Antyfaszyzm

ruch głoszący sprzeciw wobec ideologii i praktyki faszyzmu
Transparent z hasłem antyfaszystów No pasarán na jednej z ulic w Madrycie w 1937.

Antyfaszyzm – ruch głoszący sprzeciw wobec ideologii i praktyki faszyzmu. Powstał z inspiracji środowisk lewicowych w latach 20. XX wieku, jako odpowiedź na formowanie się ruchu faszystowskiego we Włoszech (m.in. organizacja Arditi del Popolo). Z czasem ruch antyfaszystowski stawał się reakcją na rozlewanie się faszyzmu w innych krajach. W latach 30. powstał w Niemczech Front Żelazny, a następnie odrębna organizacja Akcja atyfaszystowska. Z kolei w Hiszpanii idee sprzeciwu wobec faszyzmu reprezentowali ochotnicy z Brygad Międzynarodowych. Walkę o usunięcie z życia publicznego praktyk faszyzmu, ogłosili w Grecji, w latach 1946–1949, partyzanci Demokratycznej Armii Grecji[1].

Od czasu wojny domowej w Hiszpanii zawołaniem bojowym wszystkich antyfaszystów stało się hasło No pasarán, pierwszy raz użyte przez Dolores Ibárruri Gómez[2][3].

Odrodzenie ruchu antyfaszystowskiego nastąpiło w Europie Zachodniej w latach 70. i 80. XX wieku jako sprzeciw wobec zjawiskom neofaszyzmu i neonazizmu[4].

Antyfaszyzm łączy się zazwyczaj z działalnością przeciwko innym ideologiom czy tendencjom uznawanym jako dyskryminujące – rasizmowi, szowinizmowi czy nacjonalizmowi, a współcześnie również przeciw seksizmowi i homofobii[5].

Historia antyfaszyzmu na świecieEdytuj

Tak jak większość ruchów faszystowskich, również przeciwstawne im ruchy antyfaszystowskie i antynazistowskie najczęściej występowały w Europie. Mianem antyfaszystów nazywano także polityków i działaczy sprzeciwiających się pobłażliwej, a nawet przyjaznej polityce Stanów Zjednoczonych wobec Włoch Mussoliniego i III Rzeszy[6].

WłochyEdytuj

 
Gino Lucetti, anarchista, jeden z członków arditi, niedoszły zabójca Mussoliniego, który w 1926 rzucił bombą w jego samochód

Włochy, jako kraj, z którego wywodzi się faszyzm, były też ojczyzną sprzeciwu wobec niego. Ruch ten od początku nie stronił od przemocy – w większości miał charakter bojówek robotniczych, które walczyły przeciwko Czarnym Koszulom, faszystowskiej milicji. Początkowo ruch antyfaszystowski we Włoszech związany był z głównym nurtem ruchu robotniczego – Włoską Partią Socjalistyczną (PSI) i związkami zawodowymi. Jednak po tym jak 3 sierpnia 1921 PSI zawarła „rozejm” z Narodową Partią Faszystowską, a inne ruchy (związki zawodowe oraz Włoska Partia Komunistyczna) postanowiły ograniczyć się do działań ściśle legalnych i pokojowych, przeciwne tej polityce grupy milicji robotniczych sformowały organizację Arditi del popoloLudowych Szturmowców (arditiwłoskie określenie elitarnych jednostek szturmowych).

 
Flaga Arditi del Popolo, przedstawiająca fasces (symbol faszyzmu) rozcinany toporem.

Organizacja ta została jednak pozbawiona wszelkiego wsparcia politycznego. Partia Socjalistyczna i związki zawodowe odmówiły uznania Arditi del popolo za wspólną antyfaszystowską milicję. Partia Komunistyczna zakazała swoim członkom jednoczesnego członkostwa w niej, organizując własną milicję, której działania były jednak znikome, z racji przyjęcia wspomnianej wcześniej strategii legalizmu[7]. Za potępienie Arditi, włoscy komuniści byli krytykowani w Kominternie, a także przez samego Lenina, który m.in. opublikował w Prawdzie artykuł popierający ruch Arditi, a krytykujący politykę Amadeo Bordigi, ówczesnego lidera PCI.

