Otwórz menu główne

Szabat

w judaizmie ostatni, świąteczny dzień tygodnia

Szabat (hebr. ‏שַׁבָּת‎, od rdzenia szbt: szin + bet/bejt + taw = „odpoczywać”, „ustać”, „obserwować”, „zaprzestać działalności”), Szabas, Sabat[1][2] – w judaizmie siódmy, ostatni dzień tygodnia (hebr. jom ha-szwii) wg. kalendarza żydowskiego, będący dniem wypoczynku. Jest dniem świątecznym, stanowiącym pamiątkę cyklu stworzenia świata oraz wyprowadzenia Izraelitów z Egiptu[3] (Wj 20,9–11; Pwt 5,12–15). Trwa od zachodu słońca (hebr. szkijat ha-chama) w piątek do prawie godziny po zachodzie słońca w sobotni wieczór[1]. Jest to jedyne rytualne święto, które wynika wprost z Dekalogu[4].

Szabat
שבת
Shabbat Candles.jpg
Świece szabatowe, dwie chały lub chleby w ozdobnej osłonie i wino.
Dzień od zmierzchu w piątek do zmierzchu w sobotę
Typ święta żydowskie, chrześcijańskie
Religie judaizm
Znaczenie upamiętnia stworzenie świata i wyjście Izraelitów z Egiptu
Symbole

świece szabatowe

Inne nazwy Szabas ((jid.). Szabes),
Sabat

Spis treści

Etymologia nazwyEdytuj

Termin שבת używany jest w Biblii Hebrajskiej 111 razy. W Nowym Testamencie, w formie σάββατον występuje 68 razy[5]. Hebrajska nazwa święta „Szabat” związana jest z odpoczynkiem Boga w siódmym dniu po stworzeniu świata (Rdz 2, 3), kiedy zakończył (hebr. szawat = dosł. „zaprzestał”) wszelkiej pracy[5]. Szabat (hebr. ‏שַׁבָּת‎ pochodzi od rdzenia szbt: szin + bet/bejt + taw = „odpoczywać”, „ustać”, „obserwować”, „zaprzestać działalności”)[1][2] (Rdz 8,22; Joz 5,12; Iz 24,8; Prz 22,10; Lm 5,15; Ne 6,3)[2]. Mimo iż znaczenie święta, jego teologiczne umotywowanie i historia są przedmiotem dyskusji[5], to etymologiczne rozumienie kluczowego aspektu wynika jednoznacznie z tekstu biblijnego (Rdz 2,2–3): „Bóg [...] odpo­czął dnia siódmego (hebr. jom sebi ci) po całej swej pracy, którą wykonał”. Sens święta łączy się więc jednoznacznie z zaprzestaniem pracy. W Biblii występuje także dłuższa forma tego terminu – šabbātōn – oznaczająca „Szabat wielki”, świąteczny odpoczynek[2], często z dodatkowym określeniem „poświęcony dla Pana”[6][2]. (Wj 16,23; Kpł 23,24.29). Używana forma šabbāt šabbātōn (Wj 31,15; 35,2; Kpł 23,3) ma podkreślać rangę święta[2]. 23 rozdział Księgi Kapłańskiej, w którym znajduje się kalendarz świąt Izraela, rozpoczyna ich wyliczenie od „święta świąt”, „świętego zwołania” (hebr. ‏מִקְרָא־קֹדֶשׁ‎)[7].

 
Zahor et yom ha'shabat („Pamiętaj o dniu Szabatu”) w tekście Papirusu Nasha (werset 9).

Tło biblijno-historyczneEdytuj

W tekstach ksiąg prawnych Tory (Kodeks Przymierza, Świętości, Kapłański) święto przybiera formę pasywną – jego zachowanie polega na zaprzestaniu pracy. Szabat sam w sobie nie wiąże się z nakazami i wymaganiami, ale jest pamiątką wyzwolenia Izraela. Szabat nie jest więc czasem uwolnionym od pracy, by wypełnić go obowiązkiem kultu. Księga Powtórzonego Prawa (Pwt 5,15) ujawnia motywację społecz­ną święta, a Księga Wyjścia (Wj 20,11) wskazuje na motywację teologiczną – odpoczy­nek Boży ma być Izraela wzorem świętowania Szabatu[2].

Z kolei Dekalog (zawarty w Księdze Wyjścia jak i w Księdze Powtórzone­go Prawa) ukazuje święto w sposób aktywny, ale nie precyzuje na czym „święcenie Szabatu dla Pana” miałoby polegać[2]:

 
Pamiętaj o dniu Sabatu, aby go święcić. (Wj 20,8)

{{Cytat|Przestrzegaj dnia sabatu, aby go święcić, jak rozkazał ci Pan, twój Bóg. (Pwt 5,11)[a]

W Księdze Liczb (Lb 28,3.9-10) można jedynie znaleźć wskazówkę, że codzienna ofiara składana w dzień Szabatu winna być podwojona[2].

Nakazy świętowania obejmowały nie tylko Izraelitów, ale także udomowione zwierzęta i ludzi wynajętych do pracy – wśród nich „syna niewolnicy” i cudzoziemca[2]:

 
Sześć dni będziesz pracował, a w dniu siódmym zaprzestaniesz pracy, aby odpoczął i twój wół i twój osioł, aby odetchnął zarówno syn twojej niewolnicy, jak i cudzoziemiec. (Wj 23,12)

W Dekalogu (Wj 20,10) nakaz został bardziej uszczegółowiony[2]:

 
Nie będziesz w tym dniu wykonywał żadnej pracy, ani ty sam, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służebnica, ani twoje bydło, ani obcy, który przebywa w obrębie twoich bram.

Cyklowi świątecznemu miały także podlegać pola uprawne, winnice i ogrody oliwne – raz na siedem lat winny leżeć odłogiem (Wj 23,10-11)[2].

 
Dźwięk szofaru ogłasza początek Szabatu. (Jemen, rok ok. 1934–39)

W starszych tekstach biblijnych świętowanie Szabatu nie było obwarowane ciężkimi wymaganiami. Nie wolno było wykonywać ciężkich prac (Wj 20,9-10; 23,12; 34,21; Pwt 5,13-14), podróże odbywano tylko na niedalekie dystanse (2 Krl 4,23) i powstrzymywano się dokonywania transakcji handlowych (Am 8,5). Szabat był opisywany jako beztroski, wolny od pracy dzień.. Podobnie święto opisywały księgi Jeremiasza i Izajasza[2]:

 
W dzień Szabatu nie wykonujcie żadnej pracy, lecz raczej święćcie dzień Szabatu [...] będą wchodzić przez bramę miasta królowie i książęta zasiadający na tronie Dawida. Będą wjeżdżać na wozach i koniach, oni, ich dostojnicy, mężowie judzcy i miesz­kańcy Jerozolimy, a miasto to będzie zamieszkałe na wieki (Jer 17, 19-27).
 
Jeżeli powstrzymasz swoją nogę od bezczeszczenia sabatu, aby załatwić swoje sprawy w moim świętym dniu, i będziesz nazywał sabat rozkoszą, a dzień poświęcony Panu godnym czci, i uczcisz go nie odbywając w nim podróży, nie załatwiając swoich spraw i nie prowadząc pustej rozmowy, Wtedy będziesz się rozkoszował Panem, a Ja sprawię, że wzniesiesz się ponad wyżyny ziemi, i nakarmię cię dziedzictwem twojego ojca, Jakuba, bo usta Pana to przyrzekły (Iz 58,13-14).[a]

Według relacji Flawiusza Szabat rozpoczynał się i kończył na znak trąbki[9]. Na dachu pastoforii „... według dawnego zwyczaju stawał jeden z kapłanów i dźwiękiem trąbki ogłaszał w porze popołudniowej każdy nadchodzący, a wieczorem innego dnia każdy kończący się siódmy dzień, aby zapowiedzieć ludowi, kiedy ma wstrzymać się od pracy, a kiedy ją wznowić”[10].

Zarówno dzień Szabatu, jak i dzień nowiu były traktowane jako dobre do zasięgania rady u proroków (2 Krl 4, 23)[6]. Z kolei prorocy (Amos, Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel) potępiali swoich współczesnych za niegodne obchodzenie Szabatu[6]. Historyk katolicki Henri Daniel-Rops opisywał początek Szabatu w początku I wieku: „Pomiędzy pierwszą a trzecią gwiazdą hazzan wchodził na dach najwyższego domu w danej miejscowości, zabierając ze sobą trąbkę szabatową z szafy w synagodze. Trąbił trzy razy: pierwszy raz, aby uprzedzić robotników, że należy przerwać pracę, drugi raz, aby kupcom nakazać zamknięcie sklepów, i trzeci raz, aby oznajmić wszystkim, że nadeszła godzina zapalenia lamp”[11].

