Otwórz menu główne

19 Eskadra Myśliwska

19 eskadra myśliwska (19 em) – pododdział lotnictwa myśliwskiego Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

19 Eskadra Myśliwska
162 eskadra Spadów
Ilustracja
Godło eskadry
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie sierpień 1919
Rozformowanie 18 stycznia 1921
Dowódcy
Pierwszy kpt. pil. Stefan Ciecierski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
Organizacja
Dyslokacja Warszawa (1919–1920)
Żodzino (1920)
okolice Mińska (1920)
Rodzaj sił zbrojnych lotnictwo Wojska Polskiego
Rodzaj wojsk Wojska lotnicze
Podległość Naczelne Dowództwo (1919–1920)
Myśliwiec typu SPAD VII, używany przez eskadrę
Personel 19 eskadry myśliwskiej w Baranowiczach w październiku 1920: Rutkowski, Mroczkowski, Pawlikowski, Bieniawski, Ryl, Turowski, Guttmejer, Krzyczkowski

FormowanieEdytuj

Eskadra została utworzona na bazie francuskiej eskadry Spa 162 (162 eskadra Spadów), która została przydzielona do Armii Polskiej we Francji i przyjechała wraz z nią do Polski w maju 1919[1]. Wyposażona była w 15 samolotów SPAD VII[a][2], personel początkowo stanowili Francuzi, do końca września 1919 zastąpieni przez Polaków. W sierpniu 1919 na bazie eskadry Spa 162 sformowano 19 eskadrę lotniczą. Pierwszym dowódcą był kpt. pil. Stefan Ciecierski. 20 września 1919 roku eskadra stacjonowała na lotnisku Warszawa, pozostając w dyspozycji Naczelnego Dowództwa. Na przełomie 1919 i 1920 eskadra szkoliła się. Rozkazem z 13 kwietnia 1920 roku eskadra otrzymała nazwę 19 eskadry myśliwskiej.

Walki eskadryEdytuj

W kwietniu wchodziła w skład 7 dywizjonu lotniczego, dysponowała 6 samolotami, z czego jedynie 3 były sprawne. Taktycznie podporządkowana była 2 Dywizji Piechoty[3]. 25 kwietnia 1920 eskadrę wysłano na Front Litewsko-Białoruski, gdzie aktywność rozpoczęło duże radzieckie zgrupowanie lotnicze Aleksieja Szyrynkina z lotniska w Sławnie. W skład eskadry wchodziło początkowo jedynie trzech pilotów: por. Antoni Mroczkowski (dowódca), ppor. Stefan Pawlikowski i pchor. Władysław Turowski, ponadto od 14 maja pchor. Eugeniusz Guttmejer. Eskadra miała 6 myśliwców SPAD S.VII, w kiepskim stanie technicznym (część niezmontowana)[4].

Eskadra działała z lotniska w Żodzinie, w rejonie Borysowa, osłaniając samoloty 14 eskadry wywiadowczej i usiłując przechwytywać samoloty radzieckie. W większości próby przechwycenia były jednak nieskuteczne z uwagi na zbyt późne alarmowanie. Dochodziło do walk powietrznych z samolotami radzieckimi, lecz na ogół bez rezultatów, ostrzeliwano też sporadycznie cele naziemne. Pierwszy lot bojowy eskadra wykonała 6 maja. Do końca maja eskadra wykonała 52 loty bojowe[4]. Na początku maja dowódca 4 Armii gen. Stanisław Szeptycki odwołał podporządkowanie taktyczne eskadr i podporządkował je bezpośrednio sobie. Wyznaczył też rejony działania eskadr. 19 eskadra myśliwska, wspólnie z 14 eskadrą operować miała w rejonie Borysowa[3]. 6 maja Mroczkowski raportował uszkodzenie i zmuszenie do lądowania radzieckiego samolotu, lecz brak jest potwierdzenia w źródłach rosyjskich. 14 maja Pawlikowski uszkodził radziecki myśliwiec Spad VII (pil. Nikołaj Pietrow), ale przerwał walkę sądząc błędnie, że radziecki pilot się poddaje i zamierza lądować. Tego dnia Pawlikowski i Turowski osłaniali samolot Halberstadt CL.II z 14 eskadry, który jednak został zestrzelony, gdy polskie myśliwce były związane walką. 17 i 22 maja Pawlikowski zniszczył dwa balony obserwacyjne radzieckiego 25 oddziału balonowego, pozbawiając ten oddział sprzętu. 19 maja Mroczkowski podczas przymusowego lądowania uszkodził samolot (raportował uszkodzenie tego dnia samolotu nieprzyjacielskiego, który miał przymusowo lądować, lecz brak jest potwierdzenia w źródłach rosyjskich)[4].