Mimo pewnych sukcesów, które odnieśli Arditi (m.in. na barykadach Parmy, gdzie w sierpniu 1922 grupa 350 arditi, na czele z jednym z założycieli ruchu, Guido Picellim, dzięki pomocy lokalnych robotników, powstrzymała próbę „zajęcia” miasta przez kilkunastotysięczną grupę Czarnych Koszul, dowodzonych m.in. przez Italo Balbo, późniejszego marszałka lotnictwa[8]) ruch, pozbawiony poparcia pozostałych organizacji opozycyjnych, był stopniowo rozbijany przez zabójstwa[potrzebny przypis] i aresztowania przywódców i działaczy i de facto zanikł do 1924, choć w późniejszym okresie nawiązywali do niego m.in. partyzanci w okresie II wojny światowej.

W środowisku uchodźców powstała organizacja Giustizia e Libertà, działacze ugrupowania początkowo prowadzili głównie działalność propagandową, jej działacze walczyli przeciwko frankistom w czasie wojny domowej w Hiszpanii. W 1943 organizacja zaczęła formować własne oddziały partyzanckie walczące przeciwko Włoskiej Republice Socjalnej.

 
Pamiątkowa tablica ku czci Danilo Zelena, jednego z liderów TIGR.

W późniejszym okresie ruch antyfaszystowski występował między innymi wśród zamieszkujących północno-wschodnie Włochy mniejszości chorwackiej i słoweńskiej[9][10]. W latach 1927–1941 działała tam ich wspólna organizacja TIGR (skrót od nazw miast i regionu Triest, Istria, Gorycja i Rijeka), prowadząca m.in. działalność partyzancką (sabotaż, napady na włoskie wojsko i organizacje faszystowskie) i terrorystyczną (w 1938 organizacja przygotowywała zamach na Benita Mussoliniego, który został w ostatniej chwili odwołany)[11][12]. Ruch został ostatecznie rozbity w 1941 r. przez OVRA, czyli włoski kontrwywiad polityczny, a pozostali jego członkowie dołączyli w większości do Frontu Wyzwolenia Ludu Słoweńskiego.

NiemcyEdytuj

 
Plakat Akcji Antyfaszystowskiej z 1932 roku

W Niemczech organizacje antyfaszystowskie zaczęły powstawać reakcji na rozwój nazizmu i narastającą przemoc polityczną ze strony nazistów. Jedną z pierwszych takich organizacji była anarchistyczna organizacja „Czarni żołnierze” (niem. Schwarze Sharen) powołana w 1929 roku[13].

Dwa lata później, w 1931 roku, w odpowiedzi na stworzenie przez NSDAP i inne partie prawicowe Frontu Harzburskiego, powołano do życia Front Żelazny. Front jednoczył kilka różnych organizacji, ale był zdominowany przez niemiecką partię socjaldemokratyczną SPD[14]. W zamierzeniu miał być organizacją paramilitarną, ponadpartyjną, której celem była walka uliczna z nazistami. Około 99 członków organizacji zginęło w starciach z nazistami w przeciągu dwóch miesięcy w 1932 roku[15]. Po przejęciu władzy przez NSDAP organizacja została zdelegalizowana[16]. Symbol Frontu Żelaznego, Trzy Strzały, jest używany przez współczesne grupy antify[17] (zobacz fotografie w zasobach Wikimedia Commons).

Popularność Frontu Żelaznego skłoniła rywalizującą z SPD Komunistyczną Partie Niemiec (KPD) do stworzenia własnej organizacji antyfaszystowskiej[16]. W maju 1932 roku KPD ogłosiła założenie „Akcji antyfaszystowskiej” (niem. Antifaschistische Aktion)[18]. Początkowo pomysł był odczytywany jako postulat wspólnego frontu pomiędzy komunistami i socjaldemokratami z SPD przeciwko rosnącej wówczas w siłę NSDAP[19]. Dwie flagi znajdujące się w logo niemieckiej Antifaschistische Aktion miały nawiązywać właśnie do SPD i KPD. Do powstania wspólnego lewicowego frontu przeciwko nazistom jednak nie doszło, sprzeciwił się temu Józef Stalin, który uważał, że niemieccy komuniści wyolbrzymiają zagrożenie ze strony nazistów, a nie doceniają zagrożenia ze strony SPD[19]. SPD również była określana przez KPD jako partia faszystowska[20]. SPD nie została więc zaproszona do Akcji Antyfaszystowskiej, zaproszeni zostali jedynie indywidualni członkowie partii[19].