Próby identyfikacji genezy świętaEdytuj

Geneza święta nie jest dostatecznie wyjaśniona[2]. Powstało wiele hipotez: zarówno takich, które zakładały, że korzeni święta można się doszukiwać w podobnych świętach, obchodzonych u pogańskich ludów pasterskich, od których przeniknęło ono do Izraela, jak i takich, które zakładały, że Szabat jest świętem czysto izraelskim. Spory badaczy dotyczą zarówno czasu, jak i motywu połączenia idei odpoczynku i „uświęcania czasu” w jednym święcie[12].

Opis z Księgi Rodzaju (Rdz 2,2-3) odnosi to święto do początków świata i oddaje przez to przekonanie autora tekstu, że owo święto poprzedza pod względem chronologicznym powstanie prawodawstwa Mojżeszowego. W tekście z Księgi Wyjścia opisującym epizody z pobytu Izraelitów na pustyni, napotkać można wzmiankę na temat Szabatu[2]:

 
Tak powiedział Pan: Jutro będzie wypoczynek, poświęcony Panu, dzień Sabatu. (Wj 16,23)[a]

Szabat w teologicznym kontekście jest spleciony z jahwizmem, ale pod względem historycznym może mieć wcześniejsze korzenie. Jedna z hipotez wskazując na fakt, że starożytne teksty babilońskie wymieniają „siódemkowe” dni miesią­ca (7–14–21–28), sugeruje, że to Mezopotamia mogła być kolebką święta. Dodatkowym argumentem ma być fakt, że radosny, przypadający w środku miesiąca dzień pełni księżyca nazywany był šappatu. Według tej teorii idea Szabatu u Izraelitów miałaby być zaszczepiona dopiero przez Ezechiela i dopiero wtedy radosne święto miało przybrać charakter kultu obwarowa­nego szczegółowymi nakazami. Jednak šappatu nie był dniem odpoczynku, a owe wyróżnione w Mezopotamii dni nie miały charakteru radosnego, ale były dniami traktowanymi jako feralne. Inna z teorii sugeruje, że święto mogło przeniknąć do Izraelitów od wcześniejszych mieszkańców Palestyny, Kenitów-Madianitów lub Kananejeczyków[2], jednak „Szabat nie mógłby stać się znakiem przymierza Boga z Izraelem (Ez 20,12.20; Wj 31,12.17), gdyby był świętem Babilończyków czy Kananejczyków”[13]. Ale trop „kenicko-madianicki” ma oparcie w fakcie, że Mojżesz był związany z Madianitami (Wj 2,21-22) poprzez swoją żonę Seforę, córkę Jetry, a Kenici mieli rzekomo, w siódmy dzień tygodnia („dzień Saturna”), powstrzymywać się od pracy. Jednak nie ma dowodów na to, czy Kenici znali pojęcie tygodnia[2]. Takie „siódemkowe” struktury znajdujemy w mitach i legendach kananejskich. W historii mówiącej o budowie pałacu Baala „siódmego dnia ogień opuszcza mieszkanie, a płomienie pałac”. W eposie o Akhacie Daniel składał ofiary przez sześć dni, a dopiero siódmego dnia został wysłuchany przez Baala, a w legendzie o Kerecie atak następuje siódmego dnia, po sześciu dniach marszu[14]. Literacki i kulturowy symbol „siedmiu dni” oznacza pełnię czasu, a w nim istota i wydarzenia z dnia siódmego są dopełnieniem sześciu poprzednich[15].

Wszystkie tradycje Tory jednolicie opisują Szabat jako siódmy dzień tygodnia, dzień odpoczynku po sześciu dniach pracy. Pewną różnicę stanowi lokowanie jego powstania w innych ramach czasowych: Księga Przymierza lokuje początki święta w okresie zasiedlania Kanaanu przez Izraelitów, a trop Dekalogu do okresu życia Mojżesza[2].

Samo powstrzymywanie się od pracy miałoby charakter społeczny, socjalny. Ale połączona z tym podstawowym nakazem motywacja dotyczyła odniesienia do Boga, co wyznacza już także sakralny wymiar święta. Szabat miał być bowiem znakiem między Bogiem JHWH a Izraelem[2]:

 
«Powiedz Izraelitom: Przestrzegajcie pilnie moich Szabatów, gdyż to jest znak między Mną a wami dla wszystkich waszych pokoleń, by po tym można było poznać, że Ja jestem Pan, który was uświęcam. Przeto zachowujcie Szabat, który winien być dla was świętością. I ktokolwiek by go znieważył, będzie ukarany śmiercią, i każdy, kto by wykonywał pracę w tym dniu, będzie wykluczony ze swojego ludu. Przez sześć dni będzie się wykonywać pracę, ale dzień siódmy będzie Szabatem odpoczynku, poświęconym Panu, i dlatego ktokolwiek by wykonywał pracę w dniu Szabatu, winien być ukarany śmiercią. Izraelici winni pilnie przestrzegać Szabatu jako obowiązku i przymierza wiecznego poprzez pokolenia. To będzie znak wiekuisty między Mną a Izraelitami, bo w sześciu dniach Pan stworzył niebo i ziemię, a w siódmym dniu odpoczął i wytchnął» (Wj 31, 13–17).

Apokryf Starego TestamentuŻycie Adama i Ewy” ukazuje pierwotne, teologiczne znaczenie Szabatu, który ma być zapowiedzią prawdziwego odpoczynku w życiu przyszłym[14]. We wspomnianym apokryfie archanioł Michał zwraca się do Seta opłakującego praojców[6][14]: „Mężu Boży, nie będziesz opłakiwał swych zmarłych dłużej niż sześć dni! Odpoczynek dnia siódmego jest znakiem zmartwychwstania w wieku przyszłym; siódmego dnia odpoczął także Pan od wszystkich swych dzieł” (51,2)[14].

Wpływy zewnętrzne na rozwój kultuEdytuj

W okresie międzytestamentalnym ujawniły się coraz silniejsze uwarunkowania historyczne i wpływy kultury hellenistycznej na życie społeczne i religijne Żydów. Napływ greckich zwyczajów, traktowanych przez wyznawców judaizmu jako pogańskie, powodował kontrreakcję ze strony Żydów, którzy zaczęli szukać oparcia w głębszej zgodności z nakazami Prawa. Konsekwencją tego procesu była kodyfikacja prawa szabatowego, która miała za zadanie zwiększenie wierności Bogu i Prawu. Wiodło do nich doprecyzowanie co jest tą pracą, od której należy się powstrzymywać. Wzmocniła się tradycja i ujawniła się potrzeba doprecyzowania tego co w Biblii nie było dopowiedziane[9].

Z upływem wieków pojawiały się nowe uwarunkowania historyczne i społeczne. Gdy w 587 roku p.n.e. wojska babilońskiego króla Nabuchodonozora II zniszczyły Pierwszą Świątynię Żydzi nie mogli już w niej sprawować kultu. I jedynym świętem, które w sposób niezmienny mogło być obchodzone był Szabat[2]. „Wielu Żydów pozwoliło się zmasakrować przez Syryjczyków, byle tylko nie znieważyć Szabatu przez obronę własną”[13] (por. 1 Mch 2,32–38; 2 Mch 6,11; 15,1). Szabat pozwalał na zachowanie własnej tożsamości. Prawa z nim związane sukcesywnie ulegały wzmocnieniu[2].

Bezkompromisową postawę w stosunku do nakazów szabatowych odnaleźć można w Księdze Jubileuszów oraz dokumentach z Qumran. Księga Jubileuszów powstała została najprawdopodobniej między 161 a 152 rokiem p.n.e., w kręgach kapłanów z Jerozolimy[16]. Rozdział drugi tej księgi (Jub 2,25–27) zawiera szczegółowe regulacje, podkreśla świętość Szabatu i wskazuje, że Żydzi, którzy go nie będą przestrzegali winni ponieść śmierć. Tekst określa typy zakazanych prac. Zgodnie z nimi w Szabat nie wolno przygotowywać potraw i napojów, wyciągania wody ze studni, przenoszenia ciężarów i wynoszenia czegoś przez bramy miasta. Rozdział wskazuje, że ma to być radosne święto odpoczynku i zaznacza, że prawo Szabatu jest dane na zawsze dla wszystkich pokoleń. Rozdział 50 tej księgi potwierdza karę śmierci dla osób profanujących Szabat i wylicza – już bardziej szczegółowo – zakazy i zalecenia związane ze świętowaniem Szabatu[9].

