1%)
Liczba ludności (2018)
 • całkowita 
172. na świecie
597 927[2]
PKB (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

3,069 mld[3] USD
16 220,2[3] USD
PKB (PSN) (2017)
 • całkowite 
 • na osobę

8,559 mld[3] dolarów międzynar.
13 334,9[3] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna dolar surinamski[1] (SRD)
Niepodległość od Holandii
25 listopada 1975[1]
Strefa czasowa UTC –3
Kod ISO 3166 SR
Domena internetowa .sr
Kod samochodowy SME
Kod samolotowy PZ
Kod telefoniczny +597
Mapa Surinamu
Mapa Surinamu wraz z terytoriami spornymi
Obraz Surinamu z kosmosu we wrześniu 2002

Surinam stał się holenderską kolonią w 1667 roku. W latach 1804–1816 był w rękach brytyjskich, a następnie powrócił do Holandii. W okresie 1828–1848 tworzył wraz z Antylami Holenderskimi Holenderskie Indie Zachodnie. 20 września 1948 roku Surinam stał się równouprawnioną częścią Holandii. W 1954 roku otrzymał status holenderskiego terytorium zamorskiego i autonomię. Surinam niepodległość uzyskał 25 listopada 1975 roku.

GeografiaEdytuj

Osobny artykuł: Geografia Surinamu.

Surinam leży w północno-wschodniej części Ameryki Południowej, nad Oceanem Atlantyckim[4]. Zajmuje powierzchnię 163 820 km²[2]. Jest najmniejszym niepodległym państwem Ameryki Południowej[2]. Graniczy z następującymi państwami[5]:

Surinam (dawniej nazywany Gujaną Holenderską) leży w regionie geograficznym nazywanym Gujaną, obejmującym również Gujanę (dawniej Gujana Brytyjska), francuski departament zamorski Gujany (Gujana Francuska), brazylijski stan Amapá (wcześniej Gujana Portugalska, a później Gujana Brazylijska) oraz wenezuelski region Gujany (dawniej Gujana Hiszpańska)[6].

Dzieli się na dwie części: nizinną północ i wyżynno-górzyste południe. Północna część leży w obrębie Niziny Gujańskiej, a południowa zajmuje część Wyżyny Gujańskiej, gdzie dominują Góry Wilhelminy z najwyższym szczytem kraju – Juliana Top (1280 m n.p.m.)[4].

Kraj leży w strefie klimatu równikowego[6] i ma gęstą sieć rzek. Około 90% jego powierzchni zajmują wilgotne lasy równikowe z 15 tys. gatunków roślin naczyniowych (około 5% wszystkich gatunków na świecie)[6] i z ponad 1000 gatunków drzew[5]. Występuje tu ponad 2 tys. gatunków kręgowców, w tym 282 gatunki ssaków[a], ponad 1000 gatunków ptaków (w tym około 50 endemicznych)[b], 295 gatunków gadów i 269 płazów[6].

Tereny chronione zajmują 4,7% powierzchni kraju[4]. W czerwcu 1998 roku utworzono Rezerwat Przyrody Środkowego Surinamu o powierzchni 1 600 000 ha[5]. Jest to jeden z największych obszarów chronionych lasów deszczowych na świecie i w 2000 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[5].

HistoriaEdytuj

Osobny artykuł: Historia Surinamu.

Tereny dzisiejszego Surinamu (znanego także pod nazwą Gujany Holenderskiej) były zasiedlane przez Holendrów już w końcu XVI w., co skutkowało licznymi konfliktami z angielskimi i francuskimi kolonizatorami. W 1667 w traktacie pokojowym kończącym II wojnę angielsko-holenderską Surinam został uznany za posiadłość holenderską. W latach 1804–1816 był w rękach brytyjskich, a następnie powrócił do Holandii[7]. W okresie 1828–1848 tworzył wraz z Antylami Holenderskimi Holenderskie Indie Zachodnie[7]. 20 września 1948 roku Surinam stał się równouprawnioną częścią Holandii[7]. W 1954 roku otrzymał status holenderskiego terytorium zamorskiego i autonomię z własną administracją[8]. Surinam uzyskał niepodległość 25 listopada 1975 roku, a ówczesny gubernator Johan Ferrier (1910–2010) został pierwszym prezydentem kraju[8].

Wszyscy mieszkańcy nowego państwa zachowali holenderskie obywatelstwo i w następnych latach jedna trzecia z nich wyjechała do Europy, szczególnie robotnicy wykwalifikowani, co spowodowało załamanie gospodarcze, z którego Surinam wyszedł dzięki pomocy rządu holenderskiego[9]. W 1980 r. po wojnie domowej władzę przejął wojskowy reżim pod przywództwem Dési Bouterse, ponowny powrót do demokracji nastąpił w roku 1988. W międzyczasie w 1986 roku doszło do walk rządu z partyzantką o nazwie Surinamska Armia Wyzwolenia Narodowego, reprezentującą interesy czarnoskórej ludności kraju. Konflikt zakończył się w 1992 roku przegraną partyzantów[10]. W 1994 roku Surinam ponownie przeżył załamanie gospodarcze, które było tak dotkliwe, że rozważano nawet sprzedaż dużych połaci dżungli firmom drzewnym[9]. Dżungla szybko stała się atrakcją turystyczną szczególnie dla Europejczyków[9]. W przeszłości władze w kraju oskarżane były o udział w handlu narkotykami[11].

