Trzebośnica

Trzebośnica (dawniej również Trzebośnia, Trzebośna, w niektórych dokumentach Trzebośnica (Medynka)[2]) – rzeka w województwie podkarpackim, lewy dopływ Sanu, o długości wynoszącej 35,3 km, powierzchni dorzecza 262 km² i stanie wody sięgającym do 3 m.

Trzebośnica
Ilustracja
Trzebośnica na granicy Trzebosi i Kątów Trzebuskich
Kontynent Europa
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Lokalizacja Płaskowyż Kolbuszowski
Równina Tarnobrzeska
Dolina Dolnego Sanu
Rzeka
Długość 35,3 km
Powierzchnia zlewni 262 km²
Źródło
Miejsce Medynia Głogowska
Wysokość 258 m n.p.m.
Współrzędne 50°09′24,5″N 22°08′59,4″E/50,156806 22,149833
Ujście
Recypient San
Miejsce Sarzyna
Wysokość 160 m n.p.m.
Współrzędne 50°21′08,8″N 22°22′17,7″E/50,352444 22,371583
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
źródło
źródło
ujście
ujście
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
źródło
źródło
ujście
ujście
Starorzecze Trzebośnicy w Trzebosi w obrębie OZW Lasy Leżajskie

ŹródłoEdytuj

Wypływa na wysokości ok. 258 m, we wsi Medynia Głogowska, na Płaskowyżu Kolbuszowskim. Płynie przez Równinę Tarnobrzeską do Doliny Dolnego Sanu (ujście na wysokości ok. 160 m)[3].

Uwagi co do źródła

Według map topograficznych i mapy podziału hydrograficznego Polski (stosowanej przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej) źródło Trzebośnicy nie znajduje się w Medyni Głogowskiej, lecz we wsi Nienadówka na wysokości ok. 234 m n.p.m., a z ciekiem, określanym jako dopływ spod Medyni Głogowskiej, który na innych mapach jest oznaczany jako odcinek źródłowy Trzebośnicy, łączy się w Trzebosi Górnej[4]. Jej identyfikator hydrologiczny na Mapie Podziału Hydrograficznego Polski to 2274[5]. Zgodnie typologią wód powierzchniowych jej górny odcinek, do ujścia Krzywego w Wólce Niedźwiedzkiej (Budach) to potok nizinny piaszczysty (typ 17, jednolita część wód powierzchniowych PLRW200017227449), a dolny to rzeka nizinna piaszczysto-gliniasta (typ 19, jednolita część wód powierzchniowych PLRW200019227499). Ze względu na regulację, skutkującą m.in. powstaniem budowli poprzecznych i zakłócających migracje ryb, oba odcinki zostały uznane za silnie przekształcone jednolite części wód[6].

Potrzeby gospodarki wodnejEdytuj

Na potrzeby gospodarki wodnej Trzebośnica wraz z jej zlewnią oraz pięcioma dopływami stanowiącymi odrębne jednolite części wód została wyznaczona jako scalona część wód o symbolu GW0832. Wchodzi ona w skład jednostek takich jak zlewnia Dolnego Sanu oraz region wodny Górnej Wisły i jest zarządzana przez regionalny zarząd gospodarki wodnej w Krakowie[7]. Trzebośnica znajduje się w katalogu śródlądowych wód powierzchniowych, stanowiących własność publiczną, istotnych dla regulacji stosunków wodnych na potrzeby rolnictwa, brak jej natomiast w katalogu wód istotnych dla kształtowania zasobów wodnych oraz ochrony przeciwpożarowej[2].

W Sarzynie, mniej więcej 4 km od ujścia – na wysokości 163,06 m n.p.m., znajduje się stacja wodowskazowa II rzędu założona w 1956 r. Według obserwacji z okresu 2006–2010 przepływ rzeki mieścił się w granicach 0,18–96,8 m³/s, osiągając średnią 1,76 m³/s[8]. Stan wody w tym czasie wahał się od 106 cm do 474 cm. Średnie miesięczne przepływy rzeki wynoszą: styczeń - 1,23; luty - 2,26; marzec - 2,56; kwiecień - 2,26; maj - 1,56; czerwiec - 1,73; lipiec - 1,54; sierpień - 1,24; wrzesień - 0,88; październik - 1,22; listopad - 1,33; grudzień - 1,5[9].

KorytoEdytuj

Na odcinku powyżej wsi Wólka Niedźwiedzka jest uregulowana, poniżej zaś płynie naturalnym korytem tworząc meandry. Prawy brzeg porośnięty głównie przez las mieszany: sosna, buk, dąb, brzoza, jodła i modrzew. Część doliny leży na terenie Brzóźniańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, a część włączono w obręb obszaru Natura 2000 Lasy Leżajskie (PLH180047), przy czym odcinki te częściowo się pokrywają.