Druga część Dokumentu Damasceńskiego z Qumran znana jako „Prawa” w większości powtarza restrykcje opisane w Księdze Jubileuszów, jednak niektóre zalecenia został zaostrzone. Zdefiniowany został dystans 1000 łokci, którego nie można było przekroczyć podczas podróży odbywanych w czasie Szabatu (tzw. tchum Szabat[1])[b][c]. Zakaz przygotowywania pożywienia został uzupełniony o zakaz jedzenia tego, co leży na polu, a zakaz prowadzenia rozmów o interesach został rozszerzony o zakaz wymawiania „głupich lub próżnych słów”. Dokument zaleca, by na Szabat ubierano świeżą, wyczyszczoną odzież (11,3–4), ale wprowadza szereg zakazów[9]:

  • składania jakichkolwiek ofiar (wcześniej nie było takiego zakazu), poza ofiarą szabatową,
  • otwierania naczynia zalepionego smołą (11,9),
  • wnoszenia lub wynoszenia czegokolwiek z domu (11,8),
  • noszenia przy sobie wonnych maści (11,10),
  • noszenia niemowlęcia przez opiekuna (11,11),
  • przymuszania niewolnika, służącej lub najemnika do wykonywania pracy (11,12).
  • świętowania Szabatu w miejscu bliskim poganom (z obawy przed profanacją) (11,15).

Zdaniem Flawiusza[10] („Wojna Żydowska” II, 147) esseńczycy (utożsamiani przez badaczy z mieszkańcami Qumran) „w każdy Szabat, o wiele bardziej surowo niż inni Judejczycy, wystrzegali się jakiejkolwiek pracy: nie tylko, że przygotowy­wali posiłki dzień wcześniej, by nie musieli rozpalać ognia tego dnia (por. Wj 35,3), ale nie ośmielali się nawet przenosić sprzętu na inne miejsce lub iść z potrzebą”. Według Ewangelii Marka Jezus zauważał nadmierny rygoryzm święta: „Szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla Szabatu” (Mk 2,17)[2].

 
Fragment (rozdziały 4-8) traktatu Misznajot Szabat (Moed, Miszna). Wyd. ok. 1900

Szabat według MisznyEdytuj

Szczegółowe zasady obchodzenia Szabatu zostały opisane w Misznajot Szabat – traktacie zawartym w Moed, drugim z sześciu porządków (działów) Miszny[18]. Traktat przedstawia między innymi 39 głównych kategorii zakazanych czynności (awot melachot) funkcjonujących według reguły melechet machszewet asra Tora (zakazana przez Torę czynność twórcza/konstruktywna), zgodnie z którą karze podlega świadome i umyślne złamanie nakazu. Rozróżniane są także okoliczności popełnienia grzechu: be-mezid (celowe i świadome złamanie zakazu), be-szogeg (omyłkowe, nieumyślne, np. bez świadomości że jest Szabat) lub mitasek (bezwiedne wykonanie czynności zakazanej, czyli wymagającej konstruktywnego myślenia/planowania, ale ze świadomością istnienia święta)[18].

Powstrzymywanie się od wykonywania jakichkolwiek prac nosi nazwę tosefet Szabat[19]. Naruszenie, złamanie Szabatu nazywa się chilul Szabat[1].

Awot melachotEdytuj

39 awot melachot (każda z tych kategorii obejmuje dodatkowo liczne (nawet 1521, czyli = 39 × 39) podkategorie toledot[6] – przykładowo opisane w nawiasach)[18]:

  1. oranie (w tym: nawożenie, wyrównywanie terenu),
  2. sianie (w tym: podlewanie roślin, przycinanie drzew i krzewów),
  3. zbieranie plonów (w tym: zrywanie kwiatów, zrywanie owoców),
  4. wiązanie snopów (w tym: układanie owoców w stertę),
  5. młócenie (w tym: łupanie orzechów, łuskanie grochu),
  6. przewiewanie ziarna (w tym: przecedzanie płynów),
  7. sortowanie,
  8. przesiewanie przez sito (w tym: przesiewanie mąki),
  9. mielenie (w tym: mielenie kawy, pieprzu),
  10. wyrabianie ciasta,
  11. pieczenie (w tym: podgrzewanie powyżej temperatury 40* Celsjusza, mieszanie gotującego się jedzenia),
  12. strzyżenie owiec (w tym: odcinanie od zwierząt ich wełny lub piór),
  13. wybielanie (w tym: usuwanie plam, namaczanie ubrań),
  14. czesanie surowych materiałów,
  15. farbowanie (w tym: malowanie ścian, rozpuszczanie barwników w wodzie),
  16. przędzenie,
  17. przygotowanie krosna,
  18. robienie pętelek,
  19. tkanie (w tym: haftowanie, cerowanie,wyplatanie koszyków),
  20. rozdzielanie na nitki,
  21. związywanie węzła,
  22. rozplątywanie węzła,
  23. szycie (w tym: sklejanie, zszywanie papieru),
  24. rozdzieranie (w tym: prucie ściegów),
  25. stawianie pułapek albo łowienie (w tym: łapanie zwierząt ręką, zastawianie siatek na owady),
  26. ubój,
  27. odzieranie ze skóry,
  28. garbowanie,
  29. wyskrobywanie zwierzęcej skóry (w tym: polerowanie butów, nakładanie kremu),
  30. zaznaczanie linii,
  31. przycinanie według formy (w tym: ostrzenie ołówka),
  32. pisanie (w tym: haftowanie wzorów lub liter, drukowanie),
  33. wymazywanie (pisma),
  34. budowanie (w tym: rozbijanie namiotu, wbijanie gwoździa w ścianę),
  35. burzenie (niszczenie budynku),
  36. rozpalanie ognia (w tym: palenie papierosów, włączanie światła),
  37. gaszenie ognia (w tym: gaszenie świecy, by poprawić knot),
  38. ostatnie uderzenie młotkiem (dokończenie jakiegoś przedmiotu) (w tym: naprawienie zegarka, włożenie sznurówek do nowych butów),
  39. przenoszenie z przestrzeni prywatnej do publicznej (i na odwrót) (w tym: noszenie w kieszeni, rzucanie, pchanie, ciągnięcie) .

Zakazy te można naruszyć jedynie w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia, a także przy zagrożeniach dotyczących mienia (np. przy potrzebie gaszeniu pożaru, pielęgnowaniu chorego, obronie kraju)[1].

Traktat poświęca także sporo miejsca samym przygotowaniom do święta: przedświątecznym zakupom, przygotowywaniu odpowiednich potraw, ozdabianiu domu, kwestiom ubioru na Szabat, czy kulbaczeniu koni. Kodyfikuje także zasady dotyczące obrzezania, pochówków, odbierania porodów oraz innych codziennych czynności (np. kąpieli, nakrywaniu do stołu, sprawom oświetlenia mieszkania). Komentarze i uzupełnienia do tego traktatu zostały ujęte w Talmudzie Babilońskim (Talmud Bawli), Talmudzie Jerozolimskim (Talmud Jeruszalmi) oraz w Tosefcie[1].

 
Talmud Babiloński (Talmud Bawli), wyd. Wilno 1880 - 1886.

Rozszerzenia zakazówEdytuj

Wspomniane wyżej kategorie toledot grupują rozszerzenia zakazów. Np. dwie główne kategorie dotyczą zakazów: „związywania węzła” i „rozplątywania węzła”. Wprowadzone więc zostały uszczegółowienia konkretnych rodzajów zakazanych węzłów. Istotne jest więc rozróżnienie, czy węzeł jadącego na wielbłądzie lub węzeł żeglarski był zawiązany w sposób zamierzony, czy też nie, czy dany węzeł można rozwiązać jedną ręką, czy węzeł jest wiązany przez kobietę na ubraniu albo czy węzeł dotyczy pakowania artykułów spożywczych. Ogólny zakaz dotyczący „gaszenia ognia” jest rozpatrywany z uwzględnieniem, czy dotyczy ratowania życia (wówczas można gasić), czy dotyczy gaszenia świętych ksiąg (można, choć istnieją kontrowersje, czy można gasić księgi chrześcijan w których zapisane jest imię Boga). W pewnych przypadkach elementy stroju mogą być interpretowane jako ubranie robocze, a tym samym podlegać pod zakaz[6].