W Surinamie jest demokracja parlamentarna z 51-miejscowym parlamentem.

25 listopada obchodzone jest Święto Niepodległości.

Podział administracyjnyEdytuj

Surinam jest podzielony na 10 dystryktów (niderl. distrikt), które podzielone są na 62 mniejsze jednostki, pod-dystrykty (niderl. ressort)[12]:

  1. Brokopondo
  2. Commewijne
  3. Coronie
  4. Marowijne
  5. Nickerie
  6. Para
  7. Paramaribo
  8. Saramacca
  9. Sipaliwini
  10. Wanica

Stolicą kraju jest Paramaribo[1].

LudnośćEdytuj

2018[2]
Zmiana liczby ludności Surinamu w latach 1960–2017 (w tysiącach)
Liczba ludności 597 927
Ludność według wieku
0–14 lat 24,11%
mężczyzn: 73 466
kobiet: 70 704
15–24 lat 17,36%
mężczyzn: 52 876
kobiet: 50 913
25–54 lat 44,42%
mężczyzn: 135 282
kobiet: 130 327
55–64 lat 7,94%
mężczyzn: 23 377
kobiet: 24 085
ponad 64 lata 6,17%
mężczyzn: 16 019
kobiet: 20 878
Średnia wieku
w całej populacji 30,2 lat
mężczyzn 29,8 lat
kobiet 30,6 lat
Przyrost naturalny 1,0%
Współczynnik urodzeń 15,6 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 6,1 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 0,5 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,05 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
15–24 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
25–54 lat 1,04 mężczyzn/kobiet
55–64 lat 0,97 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,77 mężczyzn/kobiet
w całej populacji 1,01 mężczyzn/kobiet
Umieralność niemowląt
w całej populacji 23,7 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 27,6 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 19,5 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
w całej populacji 72,8 lat
mężczyzn 70,3 lat
kobiet 75,3 lat
Rozrodczość 1,9 urodzeń/kobietę
HIV/AIDS
Współczynnik dorosłych z HIV/AIDS 1,3% (2017)
Liczba osób żyjących z HIV/AIDS 4 800 (2017)
Liczba zmarłych na HIV/AIDS mniej niż 200 (2017)

Według szacunków w czerwcu 2018 roku Surinam miał 597 927 mieszkańców[2]. Większość Surinamczyków żyje na północy kraju, 2/3 w miastach, a 2/5 w Paramaribo[5]. Największe miasta to Paramaribo, Lelydorp, Nieuw Nickerie, Moengo i Meerzorg[13].

Struktura etnicznaEdytuj

Według szacunków w 2012 roku około 27,4% ludności Surinamu stanowili Indusi (których przodkowie przybyli z północnych Indii w 2. połowie XIX w.), 21,7% – Maroni (potomkowie zbiegłych czarnych niewolników, którzy byli sprowadzani z Afryki w XVII i XVIII w.); 15,7% – Kreole a 13,7% – Jawajczycy[2]. Przynależność etniczna wielu osób jest bardzo trudna do określenia, gdyż małżeństwa mieszane są bardzo częste[9].

ReligiaEdytuj

Struktura religijna kraju w 2015 roku, według The Association of Religion Data Archives[14]:

JęzykiEdytuj

Językiem urzędowym Surinamu jest język holenderski[1]. Od 2005 roku kraj ten jest również członkiem Unii Języka Niderlandzkiego. Ponad 500 słów holenderskich charakterystycznych dla Surinamu zostało zamieszczonych w najnowszej wersji (2005) tzw. „Zielonej Książeczki” (Groene Boekje, słownik języka niderlandzkiego wydawany przez Unię). Język niderlandzki jest używany w urzędach, parlamencie, szkołach, w biznesie oraz w mediach w całym kraju.

Obok niderlandzkiego używa się przede wszystkim języka kreolskiego sranan tongo, który jako język ojczysty lub obcy znają prawie wszyscy mieszkańcy, oraz języków ojczystych różnych grup etnicznych. Sranan tongo był pierwotnie językiem tzw. Kreoli, dziś wciąż pełni funkcję lingua franca na ulicach. Pozostałe ważniejsze języki to wywodzący się z języka bhodźpuri język sarnami hindustani, jawajski, języki kreolskie saramaccaans i aukaans, południowe dialekty chińskiego, syryjski dialekt arabskiego oraz portugalski. Liczba użytkowników tego ostatniego wyraźnie wzrosła w ostatnich latach ze względu na imigrację (najczęściej nielegalną) brazylijskich poszukiwaczy złota.

