Otwórz menu główne

Witold Doroszewski

polski językoznawca

Witold Jan Doroszewski (ur. 1 maja 1899 w Moskwie, zm. 26 stycznia 1976 w Warszawie) – polski językoznawca, teoretyk języka, od 1930 profesor Uniwersytetu Warszawskiego, od 1930 członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, od 1947 członek Polskiej Akademii Umiejętności, następnie Polskiej Akademii Nauk; redaktor naczelny Słownika języka polskiego (1958–1969) i Słownika poprawnej polszczyzny (1973); popularyzator nauki o języku polskim, w latach 1932–1976 redaktor naczelny miesięcznika „Poradnik Językowy”; stworzył teorię języka, w której za przedmiot językoznawstwa uważał „człowieka mówiącego” (łac. homo loquens), a nie relacje zachodzące wewnątrz języka[1].

Witold Doroszewski
Ilustracja
fotografia portretowa
(autor Benedykt Jerzy Dorys, 1962)
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 1 maja 1899
Moskwa
Data i miejsce śmierci 26 stycznia 1976
Warszawa
Profesor
Specjalność:
językoznawstwo, leksykografia
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Doktorat 1923
UW
Profesura 1930
Polska Akademia Nauk / Umiejętności
Status PAN członek-korespondent (1952)
członek rzeczywisty (1957)
Status PAU członek-korespondent (1947)
Funkcja Jednostka PAN Przewodniczący
Komitetu Językoznawstwa PAN (1954–1966, 1969–1974)
Doktor honoris causa
(Uniwersytet Łódzki – 1960)
(Uniwersytet w Berlinie – 1960)
(Uniwersytet Karola – 1968)
Wykładowca, naukowiec
Jednostka Wydział Polonistyki UW
Okres zatrudn. 1924–1969
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1943–1989) Medal Komisji Edukacji Narodowej Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)

ŻyciorysEdytuj

Był synem Antoniego (fizykochemika, dyrektora Centralnego Laboratorium Chemicznego Ministerstwa Skarbu Rosji, przewodniczącego Naukowego Koła Polskiego w Moskwie) i Marii z Tynowskich. Kształcił się w gimnazjum w Moskwie (do 1917), podjął następnie studia językoznawcze na uniwersytecie moskiewskim; w 1918 przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, ale w tymże roku został powołany do wojska i służył do 1920. W latach 1920–1923 kontynuował studia na UW (m.in. pod kierunkiem Jana Baudouina de Courtenay) i obronił w 1923 doktorat na podstawie pracy O znaczeniu dokonanym osnów czasownikowych (słownych) w języku polskim. Podjął pracę na uniwersytecie jako starszy asystent w Katedrze Języka Polskiego (1924–1927); w latach 1927–1929 uzupełniał studia w Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes w Paryżu i był tam lektorem języka polskiego. W 1928 został docentem w Katedrze Języka Polskiego UW, a w 1930 kierownikiem tej Katedry i profesorem nadzwyczajnym; od 1938 profesor zwyczajny. W latach 1935–1939 był dyrektorem Instytutu Fonetycznego UW; w 1968 odszedł ze stanowiska kierownika Katedry Języka Polskiego, a rok później przeszedł na emeryturę. Kierował również Pracownią Dialektologiczną PAN (w latach 1954–1969, od 1957 pod nazwą Zakład Językoznawstwa) w Warszawie. Na UW prowadził wykłady z języka polskiego, słowotwórstwa i językoznawstwa ogólnego; gościnnie wykładał na uniwersytecie w Brukseli (1934), uniwersytecie Wisconsin w Madison (w latach 1936–1937, gdzie zorganizował Katedrę Języka Polskiego), uniwersytetach w Nancy, Bordeaux i College de France w Paryżu (1939), w Oksfordzie, Leeds i Londynie (1958). W 1939 brał udział jako żołnierz w kampanii wrześniowej, a w latach 1940–1944 wykładał na tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