Najliczniejsze kontrowersje i rozróżnienia dotyczą ogólnego zakazu przenoszenia. Istnieje wiele szczegółów co do miejsca, rodzaju budowli, szerokości drogi (ponad lub poniżej 15 łokci), ilości kondygnacji, cech wolnej przestrzeni albo czy dane miasto jest otoczone murem i jego bramy są w nocy zamknięte. Należy przede wszystkim uwzględnić, czy: miejsce lub miejsca należą do osoby (rehut ha-yaḥid), czy jest to otwarta przestrzeń publiczna, w tym autostrady i arterie komunikacyjne (reshut ha-rabbim), albo czy przestrzeń w której miałoby się odbywać przenoszenie nie należy ani do pierwszej, ani do drugiej kategorii, ale ma cechy szczególne (karmelit)[6]. Zakaz przenoszenia przedmiotów może rodzić problem choćby podczas wyjścia do synagogi, gdy trzeba ze sobą zabrać klucze do mieszkania. W tej sytuacji można zastosować „pasek szabatowy”. Klucz przymocowany do niego w sposób trwały, staje się częścią ubrania. Można także wykonać ozdobny klucz (np. ze srebra), który pełni już wówczas funkcję (dozwolonej) biżuterii[20].

Zawieszenia SzabatuEdytuj

Ze względu na obowiązki wyższego stopnia mogło być zastosowane zawieszenie szabasu (hebr. doḥin et ha-Shabbat = odsuń lub odstąp od Szabatu). Do przykładów należy m. in. obowiązek obrzezania chłopca ma pierwszeństwo przed Szabatem, ale wszelkie przygotowania do tego obrzędu muszą być zakończone przed jego nastaniem. Zawieszenie Szabatu następuje w przypadku porodu Żydówki, albo zagrożenia życia. W innym przykładzie: woda może zostać przelana do koryta, aby zwierzę mogło pić samodzielnie[6].

 
Zastosowanie ejruw chacerot w Mahwah, New Jersey

EruwinEdytuj

Z czasem wypełnianie zaleceń i zakazów związanych ze świętowanie Szabatu okazywało się kłopotliwe lub sprawiało nieprzewidziane utrudnienia. W związku z tym, tradycja żydowska dopuściła stosowanie tzw. eruw (l.mn. eruwim, (hebr.) = zmieszanie; (jid.) ejruw) – czynności, które umożliwiały rozwiązanie utrudnień[17]. Przepisy i wskazówki umożliwiające dostosowanie do wymogów reguluje Eruwin drugi traktat drugiego porządku Miszny (Moed). Składa się z 10 rozdziałów. Opisuje „obrządki ustalające wspólnotę przestrzeni i umożliwiające wyjście z domu, czy przenoszenie czegokolwiek w Szabat, oraz zezwalające w dniu świątecznym, który przypadł w piątek, przygotować jadło na Szabat”[21].

  • Ejruw chacerot ((hebr.) = zmieszanie podwórek) umożliwia przenoszenie przedmiotów w domu i poza nim. W tym celu należy otoczyć sznurem lub drutem (takie prowizoryczne ogrodzenie również nosi nazwę nazywano ejruw chacerot) kilka sąsiednich domów, i w ten sposób symbolicznie połączyć je w jedną posiadłość. Ogrodzony teren staje się prywatnym podwórkiem wspólnej „rodziny”, dzięki czemu można poruszać się bez ograniczeń w jego obrębie. Podobny skutek wywołuje przyniesienie do wybranego domu przez każdą z rodzin talerza z pożywieniem[17].
  • Ejruw tawszilin ((hebr.) = zmieszanie pokarmów) umożliwia przyrządzenie potraw Szabatowych w sytuacji gdy w piątek przypada inne święto. Wprawdzie w dzień świąteczny (poza Jom Kipur) nie można gotować potraw poza tymi, które są przeznaczona do bieżącego spożycia, ale jeśli w przeddzień święta upiecze się jajko, to w ten sposób symbolicznie rozpocznie się proces przyrządzania potraw na Szabat. Można je wówczas kontynuować w dzień następny (świąteczny)[17].
  • Ejruw tchumim ((hebr.) = zmieszanie granic) umożliwia podróż w Szabat na dystans ponad przepisane 2000 łokci, ale pod warunkiem, że dana osoba przygotowała jeszcze przed rozpoczęciem Szabatu dwa posiłki (np. na talerzu niewielką ilość żywności) usytuowane w takim zasięgu od domu, co pozwalało na „rozszerzenie” przestrzeni domowej o dalsze 2000 łokci[17].
 
Winda szabatowa – podczas Szabatu winda samoczynnie zatrzymuje się na każdym piętrze i nie wymaga obsługi ze strony pasażera (Hajfa, Izrael)

Utrudnienia geograficzneEdytuj

Komentarz do Misznajot Brachot jasno określa, że Szabat trwa od zachodu do zachodu słońca. Wyznawcy judaizmu, którzy mieszkają, lub w czasie Szabatu w okresie letnim znajdą się na obszarze położonych między 57 równoleżnikiem a biegunem, napotykają na problem polegający na tym, że w tym czasie występują tam białe noce, czyli przez długi czas nie występuje zachód słońca i nie zapadają ciemności. Nie ma więc cet ha-kochawim – nie widać gwiazd. Tym samym nie można dokładnie wypełnić nakazu świętowania od zachodu do zachodu słońca. W skrajnym przypadku, gdzie słońce polarne wschodzi w Szabat, a po 24 godzinach nie występuje widoczny na danym terenie zachód słońca, to wyznawcy mogą, teoretycznie, mieć do czynienia z wielomiesięcznym Szabatem. Poszczególne teorie próbują dopasować wymogi szabatowe do realiów[22].

Jedna z teorii radzi, by odnotować chwilę, w której słońce jest widoczne najniżej nad horyzontem. Inna zaleca, by podporządkować się rytmowi i lokalnemu czasowi społeczności, z której dany wierny pochodzi. Według innej teorii Szabat powinien być obchodzony w czasie zgodnym z porą zachodu słońca najbliższej gminy żydowskiej, w terenie której nie występują białe noce. Jeszcze inne rozwiązanie polega na przyjęciu do obliczeń początku Szabatu czas jerozolimskiego. Ostatecznie nie ma przyjętej jednej wersji postępowania, bowiem problem dotyczy niewielkiej liczby wyznawców lokalnych i turystów. Wierni starają się czasem łączyć elementy różnych teorii[22].

Współczesne utrudnienia cywilizacyjneEdytuj

Rozwój cywilizacyjny przyniósł nowe problemy w zachowaniu maksymalnej zgodności z przepisami szabatowymi. Część z nich nie zostało jednoznacznie rozstrzygniętych. Zdaniem wyznawców judaizmu ortodoksyjnego podróż samochodem jest zabroniona. Judaizm reformowany ją akceptuje, a judaizm konserwatywny dopuszcza podróż samochodem jedynie w celu dotarcia się do synagogi. Kontrowersje budzi także kwestia włączania światła elektrycznego[1].

Znaczenie świętaEdytuj

Według żydowskiego teologa i filozofa Abrahama Heschela, sam dzień Szabatu jest „zaproszeniem do uczestnictwa w tym co wieczne w czasie, do zwrócenia się od rezultatu stworzenia – do tajemnicy stworzenia, od świata stworzonego – do stworzenia świata”[23]. Można więc określić, że Szabat jest nie tylko czasem zaprzestania codziennej krzątaniny[1], ale rolą tego święta jest uświęcanie czasu. To pozostałe dni tygodnia są poświęcone przestrzeni i rzeczom[7] – w kalendarzu żydowskim dni tygodnia (niedziela, poniedziałek itp.) nie mają nazw własnych, lecz są ponumerowane. Po kolei dni tygodnia: jom riszon = dzień pierwszy, jom szeni = dzień drugi, jom szliszi = dzień trzeci, jom rewii = dzień czwarty, jom hamiszi = dzień piąty, jom sziszi = dzień szósty. Następny nie nazywa się jom szwi’i, czyli dzień siódmy, a Szabatem. Po to, by podkreślić jego rangę[24], przypomnieć, że jest centralnym punktem, a poszczególne dni są odliczanie czasu do jego nadejścia[4].

Biblista Waldemar Chrostowski zwraca uwagę na znaczenie Szabatu w kontekście zapisu Dekalogu: Veyom hashvi’i Shabat l’Adonay (A dnia siódmego Szabat, odpoczynek dla Pana). Pierwszym z dwóch wymiarów święta jest odpoczynek (Szabat), a drugim „odpoczynek dla Pana”, świętowanie[24]. Zarówno w warstwie liturgicznej, jak i w podstawowym przekonaniu religijnym człowieka, święto jest „przedsmakiem Przyszłego Świata” (Olam ha-Ba), którego wyobrażeniem ma być niekończące się święto. Wyrazem wzniosłego charakteru i radości (simcha) święta jest popularne życzenie Szabat szalom („Niech twój Szabat będzie Szabatem pokoju”, „Dobrego Szabatu”)[1].