23 maja eskadra ewakuowała się na lotnisko koło Mińska w związku z postępami wojsk radzieckich. 27 maja samolot Turowskiego został uszkodzony przez radzieckie myśliwce Nieuport i rozbity przy lądowaniu, a on sam poważnie ranny. 28 maja radziecki myśliwiec Nieuport 24 uległ strukturalnym uszkodzeniom w walce z Pawlikowskim i Guttmejerem nad Borysowem. 29 maja samolot Pawlikowskiego, atakującego lotnisko w Sławnie, został uszkodzony w walce powietrznej (przebicie zbiornika paliwa) i został następnie rozbity w przymusowym lądowaniu na własnym terenie. Wówczas też zakończyły się walki z lotnictwem radzieckim na tym obszarze[4].

Majowe walki 19 eskadry były to jedyne walki powietrzne na większą skalę podczas wojny polsko–radzieckiej, w toku których kilkunastu samolotom będącym do dyspozycji strony radzieckiej przeciwstawiały się 2–3 sprawne myśliwce. Mimo braku jednoznacznych sukcesów w walce z samolotami, polscy piloci nie pozwalali Rosjanom uzyskać panowania w powietrzu[4]. Wszyscy trzej piloci służący bojowo od 6 maja zostali za walki w maju odznaczeni Orderami Virtuti Militari. Czerwiec dla eskadr 7 dywizjonu rtm. Buckiewicza był okresem stosunkowo spokojnym. Na linii Berezyny walki ustały. W tym czasie 19 eskadra stacjonowała Żodzinie koło Borysowa[5]. Była przy tym znacznie osłabione walkami z lotnictwem dywizjonu Szyrinkina[5].

W końcu czerwca nastąpiło natarcie oddziałów sowieckich na linii Berezyny, a wobec przewagi przeciwnika, nastąpił odwrót. Szybkie postępy wojsk sowieckich zmusiły eskadry 7 dywizjonu do wycofania się z bezpośrednio zagrożonej strefy. 19 eskadra myśliwska przebazowała się pod Mińsk, skąd przeprowadzono kilka lotów wywiadowczych. 7 lipca latał pchor. Guttmejer[5]. 8 lipca eskadra z dwoma sprawnymi samolotami została wycofana do Baranowicz, a w połowie lipca do Brześcia[6]. Tam otrzymała kilka nowoczesnych samolotów angielskich typu Sopwith 5F.1 Dolphin. Ze względu na trudny pilotaż, samoloty te nie były jednak lubiane przez pilotów. 16 lipca podczas lotu próbnego na Dolphinie zginął w rejonie Baranowicz nowo przybyły pilot eskadry pchor. Szindler. W kolejnych dniach eskadra została przeniesiona do Warszawy i przeznaczona do jej obrony powietrznej stolicy. W tym czasie dowódca eskadry kpt. Mroczkowski pełnił obowiązki komendanta obrony powietrznej Warszawy. Eskadra wykonała kilka lotów rozpoznawczych. 4 i 5 sierpnia pchor. Guttmejer rozpoznawał ugrupowanie sowieckich wojsk w rejonie Ostrowi Mazowieckiej[6].