Był członkiem czołowych polskich akademii i towarzystw naukowych: Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (1930 członek-korespondent, 1936 członek rzeczywisty), PAU (1947 członek-korespondent) i PAN (1952 członek-korespondent, 1957 członek rzeczywisty). Był m.in. zastępcą przewodniczącego Komitetu Językoznawstwa PAN (w latach 1954–1966 i 1969–1974, w latach 1960–1961 pod nazwą Komitet Językoznawstwa i Słowianoznawstwa). W 1925 był w gronie członków założycieli Polskiego Towarzystwa Językoznawczego; pełnił funkcje sekretarza (1931–1934), wiceprezesa (1962–1964) i prezesa (w latach 1956–1958 i 1971–1974). W latach 1938–1939 i od 1966 był prezesem Towarzystwa Kultury Języka. Należał ponadto do: Bułgarskiej Akademii Nauk (1963), Międzynarodowego Komitetu Slawistów (w latach 1968–1975 przewodniczący, od 1975 członek honorowy), Polskiego Komitetu Slawistów (w latach 1969–1974), Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk (1972), Austriackiej Akademii Nauk (1974 członek-korespondent), Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego (w 1974 członek założyciel), Societe de Linguistique w Paryżu, Linguistic Society of America, Institut d'Etudes Slaves w Paryżu, Instytutu Słowiańskiego w Pradze, Comitee International Permament des Linguistes. Organizował Koło Warszawskie Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Był członkiem, a w latach 1948–1959 przewodniczącym zarządu Stowarzyszenia Mieszkaniowego Spółdzielczego Profesorów Uniwersytetu Warszawskiego.

Zajmował się gramatyką opisową języka polskiego, dialektologią, słowotwórstwem, fonetyką, semantyką, leksykologią i dydaktyką języka polskiego. Jest uważany za twórcę warszawskiej szkoły dialektologicznej. Dokonał krytycznej analizy doktryny Ferdinanda de Saussure'a i zwrócił uwagę na związki tej doktryny z koncepcjami Emile Durkheima. Na podstawie analizy języka Teodora Tomasza Jeża (Język Teodora Tomasza Jeża, 1949) przedstawił obraz polskiego języka literackiego XIX wieku oraz określił ogólne prawa ewolucji języka (zasada leksykalizacji i krystalizowania się dominanty). Badał związki historii językoznawstwa z historią innych nauk humanistycznych; interesowało go również pokrewieństwo historyczne języków słowiańskich. Określił podstawowe metody badawcze w dialektologii. Sformułował zasady wydawania słowników. Był redaktorem naczelnym Słownika języka polskiego (11 tomów, Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe 1958-69; reprint, PWN 1996-97) zawierającego ok. 130 000 haseł napisanych na podstawie 5 milionów cytatów z 3 tysięcy utworów literackich, prac naukowych, artykułów prasowych i innych źródeł.

Współpracował z wieloma czasopismami, m.in. „Journal de Psychologie Normale et Pathologique”, „Biuletynem Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, „Pracami Językoznawczymi”, „Studiami Warmińsko-Mazurskimi”, „Pracami Filologicznymi”, „Poradnikiem Językowym”; prowadził pogadanki radiowe w ramach Radiowego Poradnika Językowego. Uczestniczył w krajowych i międzynarodowych kongresach językoznawczych i slawistycznych. Na 30-lecie pracy naukowej dedykowano mu tom XVIII „Prac Filologicznych” (1961). W gronie jego studentów byli m.in. Halina Auderska, Jadwiga Puzynina, Zofia Kurzowa, Jan Tokarski.

Był laureatem nagrody państwowej II stopnia (1955) i Nagrody Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1969)[2], odebrał doktoraty honoris causa Uniwersytetu Łódzkiego (1960)[3], uniwersytetu w Berlinie (1960) i uniwersytetu w Pradze (1968); odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej, Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Krzyżem Walecznych, Orderem Sztandaru Pracy I klasy, Krzyżem Oficerskim (1954)[4] i Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera R-6-6/7)[5].

W jego dorobku jest około 800 publikacji naukowych.