Rabin Shraga Simmons wyjaśnia wyjątkowość świętowania Szabatu: „Szabat znajduje się w samym centrum żydowskiej świadomości. To jest jedyny obrzęd, którego przestrzeganie jest wpisane w Dziesięcioro Przykazań. I jest jednym z największych źródeł żydowskiej inspiracji”[5][4].

Formy obrzędowe SzabatuEdytuj

Jednym z głównych wyznaczników prawowitego spełniania Szabatu jest Oneg Szabat ((hebr.) = Radość/Rozkosz Soboty; (jid.) Ojneg Szabes), akt spełnienia nakazu simchy (radości). Wywodzony jest z Księgi Izajasza: „jeśli nazwiesz Szabat rozkoszą (...), wtedy znajdziesz swą rozkosz w Panu” (Iz 58,13–14) i ma w kulturze żydowskiej szczególne znaczenie[25].

Rabini zalecają, by uczynić wszystko co tylko możliwe, by wypełnić Oneg Szabat. Pomóc w tym mają m.in. minimum trzy posiłki szabatowe (szalosz seudot)[d] oraz zapalone świece szabatowe (szabasówki) umieszczone w świecznikach (szabaśniki, sabatniki, szabaśnice). Rabin Majmonides uważał, że zapalenie tych świec jest konieczne do spełnienia części nakazu świętowania Szabatu, że gdyby wiernego nie było stać nawet na jedzenie, to winien nawet żebrać, byle tylko zdobyć środki na te światła[25][6].

Przebieg świętaEdytuj

Zgodnie z opisem w 1 rozdziale Księgi Rodzaju kalendarz żydowski przyjmuje, że „dzień” (doba) rozpoczyna się wieczorem po zachodzie słońca, a tym samym Szabat rozpoczyna się w piątkowy wieczór[5][6].

 
Czulent, popularna potrawa szabatowa
 
Chałka – lechem miszne

PrzygotowaniaEdytuj

Specjalna micwot ase nakazuje robienie zakupów potrzebnych produktów w piątek rano. Tradycja halachiczna wiąże ją z biblijnym opisem manny, którą Izraelici zbierali w piątkowe poranki w podwójnej ilości, by wystarczyło jej na pożywienie na piątek i na Szabat[26]:

 
A w piątek, [gdy] przygotują to, co przynieśli, będzie [to] podwójna ilość tego, co zbierają każdego dnia.

Zalecane jest pieczenie przez kobiety chały (hebr. chala), plecionego pieczywa, w piątek. Zakupy produktów do posiłków, które wymagają dłuższego przyrządzania winny zostać zakupione już w czwartek. W okresie zimowym, zalecane jest robienie całych zakupów spożywczych w czwartek[26]. Pozostałe przygotowania do Szabatu powinny trwać przez cały tydzień. Można nabywać upatrzone składniki do szabatowych posiłków – pod warunkiem, że kupione wcześniej, nie zepsują się do święta. Mają to być produkty najlepsze i najdroższe. Bezpośrednie przygotowania obejmują prace kuchenne (gotowanie, smażenie, pieczenie) oraz porządkowe (sprzątanie, pranie, prasowanie). Te przygotowania można zaczynać już w czwartek w południe, tak by były w całości przygotowane przed piątkowym zmrokiem. Po rozpoczęciu Szabatu nie wolno już wykonywać żadnych prac przygotowawczych[2]. Troska o świąteczny wystrój domu, przywdzianie odświętnych strojów i przygotowanie najsmaczniejszych dań stanowi wyraz szacunku i uhonorowania Szabatu[4].

W czwartek powinny został wyprane, wyprasowane i przygotowane odświętne ubrania, które będą służyły podczas święta. Nie powinny to być te same ubrania, które są używane na codzień[27].

W czwartek wieczorem dorośli Żydzi biorą kąpiel (w domu), a w piątek rano w łaźni rytualnej – w mykwie[2]. Okazywany w ten sposób jest szacunek dla Szabatu[27]. Jeśli dany kahał nie ma takiej łaźni, to piątkowa kąpiel także może być wykonana w domu. Odbywa się poprzez trzykrotne zanurzenie całego ciała, wraz z głową. Rytuał także musi się zakończyć przed zmrokiem[2]. Jeśli ktoś nie może wziąć kąpieli, to powinien w piątek umyć gorącą wodą dłonie, twarz i stopy[27].

 
Kobieta wypowiada błogosławieństwo świec (Birkat ha-nerot), przysłaniając oczy

Piątek, przed zapadnięciem zmrokuEdytuj

„Encyklopedia żydowska” Emila Hirscha (1906 ) opisywała tradycyjny początek domowej liturgii szabatowej następująco: „Po zakończeniu [przedwieczornego] nabożeństwa w synagodze słowami modlitwy «Kadisz sierocy» (Kadisz jatom), obecni spiesznie wracali do domu, gdzie natychmiast po przekroczeniu progu recytowali modlitwę «Pokój wam, aniołowie służebni». Przed tą modlitwą wypowiada się powitanie «Dobrego Szabatu», którym również wracający wymieniają się z napotkanymi po drodze przechodniami. Dalej następuje recytacja przez męża wersetów Księgi Przysłów, zaczynając od 31,10 wysławiających dobrą żonę i gospodynię, po czym rodzice błogosławią młodszych członków rodziny. Starsi synowie otrzymali błogosławieństwo już w synagodze, gdzie rabin pobłogosławił wszystkich młodych członków wspólnoty. Z reguły każda rodzina przyjmuje jako gościa kogoś obcego, spotkanego w synagodze i zaproszonego do wspólnego świętowania Szabatu”[5][6].

Erew SzabatEdytuj

Do zachodu słońca wszelkie przygotowania muszą być zakończone[28]. W piątek wieczorem (erew Szabat) urządzana jest uroczysta wieczerza. Rozpoczyna się od Hadlakat nerot Szabat – zapalenia przez panią domu dwóch (lub więcej) świec szabatowych[1][29][6][e][f] i wygłoszenia przy tym specjalnego błogosławieństwa świec (Birkat ha-nerot)[g]. Świece winny być zapalone nie później niż 18 minut[h][i] przed zachodem słońca[j] (hebr. szkijat ha-chama)[30].

Dwie zapalane świece wnoszą atmosferę pokoju i uspokojenia, i podkreślają znaczenia Szabatu[31]. Symbolizują dwa nakazy zawarte w biblijnym (Wj 20,8) zaleceniu – „pamiętaj” i „uświęcaj”[30][6]. W kontekście kulturowym są jednym z istotnych symboli judaizmu[4]. Podczas ich zapalania, kobieta przysłania powieki dłońmi, by nie widzieć płomieni. Zwyczaj nakazuje, by błogosławieństwo było wypowiadane przed spełnieniem czynności, której się tyczy[30].

Talmud (Szabat 23b) naucza, że ner micwat we Tora or, czyli „micwa jest świecą, zaś Tora światłem”. Halacha interpretuje ten wers w ten sposób, że kobiety które zapalają świece zyskują zasługę, która realizuje się w postaci światła Tory. Wiele kobiet po zapaleniu świec wypowiada modlitwę, by jej synowie zostali uczonymi w zakresie Tory[19].

 
Grupa charedim zmierza do synagogi
Powitanie SzabatuEdytuj

Wieczorne modlitwy kahał rozpoczyna od Kabalat Szabat (hebr. = Przyjęcie/Powitanie Szabatu; jid. Kabołes Szabes). Obrzęd sprawowany jest o zmroku lub nie później niż pół godziny po zachodzie[32]. W jego skład wchodzą między innymi fragmenty Psalmów i hymn Lecha dodi. Od momentu zakończenia tego hymnu (lub psalmu Mizmor szir lejom haszabat zabronione jest wykonywanie wszelkich prac, objętych awot melachot. Po Kabalat Szabat odmawiane są modlitwy składające się na Maariw (Kriat Szema, błogosławieństwa oraz Amida)[33]. Na koniec Maariw wierni odmawiają fragment wajechulu (Bereszit 2:1–3), który ma przypominać opis stworzenia świata w sześć dni[34].