W ramach przygotowań do operacji znad Wieprza Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego zarządziło koncentrację eskadr polskiego lotnictwa wojskowego w dwóch rejonach: lotnictwa 1 i 5 Armii – na lotniskach warszawskich (Mokotów i Siekierki), a lotnictwa 2, 3 i 4 Armii na lotniskach Radomia, Dęblina, Puław i Lublina[b][8]. 19 eskadra pozostawały w odwodzie Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego]][7] W Bitwie Warszawskiej przydzielono jej zadanie obrony powietrznej stolicy, jednak z powodu braku aktywności lotnictwa radzieckiego, głównym zajęciem Eskadry było atakowanie wojsk naziemnych. 13 sierpnia pchor. Guttmejer rozpoznał rejon Ostrowi Mazowieckiej oraz zniszczył sowiecki samochód na moście w Owsiance. Następnego dnia powtórzył lot w ten sam rejon, ale tym razem został celnie ostrzelany i ranny z trudem doprowadził postrzeloną maszynę do pozycji własnych wojsk. 15 sierpnia eskadra wspierała natarcie 10 Dywizji Piechoty w rejonie Radzymina. W walkach tych wzięli udział: kpt. Mroczkowski, por. Bieniawski, pchor. Guttmejer i plut. Waleriańczyk[9]. 18 sierpnia 3 myśliwce Spad prawdopodobnie z 19 Eskadry uszkodziły nad Mińskiem Mazowieckim myśliwiec Nieuport (pil. Iwanow), który następnie przymusowo lądował i został utracony.

25 sierpnia zakończyły się działania pościgowe za rozbitymi oddziałami sowieckimi. Na kilka tygodni nastąpiła stabilizacja linii frontu, a jednostki Wojska Polskiego, w tym lotnicze, przeszły kolejną reorganizację[10]. Po reorganizacji ugrupowanie wojsk polskich na północnym odcinku frontu składało się z 2. i 4 Armii. Zmienił się też przydział lotnictwa do poszczególnych związków operacyjnych. W skład lotnictwa 2 Armii wchodziły: 1., 12. i 16 eskadra wywiadowcza oraz 13 eskadra myśliwska. Eskadry 1. i 13. stacjonowała w Dojlidach, a eskadry 12 i 16 w Markowszczyznie[11]. W tym czasie w skład lotnictwa 4 Armii wchodziły tylko eskadry: 10. i 17 eskadra wywiadowcza. We wrześniu dołączyła 3 eskadra wywiadowcza i 19 eskadra myśliwska[12].

19 myśliwska na front wyruszyła dopiero 22 września i przez Brześć dotarła na swoje lotnisko polowe w Tewli. Działania bojowe na korzyść 14 Wielkopolskiej Dywizji Piechoty rozpoczęła już w trakcie bitwy nad Niemnem[12]. 25 września stacjonująca pod Prużaną eskadra próbowała nawiązać łączność z 18 pułkiem ułanów. W czasie wykonywania tego zadania w rejonie Izabelina został zestrzelony ppor. Guttmejer[13]. Swój udział w wojnie eskadra zakończyła 13 października. Tego dnia trzy samoloty eskadry z pilotami: por. Kołomejczukiem, ppor. Guttmajerem i ppor. Rylem przeleciały nad zdobytym przez jednostki polskie Mińskiem Litewskim[14].

Ogółem piloci 19 eskadry wykonali 121 lotów bojowych w czasie 253 godzin. W tej liczbie por. Mroczkowski wykonał 32 loty, ppor. Pawlikowski - 27, ppor. Guttmejer-25 i ppor. Turowski-23[15]. Zginął 1 lotnik eskadry[16].

Pierwsze 18 myśliwców nowszej wersji SPAD XIII trafiło do Polski w sierpniu 1920 roku. Po montażu w CWL przekazano część z nich 19 eskadrze myśliwskiej, która od 25 września działała na Froncie Litewsko–Białoruskim. W wyniku dużej aktywności eskadry w działaniach bojowych utracono trzy Spady.

Rozwiązanie eskadryEdytuj

Na mocy rozkazu z 18 stycznia 1921 eskadry 18 wywiadowczą i 19. połączono tworząc 18 eskadrę myśliwską w Dęblinie[17].

W maju 1921 18 eskadra myśliwska wchodziła w skład III dywizjonu myśliwskiego 1 pułku lotniczego w Warszawie. W 1925 została przemianowana na 122 eskadrę myśliwską, a w 1928 na 112 eskadrę myśliwską, pod którą to nazwą walczyła w 1939.