Według spisu ludności z 2004 najczęściej używanymi językami (biorąc pod uwagę tylko pierwszy używany język) w surinamskich gospodarstwach domowych były:

  • niderlandzki – 46,6%
  • sarnami hindustani – 15,8%
  • języki marrońskie (Saramaccaans, Aukaans i Paramaccaans) – 15,2%
  • sranan tongo – 9%
  • jawajski – 5,6%

AnalfabetyzmEdytuj

Według danych szacunkowych za rok 2015, w Surinamie powyżej 15 roku życia czytać i pisać potrafi 95,6% mieszkańców (z czego mężczyźni 96,1%, a kobiety 95%)[1].

GospodarkaEdytuj

Gospodarka Surinamu opiera się na wydobyciu surowców mineralnych, głównie ropy, złota i boksytu[5]. Surinam to jeden z największych na świecie producentów boksytu; kopalnie boksytu znajdują się koło Paranam i Overdacht[5]. Na terenie Surinamu odkryto ponadto chrom, miedź, diamenty, mangan, nikiel, platynę i cynk[5]. Eksport ropy i złota stanowi ok. 85% całkowitego eksportu i ok. 27% przychodów do budżetu państwa[1].

Drugim źródłem dochodu jest rolnictwo, a trzecim przelewy pieniężne z zagranicy, przede wszystkim z Holandii, Gujany Francuskiej i Stanów Zjednoczonych[5].

Mniej niż 1% powierzchni kraju nadaje się pod uprawy i około 0,5% jest wykorzystywana rolniczo[5]. Uprawia się przede wszystkim ryż – zbiory odbywają się dwa razy w roku, banany, owoce cytrusowe i palmy kokosowe[5].

Emisja dwutlenku węgla z paliw kopalnych w Surinamie wynosiła w 1990 0,908 Mt rocznie, podczas gdy w roku 2017 2,213 Mt. Po przeliczeniu na mieszkańca oznacza to odpowiednio 2,228 t i 3,928 t, a na tysiąc dolarów amerykańskich produktu krajowego brutto – 0,211 t i 0,285 t. Przez większość tego okresu główną branżą odpowiedzialną za tę emisję była energetyka, a największy wzrost (471%) nastąpił w transporcie[15].

 
Paramaribo
Porty lotnicze w Surinamie

TransportEdytuj

Sieć kolejowa i drogowa poza wybrzeżem jest bardzo słabo rozwinięta – z tego powodu do wielu miejsc można dotrzeć tylko samolotem bądź pieszo. Przez interior prowadzą tylko 4 drogi bite[9].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Encyclopædia Britannica podaje, że w Surinamie odnotowano około 150 gatunków ssaków[5].
  2. Encyclopædia Britannica podaje, że w Surinamie odnotowano około 650 gatunków ptaków[5].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g Algemeen Bureau voor de Statistiek: Statistisch Jaarboek 2016/2017 Suriname. Maart 2018. [dostęp 2019-07-30]. (niderl.)
  2. a b c d e f g Suriname. W: CIA: The World Factbook. 2019. (ang.)
  3. a b c d International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2019 (ang.). [dostęp 2019-07-30].
  4. a b c d e f Surinam. W: Encyklopedia PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN SA. (pol.)
  5. a b c d e f g h i j k l m Jack K. Menke, Henk E. Chin: Suriname. W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc., 2019-05-24. (ang.)
  6. a b c d Briggs 2015 ↓, s. 3–6.
  7. a b c Suriname (ang.). W: www.rulers.org [on-line]. [dostęp 2019-07-30].
  8. a b Philip Briggs: Suriname. Bradt Travel Guides, 2015, s. 14, seria: Bradt Travel Guides. ISBN 978-1-84162-910-0. [dostęp 2019-07-30]. (ang.)
  9. a b c d e John McCarry. Surinam. „National Geographic”. 6/2000, s. 38–55. National Geographic Society. ISSN 1507-5966. 
  10. Vries, E. de, (2005) Suriname na de binnenlandse oorlog, Amsterdam: KIT Publishers, ​ISBN 90-6832-499-3​.
  11. Ex-dictator on likely comeback trail in Suriname vote (ang.). Caribbean Net News, 26 maja 2010. [dostęp 2010-05-26].
  12. Briggs 2015 ↓, s. 4.
  13. Surinam. Ludność. W: Encyklopedia PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN SA. (pol.)
  14. Suriname, The ARDA [dostęp 2019-07-20].
  15. Marilena Muntean i inni, Fossil CO2 emissions of all world countries – 2018 Report, Luksemburg: Publications Office of the European Union, 2018, s. 204, DOI10.2760/30158 (ang.).

BibliografiaEdytuj