ZwierzętaEdytuj

W rzece żyje wiele gatunków ryb takich jak m.in.: kleń, płoć, szczupak pospolity, jelec europejski czy pstrąg potokowy. Z innych zwierząt występują m.in. bobry. W podziale rybackim kraju Trzebośnicę włączono do obwodu rybackiego rzeki San nr 9[10], którego użytkownikiem jest Okręg PZW Rzeszów. Według podziału PZW większość Trzebośnicy to wody krainy pstrąga i lipienia (górskie), a przyujściowy odcinek, od miejscowości Judaszówka, to wody nizinne[11].

DopływyEdytuj

Dopływami Trzebośnicy są m.in.: Nienadówka, Olechowiec, Turka, Krzywy, Tartakówka (Tarlaka), Żyłka i Rokita[1]. Status jednolitej części wód mają: Tarlaka, Rokita i Żyłka oraz dopływ spod Zaborza[12].

Przepływa ona m.in. przez miejscowości takie jak: Trzeboś, Kąty, Wólka Niedźwiedzka, Ruda Łańcucka, Łoiny, Wola Zarczycka, Hucisko, Judaszówka, Nowa Sarzyna i Sarzyna.

Jakość wódEdytuj

Niedługo przed przyjęciem przez Polskę Ramowej dyrektywy wodnej na Trzebośnicy funkcjonowały trzy punkty pomiarowo-kontrolne o znaczeniu regionalnym – w Wólce Sokołowskiej (poniżej Sokołowa Małopolskiego), w Nowej Sarzynie (powyżej zakładów Organika-Sarzyna) i Sarzynie (4 kilometry przed ujściem do Sanu). W tym ostatnim punkcie monitorowano również osady denne. W Sarzynie również funkcjonował wówczas punkt monitoringu sieci krajowej zlokalizowany na Sanie, tuż powyżej ujścia Trzebośnicy[13].

Podobny układ utrzymywał się również po wejściu do Unii Europejskiej i rozpoczęciu wdrażania nowego systemu monitoringu, tj. w latach 2004-2006, choć w ostatnim roku tego okresu przewidziano monitoring jedynie w Wólce Sokołowskiej, jako punkt monitoringu kontrolnego i dotyczącego eutrofizacji, podczas gdy punktem monitoringu diagnostycznego wyznaczono punkt w Sarzynie[14]. W 2007 roku punkt monitoringu diagnostycznego (na którym realizowano ponadto monitoring operacyjny) przeniesiono do Grzęby, nieco bliżej ujścia do Sanu (2,2 km) i stał się on jedynym punktem monitoringu wód Trzebośnicy. Punkt badania osadów pozostał ten sam[15].

Zgodnie z programem wodno-środowiskowym za obiekty zagrażające stanowi wód Trzebośnicy uznano następujące zakłady: Zakłady Chemiczne "Organika-Sarzyna" S.A., Elektrociepłownia Nowa Sarzyna i Zakład Chemiczny "Silikony Polskie", wszystkie zlokalizowane w Nowej Sarzynie[16]. Na Trzebośnicy znajduje się jedno z przemysłowych ujęć wody zakładu "Organika-Sarzyna". Podstawowym źródłem zanieczyszczenia Trzebośnicy nie są spływy z pól, lecz ścieki komunalne, zwłaszcza z oczyszczalni ścieków w Sokołowie Małopolskim.

W latach 2000 i 2001 wody Trzebośnicy oceniono jako nieodpowiadające ówczesnym normom (pozaklasowe)[17][18]. W 2001 roku zbadano również osady rzeczne, które okazały się jednymi z najmniej zanieczyszczonych w województwie[18].

W wyniku badań Państwowego Monitoringu Środowiska w roku 2006 poniżej dopływu z sokołowskiej oczyszczalni stwierdzono przekroczenie wskaźników bakteriologicznych i dotyczących stężenia związków fosforu, przez co sklasyfikowano jakość wód jako złą (klasa V). Tam też stwierdzono również podwyższone stężenie azotanów. Nie stwierdzono natomiast takich oznak eutrofizacji jak przekroczona ilość chlorofilu a (świadcząca o zakwitach glonowych). W kolejnych punktach bliżej ujścia dodatkowo stwierdzono istotne zanieczyszczenie fenolami.

W roku 2007 pomiary przeprowadzone w przyujściowym odcinku wykazały poprawę stanu ekologicznego z klasy V (zły stan ekologiczny) na klasę IV (stan słaby). w latach 2004-2007 w różnych punktach pomiarowych zaobserwowano obustronne zmiany jakości wód Trzebośnicy między klasą IV a V. Wody Trzebośnicy w badanych miejscach zostały uznane za nieprzydatne do bytowania w warunkach naturalnych ryb o znaczeniu gospodarczym, m.in. ze względu na wartości stężenia azotynów[19].