Żołnierze eskadryEdytuj

Dowódcy eskadry[18][19]
Stopień Imię i nazwisko Okres pełnienia służby
kpt. pil. Stefan Ciecierski IX 1919 – XII 1919
por. pil. Kazimierz Tomaszewicz XII 1919 – IV 1920
por. pil. Antoni Mroczkowski IV 1920 – I 1921
Piloci eskadry z okresu wojny polsko–bolszewickiej[20]
kpt. pil. Łapin
kpt. pil. Stefan Ciecierski
por. pil. Biskupski
por. pil. Antoni Mroczkowski
por. pil. Kazimierz Tomaszewicz
por. pil. Wiktor Ryl
por. pil. Rutkowski[20]
por. pil. Konstanty Rydzewski
por. pil. Zbigniew Bieniawski
por. pil. Krzyczkowski[20]
por. pil. Bohusz[20]
por. pil. Stanisław Gołębiowski
ppor. pil. Stefan Pawlikowski
ppor. pil. Władysław Turowski
ppor. pil. Eugeniusz Guttmejer
plut. pil. Waleriańczyk

Wypadki lotniczeEdytuj

W okresie funkcjonowania eskadry miały miejsce następujące wypadki lotnicze zakończone obrażeniami lub śmiercią pilota[19]:

  • W maju podczas walki powietrznej został zestrzelony pchor. Władysław Turowski odnosząc ciężkie obrażenia.
  • W sierpniu został zestrzelony ppor. Guttmejer, który uległ poparzeniom i kontuzji.

Samoloty eskadryEdytuj

Schemat zmian organizacyjnych eskadry
Nazwy jednostki i daty sformowania, przeformowań i rozformowania
1919 580 eskadra Salmsonów 1920 18 eskadra wywiadowcza 1921 18 eskadra myśliwska 1925 122 eskadra myśliwska VIII 1928 112 eskadra myśliwska IX 1939
162 eskadra myśliwska 19 eskadra myśliwska

UwagiEdytuj

  1. Ponadto eskadra dysponowała trzema samolotami rezerwowymi[2].
  2. Plan przydziału poszczególnych eskadr dla związków armijnych przed bitwą warszawską przedstawiał się następująco: 5 Armia – 1, 12 i 13 eskadra, 1 Armia – 8 i 9 eskadra, 2 Armia – 17 eskadra, 4 Armia – 3, 10 i 15 eskadra, 3 Armia – 2, 14 i 21 eskadra, 6 Armia – 5, 6 i 7 eskadra. Z planu tego nie zrealizowano przydziału 15 eskadry do 4 Armii oraz nie uwzględniono w nim przydziału eskadry toruńskiej do 2 Armii. Natomiast 16 i 19 eskadra pozostawały w odwodzie Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego]][7].

PrzypisyEdytuj

  1. Romeyko (red.) 1933 ↓, s. 201.
  2. a b Bartel i in. 1978 ↓, s. 41.
  3. a b Tarkowski 1991 ↓, s. 66.
  4. a b c d e Łukasz Łydżba, Majowe boje 19. Eskadry w Lotnictwo z szachownicą nr 14
  5. a b c Tarkowski 1991 ↓, s. 81.
  6. a b Tarkowski 1991 ↓, s. 84.
  7. a b Tarkowski 1991 ↓, s. 119.
  8. Tarkowski 1991 ↓, s. 92.
  9. Tarkowski 1991 ↓, s. 96.
  10. Tarkowski 1991 ↓, s. 99.
  11. Tarkowski 1991 ↓, s. 108.
  12. a b Tarkowski 1991 ↓, s. 109.
  13. Tarkowski 1991 ↓, s. 112.
  14. Tarkowski 1991 ↓, s. 115.
  15. Pawlak 1989 ↓, s. 73.
  16. Tarkowski 1991 ↓, s. 118.
  17. Brummer i Zawadzki 2000 ↓, s. 86.
  18. Romeyko (red.) 1933 ↓, s. 201–203.
  19. a b Pawlak 1989 ↓, s. 71–73.
  20. a b c d Romeyko (red.) 1933 ↓, s. 203.

BibliografiaEdytuj