Dopiero w czasie II wojny światowej Józef stalin zmienił stanowisko w sprawie "wspólnego frontu antyfaszystowskiego". Historyk Norman Davies w swojej książce Europa walczy 1939–1945. Nie takie proste zwycięstwo pisze o instrumentalnym dwoływaniu sie przez Józefa Stalina do terminu antyfaszyzm i wykorzystaniu panujących w tym czasie na świecie antyfaszystkowskich nastrojów. Według Daviesa, w propozycji Stalina antyfaszyzm nie oferował żadnej spójnej ideologii politycznej. Pod tym względem był to pusty pojemnik, zwykły polityczny kontredans. W opinii historyka oznaczało to wybieg polityczny Stalina, który w czasach wojny miał stworzyć wrażenie, że poprzez współny cel - walkę z faszyzmem - demokratycznie nastawieni socjaliści Zachodu tylko nieznacznie różnią się od komunistów rdzieckich. Miało to zatem wykreować obraz, że demokracje zachodnie wchodząc w sojusz z ZSRR przeciwko Trzeciej Rzeszy uznały komunizm i sprzymierzyły się z nim[21].

 
Upamiętnienie Białej Róży przed frontem Uniwersytetu Ludwika i Maksymiliana w Monachium

Od czerwca 1942 do lutego 1943 w Monachium zawiązała się i działała Biała Róża, niemiecka grupa antynazistowska o orientacji chrześcijańskiej. Trzon organizacji tworzyło pięcioro studentów monachijskiego uniwersytetu. Biała Róża stawiała sobie za zadanie obalenie systemu nazistowskiego metodami pokojowymi. Aktywiści zajmowali się pisaniem ulotek i ich powielaniem oraz dystrybucją, a także malowali w publicznych miejscach antynazistowskie hasła. W 1943 roku jej główni członkowie podczas procesów pokazowych zostali skazani na śmierć.[22]

Wielka BrytaniaEdytuj

W odpowiedzi na działania skrajnie prawicowych ugrupowań w Wielkiej Brytanii od 1975 roku wydawane jest antyfaszystowskie czasopismo Searchlight. Od roku 1977 roku działa Liga Antynazistowska. Szczyt jej aktywności przypadł na lata 1977-1981. W roku 2004 Nick Lowles założył grupę interesu o nazwie Hope no Hate, której założeniem był pokojowy aktywizm antyrasistowski i antyfaszystowski.

W 1985 roku przez Unmesha Desaia z Newham Monitoring Project założona została antyfaszystowska organizacja Anti-Fascist Action (AFA, pol. Akcja Antyfaszystowska). Celem AFA było zbieranie informacji o przemocy na tle rasowym i aktywności grup faszystowskich oraz fizyczna ochrona ofiar rasizmu. Od 1986 roku organizowała corocznie marsze w Dzień Pamięci ku czci ofiar faszyzmu.

W odpowiedzi na wnik Brytyjskiej Partii Narodowej w wyborach samorządowych w 2003 roku, powstała grupa nacisku o nazwie Unite Against Fascism (UAF, pol. „Zjednoczmy się Przeciwko Faszyzmowi”). Za cel postawiła sobie ostrzeganie społeczeństwa przed zagrożeniem ze strony faszyzmu i skrajnej prawicy. Krytyka tej grupy wymierzona jest głównie w Brytyjską Partię Narodową i Angielską Ligę Obrony. Grupa w przeszłości brała udział w bójkach ulicznych, które kończyły się interwencją policji i aresztowaniem części osób po obu stronach. Takie przypadki miały miejsce między innymi w 2009 roku (starcie UAF i BNP), w 2010 roku (starcie UAF i EDL) i w 2013 roku (starcie UAF i BNP).

Ruch antyfaszystowski w PolsceEdytuj

II RPEdytuj

Ruch antyfaszystowski w Polsce ma swoje początki już w latach 20. XX wieku. W tym czasie najliczniejsze środowiska antyfaszystowskie były skupione w szeregach Polskiej Partii Socjalistycznej oraz organizacjach komunistycznych i anarchistycznych. Również socjaliści z żydowskiej partii Bund zdecydowanie występowali z pozycji internacjonalistycznych przeciwko grupom faszystowskim i faszyzującym takim jak np. Związek Faszystów.

Do głównych działań antyfaszystowskich należała ochrona wieców i demonstracji (także pochodów pierwszomajowych) przed atakami. Początkowo zajmowały się tym oddziały milicji PPS oraz inne organizacje o charakterze bojówek, natomiast w latach 30. XX wieku rozwój działalności organizacji faszyzujących oraz nacjonalistycznych spowodował zjednoczenie tego typu ruchów w tzw. Akcję Socjalistyczną. W jej szeregi weszli działacze milicji PPS, OM TUR, Czerwonego Harcerstwa i innych organizacji lewicowych. Ochroną wieców komunistycznych zajmowali się członkowie Wydziału Wojskowego KPP.