Powrót z synagogiEdytuj

Po powrocie do domu wierni kierują do aniołów śpiew Szalom alejchem i śpiewają (lub recytują) hymn Eszet chajil („Dzielna kobieta”) z Prz 31, wychwalający przymioty kobiety żydowskiej, ktora ze względu na Boga i Torę zawsze wypełnia swoje domowe obowiązki [35]. Jeśli kobieta, która zapalała świece jest matką, to błogosławi swoje dzieci[2]. Jeśli przed nastaniem Szabatu ojciec i matka uczestniczyli w liturgii w synagodze, to po powrocie do domu kładą ręce na odkrytych głowach swych dzieci[2]. Wobec synów wypowiadają biblijne błogosławieństwo (Rdz 48,20), które Jakub udzielał przed swą śmiercią synom Józefa: „Niech ci Bóg uczyni tak, jak Efraimowi i Manassesowi”. Przy błogosławieniu córek wypowiadają słowa: „Niechaj uczyni ci Bóg, jak uczynił pramatkom Sarze, Rebece, Racheli i Lei” (Rdz 48,20)[2][36]. Na koniec odmawiane są trzy wersety zawierające błogosławieństwo Birkit kohanim[37]:

 
Niech Bóg pobłogosławi cię, i niech cię strzeże. Niech Bóg sprawi, żeby Jego Obecność oświecała cię i niech udzieli ci łaski. Niech Bóg skieruje Swoją Opatrzność ku tobie i obdarzy cię pokojem (Bemidbar 6:24–26).
 
Kidusz

Stół świąteczny musi być przygotowany jeszcze przed zachodem słońca – nakryty białym obrusem lub białą serwetą, a na nim ustawiony (złoty, srebrny lub szklany) kielich z winem lub sokiem z winogron, dwie całe chałki zwane lechem miszne (lub bochenki chle­ba pszennego) osłonięte – od góry i od dołu – białą serwetą oraz solniczka. Dwie chały lub chleby są symbolem podwójnych porcji manny, która co piątek była zsyłana Izraelitom na pustyni podczas biblijnej ucieczki z Egiptu. Osłona na pieczywie ma symbolizować rosę, która miała (od góry i od dołu) pokrywać pokarm na pustyni[2][38]. Sól jest symbolem świętości. Była używana podczas składania ofiar w Świątyni Jerozolimskiej. A sam stół szabatowy ma przypominać ołtarz świątynny[20]. Ułożone przedmioty i żywność zostają pobłogosławione przez mężczyznę (a jeśli go nie ma wśród zgromadzonych, to przez kobietę), który próbuje błogosławionego chleba i wina[2].

W ramach błogosławieństwa wina i świątecznych posiłków zebrani odmawiają modlitwy, odczytują fragmenty Tanach, dyskutują nad biblijnymi czytaniami, dokonują rytualnego obmycia rąk, udzielają błogosławieństwa dzieciom, a na końcu wygłaszają dziękczynienie za spożyty posiłek. Szabatowemu odpoczynkowi ma towarzyszyć przyjemność[4].

 
Zdobiony, srebrny kielich kiduszowy
KiduszEdytuj

Modlitwa Kidusz (hebr. ‏קידוש‎; jid. Kidesz) składa się z dwóch części: błogosławieństwa dla wina i błogosławieństwa dla Szabatu. Nad kielichem wina (może też być sok z winogron[37], a w sytuacji braku obu tych napojów, także nad chlebem[39]), które symbolizuje radość, odmawia się także trzy wersy biblijne (Rdz 2,1–3), które opowiadają o ustanowieniu dnia odpoczynku, czyli Szabatu[40]. Kidusz winien być wznoszony w tym samym pomieszczeniu, w którym zostały zapalone świece, choć nie jest to warunek konieczny[2]. Kielich powinien mieć objętość nie mniejszą niż 1 rewiit[k]. W czasie Kiduszu kielich powinien być pełny. Osoba odmawiająca Kidusz wznosi kielich obydwoma rękami, co ma podkreślać szacunek dla przykazania spełniania Kiduszu. Podczas samej modlitwy kielich winien być już trzymany tylko w prawej ręce[37].

Ze względu na to, że litery pierwszych czterech słów Kiduszu układają się w tetragram symbolizujący Imię Boga (jom hasziszi wajechulu haszamajim), halacha zaleca, by odmawianie tych słów odbywało się w postawie stojącej. Jeśli święto przeżywa razem większa grupa osób, zwyczaj nakazuje by modlitwę zmawiała na głos tylko jedna osoba, zaś pozostali zebrani mają obowiązek słuchania każdego słowa Kiduszu i odpowiedzieć wspólnie „amen”, na końcu każdego błogosławieństwa[37].

Osoba, która odmawia Kidusz, wypija melo logmav[l] wina (lub soku) za jednym razem, bez robienia przerwy[39].

Wieczorny posiłek szabatowyEdytuj

Bezpośrednio po odmówieniu błogosławieństwa Kidusz zebrani rozpoczynają ucztę szabatową. Winna ona być sprawowana w tym samym pomieszczeniu, w którym odmawiano Kidusz. By przystąpić do posiłku, należy umyć ręce, wypowiedzieć błogosławieństwo al netilat jadajim, osuszyć ręce i wypowiedzieć nad chałkami lechem miszne błogosławieństwo hamoci, a w momencie wypowiadania Imienia Boga unieść chały w górę. Błogosławieństwo może odmawiać jedna osoba, a pozostałe obowiązuje micwa odpowiedzenia „amen” na końcu. Po zakończeniu hamoci należy pokroić chałę w odpowiedni sposób i rozdać zebranym po kawałku (przynajmniej wielkości 1 kezajit). Zazwyczaj jako pierwsza spożywa swój kawałek osoba która kroiła lechem miszne, a po niej pozostali zebrani[41].

Okazywanie szacunku dla Szabatu poprzez podawanie potraw, które zgromadzeni szczególnie lubią, jest micwą. Nakaz ten jest wiązany z zaleceniem z Księgi Izajasza: „nazywaj Szabat rozkoszą” (Iz 58,13). Podawane są więc potrawy rybne, mięsne, wina, ulubione napoje i pokarmy[41]. Zebrani śpiewają hymny szabatowe zmirot[1][42] i inne pieśni. W erew Szabat więcej czasu poświęcać na żal za wszelką popełnioną nieprawość i ukierunkowanie na poprawę[28]. Wspólne posiłki szabatowe mają pomagać w kształtowaniu relacji rodzinnych, wzmacnianiu więzi i pouczaniu dzieci. Rozmowy powinny obejmować sprawy związane ze studiowaniem Tory i halachy[42]. Tradycja nakazuje, by podczas całego Szabatu spożyć trzy posiłki (hebr. szalosz seudot, jid. szałesszudes, szałeszydes)[1][28].

Czytanie ToryEdytuj

Po odmówieniu modlitwy Szacharit odczytywana jest z Sefer Tora, przypadająca na dany tydzień, parasza Tory[m]. Może być odczytywany tylko w obecności minjanu. Po zakończeniu odczytywania Tory wierni odmawiają Chaci Kadisz, po czym odczytywane są jeszcze ostatnie wersety paraszy (zwane maftir). Po zakończeniu lektury z Sefer Tora, czyta się Haftarę – fragment z Newiim (ksiąg prorockich)[44]. Przed wieczorną modlitwą arawit odmawia się Kabalat Szabat[29].

 
Rtyuał hawdala na rycinie z XIV w.

SobotaEdytuj

HawdalaEdytuj

W sobotę rano odmawiane są modlitwy szachrit oraz musaf[29]. W sobotę o zachodzie słońca Szabat się kończy i wierni sprawują ceremonię Hawdala (hebr. = oddzielenie, rozróżnienie; jid. hawdołe, hawdoło), która ma symbolicznie oddzielać czas święty od ludzkiego-świeckiego (sacrum od profanum). Przed odprawieniem tej ceremonii nie wolno podjąć pracy, ani spożyć poświątecznego posiłku[1][29]. Ceremonia stanowi także nawiązanie do biblijnego dzieła oddzielenia przez Stwórcę – światła od ciemności, nieba od wód i pory dziennej od nocy (Rdz 1,4,6–7,14)[45].

Ceremonia składa się z odmawianej nad kielichem wina modlitwy Kidusz, błogosławieństwa przed spalaniem i wdychaniem kadzidła oraz błogosławieństwa światła świecy hawdalowej, a na końcu zmówienie modlitwy „Hawdala”. Modlitwa ta składa się z siedmiu fragmentów tekstów biblijnych (Iz 12,2–3; Ps 3,9; 46,12; 84,13; 20,10; Est 8,16; Ps 116,13), które nawiązują do Bożego błogosławieństwa, opieki i dobrego losu[45].

W przeszłości, po zakończeniu modlitwy śpiewany był hymn Ha-Mawdil, w trakcie którego dotykano powieki palcami skropionymi winem. Ryt ten miał zapewnić powodzenie, w myśli fragmentu Psalmu 19,9: „nakazy Pana słuszne – radują serce, przykazanie Pana jaśnieje i oświeca oczy”[45].