Życie prywatneEdytuj

Był żonaty z Janiną z Rogowskich, profesorem pedagogiki specjalnej Uniwersytetu Warszawskiego; syn Jan (ur. 1931) został profesorem biofizyki w Centrum Medycznego Szkolenia Podyplomowego w Warszawie, syn Marek – profesorem protozoologii w Instytucie Biologii Doświadczalnej PAN.

Najważniejsze publikacje naukoweEdytuj

 
Grób Witolda Doroszewskiego na Starych Powązkach, 2015)
  • O Komisji Edukacyjnej (1916)
  • Monografie słowotwórcze (1928–1931, 4 części)
  • Jan Baudouin de Courtenay (1929)
  • Zarys ogólnej klasyfikacji znaczeniowej sufiksów w językach słowiańskich (1929)
  • Kilka uwag o metodach badań gwaroznawczych (1931)
  • Mowa mieszkańców wsi Staroźreby. Opis i tezy teoretyczne (1934)
  • Z zagadnień fonetyki ogólnej (1936)
  • Język polski w Stanach Zjednoczonych A.P. (1938)
  • Studium języka a studium literatury (1939)
  • Język Warszawy (1945)
  • Kategorie słowotwórcze (1946)
  • Treść społeczna nauk humanistycznych a uniwersyteckie studia językowe (1947)
  • Zasady poprawnej wymowy polskiej (1947, z Bronisławem Wieczorkiewiczem)
  • Fizjologiczny mechanizm błędów językowych (1950)
  • Podstawy gramatyki polskiej (1952)
  • O normatywny charakter nauczania gramatyki (1953)
  • Słowotwórstwo a geografia lingwistyczna (1954)
  • Uwagi o metodach geografii lingwistycznej (1954)
  • Z zagadnień leksykografii polskiej (1954)
  • Jan Baudouin de Courtenay na tle swej epoki i jako prekursor nowych prądów w językoznawstwie (1955)
  • Słownik języka polskiego (1958–1969)
  • Studia i szkice językoznawcze (1962)
  • Elementy leksykologii i semiotyki (1970)
  • O funkcji poznawczo-społecznej języka (1973)

Książki popularne i poradniki językoweEdytuj

  • Myśli i uwagi o języku polskim (1937)
  • Rozmowy o języku (1948–1954, 4 serie)
  • Kryteria poprawności językowej (1950)
  • Wśród słów, wrażeń i myśli. Refleksje o języku polskim (1966)
  • O kulturę słowa (1962–1979, 3 tomy; zbiór artykułów o języku polskim)

UpamiętnienieEdytuj

Od 25 października 1976 r. naukowiec jest patronem ulicy na terenie obecnej dzielnicy Bemowo w Warszawie[6]. Od 1976 jest także patronem ulicy w Łodzi w dzielnicy Górna[7]. Jest również patronem ulicy w dzielnicy Godula w Rudzie Śląskiej[8].

PrzypisyEdytuj

  1. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Kazimierz Polański (red.). Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1999, s. 126–127. ISBN 83-04-04445-5.
  2. Dziennik Polski, r. XXV, nr 169 (7905), s. 3.
  3. Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 21 lutego 2011].
  4. 16 lipca 1954 „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki” M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1566
  5. LUDWIKA MACIEJOWSKA. cmentarze.um.warszawa.pl. [dostęp 2019-11-02].
  6. Uchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 25 października 1976 r. w sprawie nadania nazw ulicom, "Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 31 grudnia 1976 r., nr 23, poz. 127, s. 2.
  7. Danuta Bieńkowska, Elżbieta Umińska-Tytoń: Witolda Doroszewskiego. W: Słownik nazewnictwa miejskiego Łodzi [on-line]. log.lodz.pl. [dostęp 2019-04-02].
  8. Ruda Śląska – Godula Ulica Doroszewskiego Witolda. fotopolska.eu. [dostęp 2019-08-18].

BibliografiaEdytuj

  • Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983
  • Barbara Falińska, Witold Doroszewski (1899-1976), "Rocznik Mazowiecki", T. 20, 2008, s. 64-71.

Linki zewnętrzneEdytuj