 
„Czerwoni kosynierzy” w 1939 r.

Część działaczy ruchu antyfaszystowskiego, szczególnie tych związanych z KPP (m.in. Karol Świerczewski) wzięło udział w hiszpańskiej wojnie domowej, gdzie walczyli po stronie rządu republikanów. Działali oni głównie w szeregach Brygad Międzynarodowych (m.in. w polskim Batalionie im. Jarosława Dąbrowskiego). W 1936 na fali krwawo stłumionych wystąpień i demonstracji robotniczych we Lwowie w dniach 16-17 maja odbył się Zjazd Pracowników Kultury w Obronie Wolności i Postępu w którym uczestniczyli znani lewicowi intelektualiści związani z ruchem socjalistycznym i komunistycznym oraz postępowym min. Romain Rolland, Heinrich Mann,Tadeusz Kotarbiński,Halina Krahelska, Leon Kruczkowski, Wanda Wasilewska, kongres potępił militaryzm, szowinizm , faszyzm oraz imperializm, wzywając do internacjonalitycznej walki z faszyzmem. W roku 1938 w Łodzi odbył się III Kongres Organizacji Postępowych gdzie omawiano sposoby walki z reżimami autorytarnymi i faszystowskimi. W kongresie brali udział przedstawiciele wielu polskich, żydowskich, białoruskich, ukraińskich i niemieckich środowisk lewicowych, reprezentujących narody zamieszkujące w II RP.

II wojna światowaEdytuj

Na początku II wojny światowej działacze antyfaszystowscy, m.in. członkowie Akcji Socjalistycznej czy Klasowych Związków Zawodowych zasilali szeregi Robotniczej Brygady Obrony Warszawy oraz Gdyńskich kosynierów (zwanych również czerwonymi kosynierami).

W okresie okupacji antyfaszyści walczyli w szeregach wielu organizacji podziemnych takich jak:

 
Logo kampanii społecznej Muzyka Przeciwko Rasizmowi

PRLEdytuj

W Polsce Ludowej faszyzm jak i partie odwołujące się do jego elementów były całkowicie nielegalne oraz zwalczane przez państwo.

III RPEdytuj

Po roku 1989 ruch antyfaszystowski odrodził się jako reakcja na rozwój organizacji nacjonalistycznych, rasistowskich i faszyzujących, takich jak Polska Wspólnota Narodowa, Polski Front Narodowy (wraz z młodzieżówką/bojówką Legion Młodych), oskarżanych o stosowanie przemocy.

Pierwszą większą organizacją antyfaszytowską była polska sekcja międzynarodowej Radykalnej Akcji Antyfaszystowskiej (RAAF), rekrutująca się głównie spośród członków organizacji anarchistycznych. RAAF pozostaje obecnie (ze względu na akceptację dla użycia przemocy) na marginesie polskiego ruchu antyfaszystowskiego.

Ruch skupia się na akcjach legalnych, takich jak pikiety, wykłady, konferencje, blokady przemarszów skrajnej prawicy.Do największych organizacji antyfaszystowskich należy Antifa[23], a także Stowarzyszenie „Nigdy Więcej” (organizujące akcje takie jak Muzyka Przeciwko Rasizmowi czy Wykopmy rasizm ze stadionów)[24]. W 2012 roku po kilku pobiciach i napaściach, które według działaczy antyfaszystowskich miały związek z rasizmem i ksenofobią, a także przypadkowej ofierze śmiertelnej, w Białymstoku zorganizowano antyfaszystowski marsz z udziałem około 200 osób[25][26]. Podobny marsz odbył się również w Katowicach[27].

Już w roku 1997 związek między faszyszmem, a jego przejawami w formie nawoływania do nienawiści na różnym tle dostrzegł ustawodawca, wprowadzając stosowne zapisy w polskim kodeksie karnym:

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. z 2019 r. poz. 1950, z późn. zm.):

Art. 256.
§ 1. Kto publicznie propaguje faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 2. Tej samej karze podlega, kto w celu rozpowszechniania produkuje, utrwala lub sprowadza, nabywa, przechowuje, posiada, prezentuje, przewozi lub przesyła druk, nagranie lub inny przedmiot, zawierające treść określoną w § 1.
Art. 257.
Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowościowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Krytyka antyfaszyzmuEdytuj