Szabat w kabaleEdytuj

Szabat był również przedmiotem szczególnej uwagi kabalistów. Kabalistyczna koncepcja widziała w szabacie połączenie męskiego i żeńskiego pierwiastka natury Boga, miał uosabiać związek Szechiny i boskości. Podczas Szabatu nawet grzesznicy w Gehennie mieli odpoczywać, a w prawowiernych wyznawców miała wstępować dodatkowa dusza (neszama jetera), zaś siły zła (sitra achra = „druga strona”) tracą siłę do robienia zła. Z kabały wywodzi się tradycja oczekiwania na „Królową Szabatu” (hebr. Szabat ha-Malka), która uosabiała istotę święta w postaci pięknej księżniczki lub królowej w odświętnym stroju, odwiedzającej domy zwykłych ludzi. Kabaliści wprowadzili zwyczaj spożywania Melawe Malka – czwartego, dodatkowego posiłku szabatowego, a także specjalny obrządek Kabalat Szabat (= Przyjęcie/powitanie Szabatu) sprawowany krótko (nie później niż pół godziny) po zachodzie słońca[1].

Szabat w Nowym TestamencieEdytuj

Szabat w tekstach Nowego Testamentu jest odnotowywany w większości w kontekście zakazów wykonywania konkretnych prac. Faryzeusze wskazywali na zakaz przenoszenia łóżka (J 5,10), uzdrawiania (Mk 3,2; Łk 13,14), zrywania przez uczniów kłosów zbóż (Mt 12,2) i pokonywania pieszo dystansu dłuższego niż skodyfikowany zasięg „drogi szabatowej” (Dz 1,12). Opisy Nowego Testamentu ukazują przyczyny dla których możliwe było zaakceptowanie naruszenia norm szabatowych. Głównym powodem mogła być troska o bliźniego, głównie leczenie chorych. Faryzeusze wskazywali także na sposoby ominięcia zakazów, gdy Szabat przypadał w ósmym dniu od narodzin chłopca, kiedy winien on zostać poddany rytualnemu obrzezaniu[9][46][47]. Ewangelie opisują, że Jezus w ten właśnie dzień nawiedzał synagogi i głosił Dobrą Nowinę (Łk 4,15–17a). Wszystkie wskazują, że Jezus zmartwychwstał „pierwszego dnia po szabacie” (Mk 16,2.9; Mt 28,1; Łk 24,1; J 20,1)[48].

Według Dziejów Apostolskich pierwsi chrześcijanie świętowali Szabat, uczestniczyli z zgromadzeniach liturgicznych w synagogach i nauczali (Dz 13,14–43.44–52; 17,2–3; 18,4). Dzieje wzmiankują także zwyczaj proklamacji w Szabat Tory w synagogach i głoszenie po niej homilii (Dz 15,21)[48].

List do Hebrajczyków (Hbr 3,7–4,11) opisuje chrześcijańskie rozumienie sobotniego odpoczynku – zakorzenione w teologii żydowskiej, łączącej szabatowy odpoczynek z modlitwą i uwielbieniem Boga. Tak jak Bóg „odpoczął” w siódmym dniu historii stworzenia, tak wierni otrzymują obietnicę zaznania w dniu ostatecznym niekończącej się radości Bożego spoczynku (σαββατισμός; (stgr.) sabbatismos (Hbr 4,9)). W tym samym czasie, Ignacy Antiocheński w Liście do Magnezjan stwierdza, że kościoły judeochrześcijańskie „nie zachowują już Szabatu, ale obchodzą Dzień Pański, w którym to przez Jezusa Chrystusa i przez śmierć Jego także i nasze życie wzeszło jak słońce”[14].

 
Bóg odpoczywający w dzień Szabatu (drzeworyt autorstwa Wasilija Korenia, 1696)

ChrześcijaństwoEdytuj

Wywodzący się z tradycji judaistycznej chrześcijanie świętowali Szabat, ale od samego początku świętowali też w „pierwszy dzień tygodnia”, na pamiątkę zmartwychwstania Jezusa. Do najstarszych – poza Biblią – świadectw mówiących o świętowaniu niedzieli przez chrześcijan jest „Didache” (ok. 100 r.), zwane też „Nauką dwunastu apostołów”. „Didache” zawiera opis Eucharystii i zalecenie by świętować w niedzielę[n][48]. Autor powstałego koło 130 roku judeochrześcijańskiego Listu Barnaby przedstawia uzasadnienie zmiany świętowania Szabatu na świętowanie pierwszego dnia tygodnia, które równocześnie ma być dopełnieniem Szabatu. Parafrazuje proroctwo Izajasza (1,13): „Nie Szabaty obecne są miłe, lecz ten, który uczyniłem, w którym wszystko ukończę i rozpocznę Dzień Ósmy, to znaczy dam początek światu innemu” (15,8). Dalej autor podsumowuje: „Przeto radośnie obchodzimy dzień ósmy, w którym Jezus zmartwychwstał, i zjawiwszy się, wstąpił w niebiosa”[14].

Konstytucje apostolskie z IV w. wyjaśniały łagodnie: „Świętujcie zatem w Szabat i dzień Pański, gdyż jeden jest wspomnieniem stworzenia, a drugi zmartwychwstania. Ale jest jeden Szabat w roku, który musicie zachowywać, dzień pogrzebu Pana, w którym trzeba pościć, a nie świętować. Kiedy Stwórca leży w ziemi, ważniejsza jest żałoba po Nim niż radość z powodu stworzenia, gdyż Stwórca zasługuje na większą cześć przez swą naturę i chwałę niż stworzenie”[49].

