Komunistyczna Partia Niemiec

niemiecka partia polityczna

Komunistyczna Partia Niemiec, KPD (niem. Kommunistische Partei Deutschlands) – niemiecka partia komunistyczna. Powstała na bazie Związku Spartakusa, początkowo znajdowała się pod ideowym wpływem luksemburgizmu, od którego odstąpiła po śmierci Róży Luksemburg. Stopniowo przechodziła na pozycje leninizmu, a w 1920 roku przyjęła centralizm demokratyczny. W Republice Weimarskiej regularnie uczestniczyła w wyborach, uzyskując między 10 a 15 procent poparcia. Na początku lat 30. toczyła walki uliczne przeciwko nazistom. W 1933 roku została zdelegalizowana. Ponownie zalegalizowana w powojennych Niemczech. W radzieckiej strefie okupacyjnej w 1946 roku została przekształcona w Socjalistyczną Partię Jedności Niemiec, obejmując władzę w NRD. W RFN działała natomiast do 1956 roku, kiedy to została zdelegalizowana przez rząd.

Kommunistische Partei Deutschlands
Ilustracja
Skrót KPD
Data założenia 1918
Data rozwiązania 1946 (Połączenie KPD z SPD w SED)

1956 (Niemcy Zachodnie)

Ideologia polityczna komunizm, leninizm
Poglądy gospodarcze gospodarka planowa
Liczba członków 360 000 (1932)
Członkostwo
międzynarodowe
Międzynarodówka Komunistyczna
Młodzieżówka Komunistyczny Związek Młodych Niemiec
Barwy      czerwony
Karl-Liebknecht-Haus w Berlinie na Bülowplatz – siedziba KPD w latach 1926–1933
Członkowie KPD w Essen w marcu 1925 roku

Powstanie i wczesna działalnośćEdytuj

KPD powstała z 31 grudnia 1918 na 1 stycznia 1919 roku w Berlinie[1][2]. Jej podwaliny stanowił Związek Spartakusa[2], wywodzący się z mniejszościowych frakcji Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD), oraz Internationale Kommunisten Deutschlands (IKD). Obie frakcje były przeciwne popieranej przez SPD wojennej polityce rządu[3]. Do grona założycieli partii należeli czołowi działacze Związku Spartakusa: Karl Liebknecht, Róża Luksemburg, Heinrich Brandler, August Thalheimer, Franz Mehring i Wilhelm Pieck. Do nowego ugrupowania dołączyli także m.in.: Leon Jogiches, Clara Zetkin, Ruth Fischer, Paul Levi, Paul Frölich, Willi Münzenberg oraz Ernst Meyer. W 1919 roku KPD stała się członkiem Międzynarodówki Komunistycznej.

Działalność w Republice WeimarskiejEdytuj

Wystąpienia rewolucyjne 1919 roku i rozłam w 1920 rokuEdytuj

KPD odegrała znaczącą rolę w okresie rozruchów rewolucyjnych w latach 1919–1923. Jej oddziały paramilitarne 12 stycznia 1919 roku w Berlinie wystąpiły zbrojnie (powstanie Spartakusa) przeciwko rządowi Friedricha Eberta. Komuniści powołali Komitet Rewolucyjny mający stanowić przeciwwagę dla istniejącego rządu[4]. Wystąpienia zostały rozbite przez żołnierzy korpusów ochotniczych, a ich przywódcy: Liebknecht i Luksemburg – zamordowani[2]. Wraz ze śmiercią Róży Luksemburg, która była krytyczką bolszewików i Włodzimierza Lenina, partia przyjęła poglądy bliskie leninizmowi[5][6]. W Monachium komuniści wraz z anarchistami proklamowali na początku kwietnia tego samego roku powstanie krótkotrwałej Bawarskiej Republiki Rad z Eugenem Leviné na czele. Republika rad została rozbita na początku maja w wyniku pacyfikacji wojskowej[2][7].

Pierwszy rozłam w KPD miał miejsce w kwietniu 1920. Z szeregów partii wystąpiła wówczas część działaczy pochodzących z IKD, opowiadających się za komunizmem rad (Rätekommunismus), tworząc konkurencyjną Niemiecką Komunistyczną Partię Robotniczą (KAPD)[8]. KAPD początkowo konkurowała z KPD w ramach Międzynarodówki Komunistycznej, zerwała z nią jednak w 1921 roku[9].