Pojawianie się przejawów antyfaszyzmu od początku istnienia ruchu spotyka się z ostrymi reakcjami ze strony nacjonalistów. Apogeum przejawów zwalczania antyfaszyzmu osiągnęły instytucje III Rzeszy.[28]

Nazizm jako ideologia pokonanych, rozczarowanych i spragnionych odwetu był przepełnionym nienawiścią programem negacji powojennego ładu; zwracał się przeciw liberalizmowi, systemowi wielopartyjnemu i parlamentaryzmowi, demokracji, marksizmowi, komunizmowi i pacyfizmowi (...) występował przeciwko chrześcijaństwu

Znalazło to odzwierciedlenie we wsparciu Frankizmu w czasie Wojnie domowej w Hiszpanii czy pokazowych procesach antyfaszystów (Biała Róża, Edelweisspiraten, Krąg z Krzyżowej).

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Odnośna część przysięgi DSE: „...przelewać moją krew i oddać moje własne życie, by (...) zniszczyć ostatni ślad faszyzmu...”
  2. Praca zbiorowa, Wojna narodowo rewolucyjna w Hiszpanii 1936–1939, s.173.
  3. Ibárruri Gómez Dolores (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2020-01-27].
  4. Internacjonalista: Antyfaszyzm i antyrasizm
  5. Czarny Sztandar: Blokowaliśmy - blokujemy - blokować będziemy!
  6. Philip L. Gianos: Politics and politicians in American film. Greenwood Publishing Group, 1998, s. 62.
  7. Antonio Sonnessa: Working Class Defence Organization, Anti-Fascist Resistance and the Arditi Del Popolo in Turin, 1919-22 (wł.). W: European History Quarterly, Vol. 33, No. 2, 183-218 [on-line].
  8. Barricate a Parma – strona upamiętniająca wydarzenie (wł.).
  9. Milica Kacin Wohinz, Jože Pirjevec: Storia degli sloveni in Italia : 1866-1998. Wenecja: Marsilio, 1998.
  10. Milica Kacin Wohinz: Narodnoobrambno gibanje primorskih Slovencev : 1921-1928. Triest: Wydawnictwo Prasowe Triestu, 1977.
  11. Milica Kacin Wohinz: Prvi antifašizem v Evropi. Lipa: Koper, 1990.
  12. Mira Cenčič: TIGR : Slovenci pod Italijo in TIGR na okopih v boju za narodni obstoj. Lublana: Mladinska knjiga, 1997.
  13. Bray 2017 ↓, s. 22.
  14. Günther Gerstenberg: Eiserne Front, 1931-1933 (niem.). Historisches Lexikon Bayerns, 2006-07-13. [dostęp 2018-11-01].
  15. Bray 2017 ↓, s. 24.
  16. a b Bray 2017 ↓, s. 25.
  17. Sarah Friedmann: What Do The Antifa Symbols Mean? The Flags Often Feature Three Arrows (ang.). bustle.com, 2017-09-15. [dostęp 2018-11-1].
  18. Ben Fowkes: Communism in Germany under the Weimar Republic. London: 1984, s. 166. ISBN 0-333-27270-6. (ang.)
  19. a b c Fawkes 1984 ↓, s. 166.
  20. Fawkes 1984 ↓, s. 154.
  21. Norman Davies: Europe at War 1939–1945: No Simple Victory. London: Macmillan, 2006-01-01. ISBN 978-0-333-69285-1. [dostęp 2016-08-27]. (ang.)
  22. Chaussy i in.
  23. Centrum Informacji Anarchistycznej: Antifa nie narodowa
  24. Nigdy Więcej - Stowarzyszenie Grupa Anty-Nazistowska
  25. Manifestacja antyfaszystowska w Białymstoku
  26. Śmiertelne pobicie 24-latka. Marsz w Białymstoku, PolskieRadio24.pl [dostęp 2019-09-11].
  27. 14.04, Katowice- Wiec Antyrasistowski
  28. "nazizm" Henryk Olszewski. Encyklopedia PWN. [dostęp 2020-01-27].

BibliografiaEdytuj

  • Chaussy U., Müller-Baltschun B., Müller F.J. , 2005: Biała Róża. Weiße Rose Stiftung e.V. München
  • Historia ruchu robotniczego. Towarzystwo Wydawnicze Rój, 1938.
  • Jerzy Holzer: PPS. Szkic Dziejów. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977, seria: Omega.
  • Marian Eckert: Historia polityczna Polski lat 1918-39. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1985.
  • Praca zbiorowa: Wojna narodowo rewolucyjna w Hiszpanii 1936–1939. MON. ISBN 83-11-06305-2.