Według badań w punkcie Grzęba (część wsi Sarzyna) z roku 2008 mimo podwyższonego stężenia azotu Kjeldahla i fenoli, ze względu na stan elementów biologicznych uznano wody Trzebośnicy za odpowiadające III klasie (umiarkowany stan ekologiczny)[20].

W związku z tym w Programie wodno-środowiskowym kraju z 2010 r. potencjał ekologiczny Trzebośnicy określono jako zły, jednak nie uznano, aby zagrożony był cel środowiskowy, jakim jest osiągnięcie potencjału co najmniej dobrego[21].

Z kolei według Planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Wisły z 2011 roku potencjał ekologiczny Trzebośnicy uznano za co najmniej dobry (choć stan chemiczny za poniżej dobrego)[22].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych: Hydronimy. Izabella Krauze-Tomczyk, Jerzy Ostrowski (oprac. red). T. 1. Cz. 1: Wody płynące, źródła, wodospady. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2006. ISBN 83-239-9607-5.
  2. a b Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie śródlądowych wód powierzchniowych lub części stanowiących własność publiczną, str. 1153 Dz.U. z 2003 r. nr 16, poz. 149
  3. Wielka Encyklopedia PWN. Warszawa 2005, t. 28, s. 77, ​ISBN 83-01-13357-0​ t. 1-30, ​ISBN 83-01-14363-0​ t. 28
  4. Mapa rastrowa (pol.). W: Geoportal [on-line]. Główny Geodeta Kraju. [dostęp 2012-11-05].
  5. Mapa Podziału Hydrograficznego Polski w skali 1:10 000, 2014.
  6. Bogdan Cisak, Marek Ferenc: Silnie zmienione i sztuczne części wód w obszarze działania Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie »Wyznaczenie ostateczne« (pol.). 2008-06-30. [dostęp 2011-08-19].
  7. Raport dla Obszaru Dorzecza Wisły z realizacji art. 5 i 6, zał. II, III, IV Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE. Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2005, s. 67.
  8. Katalog przepływu i odpływu wód w wieloleciu 1971-2010 dla wybranych jednostek hydrologicznych do oceny zanieczyszczeń obszarowych i przeglądu warunków hydromorfologicznych. Stanisław Gawłowski, Mieczysław S. Ostojski, Wojciech Szczepański (red.). Warszawa: Instytut Meteorologii i Gopodarki Wodnej – Państwowy Instytut Badawczy, 2012, s. 166, 1110. ISBN 978-83-61102-74-8.
  9. Charakterystyka warunków wodnych na terenie miasta i gminy Nowa Sarzyna, Stowarzyszenie Nasza Mała Ojczyzna w Nowej Sarzynie, www.nmo.sarzyna.net (dostęp: 22 lipca 2008)
  10. Rozporządzenie nr 2/2006 Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Krakowie z dnia 31 maja 2006 roku zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia obwodów rybackich. 2006.
  11. Wykaz wód, oraz zasad połowu Okręgu PZW w Rzeszowie na 2011 r. (pol.). Polski Związek Wędkarski, 2011. [dostęp 2011-10-04].
  12. Katalog jednolitych i scalonych części wód. Wojciech Szczepański (red.). Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, 2009, s. 664. ISBN 978-83-61227-16-8.
  13. Program badań monitoringowych wód w 2003 roku. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-01-30].
  14. Program badań monitoringowych wód w 2006 roku. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-01-30].
  15. Program badań monitoringowych wód na lata 2007-2009. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-01-30].
  16. Katarzyna Król: Program wodno-środowiskowy kraju na obszarze województwa podkarpackiego (pol.). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2011-08-19].
  17. Wykorzystanie zasobów wodnych emisji zanieczyszczeń i jakości wód powierzchniowych. W: Raport o stanie środowiska 2000 [on-line]. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-26)].
  18. a b Ochrona wód powierzchniowych. W: Stan środowiska w województwie podkarpackim w 2001 roku [on-line]. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie. [dostęp 2017-02-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-14)].
  19. Ocena jakości wód powierzchniowych w zlewni rzeki San w latach 2004 - 2007. Rzeszów: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie, 2008.
  20. Wody. W: Stan środowiska w województwie podkarpackim w latach 1999–2008. Rzeszów: Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie, 2009, s. 48–83.
  21. Program wodno-środowiskowy kraju. Warszawa: Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, 2010.
  22. Plan gospodarowania wodami dla obszaru dorzecza Wisły. Kraków: Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, 2008.

Linki zewnętrzneEdytuj