Dopiero synod w Laodycei (około 381 r.)[50], w sposób wyraźny zakazywał chrześcijanom obchodzenia, a równocześnie wskazywał obowiązek świętowania niedzieli jako ważnego elementu ich tożsamości. Równocześnie kanon 29 „explicite” zobowiązywał wyznawców, by w miarę możliwości zaniechali niepotrzebnej pracy w niedziele[48][51]. W związku z tym główny nurt chrześcijaństwa biblijne przykazanie wypełnia poprzez święcenie niedzieli (na pamiątkę zmartwychwstania). Niektóre społeczności chrześcijańskie zachowują jako Dzień Pański sobotę m.in.: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego[52], Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego[53], Baptyści dnia siódmego[54], Stowarzyszenie Zielonoświątkowych Zborów Dnia Siódmego[55] i Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego[56].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. a b c Cytat za „Tanach” (תנ״ך)[8].
  2. Późniejsza Miszna Sôţāh (5,3) zezwala na podróż na odległość 2000 łokci[9].
  3. Zakaz ten był później łagodzony[17] i umożliwiał podróż w Szabat na dystans ponad przepisane 2000 łokci, ale pod warunkiem, że dana osoba przygotowała jeszcze przed rozpoczęciem Szabatu dwa posiłki usytuowane w takim zasięgu od domu, co pozwalało na „rozszerzenie” przestrzeni domowej[1][17].
  4. A szczególnie trzeci posiłek (Seuda szliszit) – W okresie powstawania Talmudu spożywano jedynie dwa posiłki[25].
  5. Świece przygotowuje do zapalenia mężczyzna, który ukoń­czył 13 lat, natomiast zapalająca je kobieta musi mieć ukończone 12 lat[2].
  6. Zgodnie z jedną z tradycji świec może być więcej, ale ich ilość powinna być zgodna z liczbą dzieci w rodzinie[29].
  7. „Błogosławieństwo świec” nie jest też cytowane w Talmudzie. Po raz pierwszy pojawia się dopiero w modlitewniku Amrama ben Szeszny, żyjącego w IX wieku gaona z Sury[30].
  8. Liczba „18” jest, w tradycji talmudycznej, symbolem życia[20].
  9. Lokalne zwyczaje mogą zalecać zapalanie świec od 18 do 40 minut przed zachodem słońca[19].
  10. Zapalenie ich już po zachodzie słońca, skutkowało by wadliwością Szabatu[2].
  11. Według rabina Abrahama Jeszajahu Karelica znanego jako Chazon Isz, 1 rewiit ma 150 cm³. Z kolei w opinii raw chajima Nae 1 rewiit to 86 cm³[37].
  12. To większa część rewiit[39].
  13. Tora jest podzielona na części nazywane paraszat. Fragment przypadający na dany tydzień nazywa się paraszat haszawua[43].
  14. „W dniu Pana, w niedzielę, gromadźcie się razem, by łamać chleb i składać dziękczynienie, a wyznawajcie ponadto wasze grzechy, aby ofiara wasza była czysta”. (Didache XIV.1)[48].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p Magdalena Bendowska, Rafał Żebrowski, Zofia Borzymińska: szabat, Szabat (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-02].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag Roman Krawczyk. Szabat: odpoczynek formą świętowania. „Forum Teologiczne”. 14, s. 51-65, 2013. Wydział Teologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. ISSN 1641-1196 (pol.). 
  3. Greenwald 2005 ↓, s. 183.
  4. a b c d e f Rabbi Shraga Simmons: 36. Shabbat. One of the holiest days, comes around every week (ang.). W: Judaism 101 » Practical Jewish Law » Daily Living [on-line]. Aish HaTorah, 2015-03-10. [dostęp 2019-01-02].
  5. a b c d e f Mirosław Rucki. Liturgia powitania szabatu a relacje rodzinne. „Ruch Biblijny i Liturgiczny”. 71 (2), s. 139–159, 2018. Polskie Towarzystwo Teologiczne. DOI: https://doi.org/10.21906/rbl.857. ISSN 2391-8497 (pol.). 
  6. a b c d e f g h i j k l m Emil G. Hirsch: The Jewish Encyclopedia >> Sabbath. The Kopelman Foundation, 1906.
  7. a b Ireneusz Świątek. Uświęcenie czasu w głównych świętach biblijnego Izraela. „Teologia i człowiek”. 39 (3), 2017. DOI: http://dx.doi.org/10.12775/TiCz.2017.030. ISSN 1731-5638 (pol.). 
  8. tłum. Leszek Kwiatkowski: „Tanach” (תנ״ך) (pol.). tanach.leszek-kwiatkowski.eu. [dostęp 2019-01-18].
  9. a b c d e f Piotr Przyborek. Szabat w literaturze międzytestamentalnej. „Studia Gdańskie”. XXXV, s. 27-40, 2014. ISSN 0137-4338 (pol.). 
  10. a b Józef Flawiusz: Wojna żydowska, tłum. Jan Radożycki. Warszawa: Rytm, 1991, s. 562. ISBN 83-85249-09-5.
  11. Henri Daniel-Rops: Życie codzienne w Palestynie w czasach Chrystusa (tł. Janina Lasocka). Poznań: Księgarnia św. Wojciecha, 1965, s. 494-495.
  12. Gabriel Kołodziej. Sacrum szabatu. „Łódzkie Studia Teologiczne”. 5, s. 93-100, 1996. ISSN 1231-1634 (pol.). 
  13. a b Marian Filipiak: Problematyka społeczna w Biblii. Warszawa: Instytut Wydawniczy "Pax", 1985, s. 90. ISBN 83-211-0648-X.
  14. a b c d e f Antoni Tronina. Szabat archetypem niedzieli w Starym Testamencie. „Ruch Biblijny i Liturgiczny”. 47 (2), s. 95-103, 1994. ISSN 2391-8497 (pol.). 
  15. Manfred Lurker: Słownik obrazów i symboli biblijnych (tł. Kazimierz Romaniuk). Poznań: Pallotinum, 1989, s. 212n. ISBN 83-7014-119-6.
  16. James C. VanderKam: The Origins and Purposes of the Book of Jubilees, [w: Studies in the Book of Jubilees; red. Matthias Albani, Jörg Frey, Armin Lange. Tybinga: Mohr Siebeck, 1997, s. 4–16. ISBN 3-16-146793-0.
  17. a b c d e f Magdalena Sieramska, Rafał Żebrowski: E(j)ruw (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-02].
  18. a b c Red. Pinchas Kehati (tłum. rabin Sacha Pecaric, Monika Szwejkowska-Bogolubov i Urszula Krawczyk): MISZNAJOT SZABAT z komentarzem rabina Pinchasa Kehatiego. Kraków: Stowarzyszenie Pardes, 2011, s. 524, seria: Mišnah. ISBN 978-83-61134-44-2.
  19. a b c Greenwald 2005 ↓, s. 192.
  20. a b c National Geografic: Szabat szalom! Poznaj tradycję żydowską (pol.). Burda Media Polska Sp. z o.o., 2018-06-15. [dostęp 2019-01-13].
  21. Zofia Borzymińska: E(j)ruwin_(E(j)ruwim) (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-02].
  22. a b Tyson Herberger. Problemy z zachodzącym słońcem. „Magazyn żydowski „Chidusz"”. 9, 2014. Fundacja Żydowska „Chidusz”. ISSN 2353-7612 (pol.). 
  23. Abraham Joshua Heschel: Szabat i jego znaczenie dla współczesnego człowieka. Kraków: Esprit, 2009, s. 209. ISBN 978-83-60040-84-3.
  24. a b Waldemar Chrostowski. Trzecie przykazanie (11 stycznia 2016). „Konferencja biblijna „Dekalog na nowo odczytany””, s. 29, 2016-01-11 (pol.). 
  25. a b c Rafał Żebrowski: Oneg szabat (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-02].
  26. a b Greenwald 2005 ↓, s. 185.
  27. a b c Greenwald 2005 ↓, s. 187.
  28. a b c Greenwald 2005 ↓, s. 186.
  29. a b c d e Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra: Szabat (pol.). W: Słownik pojęć judaistycznych [on-line]. Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra. [dostęp 2019-01-02].
  30. a b c d Rafał Żebrowski: Błogosławieństwo świec (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-02].
  31. Greenwald 2005 ↓, s. 189.
  32. Rafał Żebrowski: Kabalat Szabat (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-18].
  33. Greenwald 2005 ↓, s. 194–195.
  34. Greenwald 2005 ↓, s. 196.
  35. Greenwald 2005 ↓, s. 196–197.
  36. Simon Philip De Vries, (tłum.) Andrzej Borowski: Obrzędy i symbole Żydów. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1999, s. 95. ISBN 83-7097-358-2.
  37. a b c d e Greenwald 2005 ↓, s. 197.
  38. Greenwald 2005 ↓, s. 199–200.
  39. a b c Greenwald 2005 ↓, s. 199.
  40. Magdalena Bendowska: Kid(d)usz (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-02].
  41. a b Greenwald 2005 ↓, s. 200–2001.
  42. a b Greenwald 2005 ↓, s. 202.
  43. Greenwald 2005 ↓, s. 204.
  44. Greenwald 2005 ↓, s. 204–205.
  45. a b c Rafał Żebrowski: Hawdala (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2019-01-16].
  46. Piotr Przyborek: Szabat Jezusa w świetle Ewangelii według świętego Łukasza. Pelplin: Wydawnictwo Bernardinum, 2014, s. 62. ISBN 978-83-7823-290-2.
  47. Aleksandra Nalewaj. Spór o Szabat w świetle Janowej perykopy o uzdrowieniu chromego przy sadzawce Betesda (5, 1–18). „Studia Warmińskie”. 50, s. 79-91, 2013. Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. ISSN 0137-6624 (pol.). 
  48. a b c d e Marcin Nabożny. Świętowanie niedzieli w dziejach Kościoła : wybrane aspekty biblijne i historyczno-prawne. „Resovia Sacra”. 18-20, s. 339-361, 2011-2013. ISSN 1234-8880 (pol.). 
  49. anonim: Konstytucje apostolskie (VII:23,3-4); [cyt. za:] Henryk Pietras SJ, Dzień Święty. Kraków: Wydawnictwo WAM, 1992, s. 125. ISBN 83-85304-36-3.
  50. Arkadiusz Baron, Henryk Pietras: Dokumenty synodów od 381 do 431 roku. Kraków: Wydawnictwo WAM, 2010, s. 110-120, seria: Synody i Kolekcje Praw t. 4. ISBN 978-83-7505-614-3.
  51. Leon Dyczewski. Święto i jego kulturotwórcza rola. „Kultura i społeczeństwo”. 56 (4), s. 3-24, 2012. Komitet Socjologii PAN, Instytut Studiów Politycznych PAN. DOI: 10.2478/v10276-012-0029-x. ISSN 0023-5172 (pol.). 
  52. Prawo zborowe. Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego. Warszawa: Zarząd Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej, 2015, s. 251. ISBN 978-83-7295-354-4.
  53. kchds: Pamiętaj o dniu sabatu. Dlaczego sobota (pol.). W: Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego [on-line]. kchds.pl. [dostęp 2019-01-11].
  54. Seventh Day Baptist: The Sabbath and Creation (ang.). Seventh Day Baptist. [dostęp 2019-01-11].
  55. Elder Enoch Ofori: Sunday, not the Resurrection Day of the Lord of the Sabbath (ang.). asdpagh.com, 2017. [dostęp 2019-01-12].
  56. zboryboze.pl: Sobota. Dzień Pański (pol.). W: Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego [on-line]. zboryboze.pl. [dostęp 2019-01-12].

BibliografiaEdytuj

Zew Greenwald: Bramy halachy: religijne prawo żydowskie: Kicur Szulchan Aruch dla współczesności (tł. Joanna Białek; red. wyd. polskiego Sacha Pecaric). Kraków: Stowarzyszenie Pardes, 2005. ISBN 83-920213-0-4.