Kryzys w partii w latach 1923–1929Edytuj

W latach 1921–1924 przewodniczącym KPD był Heinrich Brandler, przeciwny zbrojnemu powstaniu komunistów. Za czasów kadencji Brandlera komuniści w październiku 1923 roku dołączyli do rządów koalicyjnych socjaldemokratów w Saksonii i Turyngii. Zostali jednak zmuszeni do odejścia ze stanowisk po interwencji antykomunistycznie nastawionej armii[10]. Upadek tych koalicyjnych rządów zradykalizował środowisko komunistyczne. W październiku 1923 roku lokalni komuniści z Hamburga zorganizowali zbrojne powstanie. Odosobnione wystąpienie zostało zakończone klęską i policyjnymi represjami. Po upadku powstania część działaczy jawnie popierających działania zbrojne zostało usuniętych z partii[11][10].

W 1924 roku Komitet Centralny partii został zdominowany przez frakcję ultralewicową, na czele której stanęła Ruth Fischer i Arkadij Masłow. Fischer i Masłow doprowadzili do odsunięcia od władzy umiarkowanego Brandlera[12]. W roku 1925 przewodniczącym Komitetu Centralnego partii został przywódca powstania hamburskiego Ernst Thälmann[13][11], który odsunął ultralewicę na boczny tor[12]. Wyboru Thälmanna na stanowisko przewodniczącego KC nie zaakceptował Brandler. Brandler w 1928 roku, wraz ze swoimi zwolennikami z partyjnej prawicy, utworzył rozłamową partię o nazwie Kommunistische Partei-Opposition (Komunistyczna Partia-Opozycja). Rozłamowcy byli ideologicznymi zwolennikami tendencji Nikałaja Bucharina[14][15]. Ciągła zmiana partyjnego kierownictwa spowodowała kryzys, który doprowadził do znacznego spadku liczby członków – z 180 tysięcy w 1924 do 130 w końcu 1928 roku[12].

W latach 1921–1924 działalność rozpoczęły współtworzone przez partię masowe organizacje paramilitarne, m.in. 18 lipca 1924 roku utworzono w Halle Związek Bojowy Czerwonego Frontu (Roter Frontkämpferbund, RFB)[12]. Oprócz tego do KPD należał założony w 1925 roku Komunistyczny Związek Młodych Niemiec[16].

Jeszcze przed 1933 rokiem wielu członków partii rozpoczęło działalność poza granicami kraju. Otto Braun jako doradca z ramienia Kominternu został działaczem Komunistycznej Partii Chin[17][18].

W dobie wielkiego kryzysuEdytuj

Wraz z narastaniem skutków wielkiego kryzysu KPD umacniała wpływy w społeczeństwie – liczba członków wzrosła ze 150 tysięcy w roku 1924 do około 360 tysięcy w roku 1932[19]. W tym czasie relacje między komunistami a socjaldemokratami uległy jeszcze większemu kryzysowi. Spowodowane to było delegalizacją przez rząd socjaldemokratów w 1929 roku komunistycznego Związku Bojowego Czerwonego Frontu i walkami ulicznymi jakie wybuchły po ogłoszeniu tej decyzji[20]. Współpracę z SPD utrudniało również przyjęcie przez partię ocen Międzynarodówki Komunistycznej uznających socjaldemokrację za socjalfaszyzm[21].

W 1930 roku wydali program narodowego i społecznego wyzwolenia Niemiec w którym opowiedzieli się za antyfaszyzmem, przeciwko istniejącemu rządowi i przeciwko planowi Younga, który uznali za upokorzenie Niemiec. Wraz z wzrostem znaczenia NSDAP we wrześniu tego samego roku z inicjatywy partii utworzono Związek Walki Przeciwko Faszyzmowi, stanowiący w założeniach organ broniący KPD przed atakami ze strony ruchów skrajnej prawicy. Do 1932 roku unikano jednak otwartej walki[20].

Zwycięstwo NSDAP w wyborach do Landtagów w maju 1932 roku spowodowało, że kierownictwo KPD coraz częściej zaczęło wzywać robotników do otwartej walki z nazistami. Komitet Centralny partii powołał Komitet Akcji Antyfaszystowskiej pod kierownictwem Ernsta Schnellera, którego programem było stworzenie szerokiego frontu opartego na KPD, SPD i związkach zawodowych oraz zwalczanie ruchu hitlerowskiego. Odbyły się liczne wiece, demonstracje, powołano lokalne Komitety Akcji Antyfaszystowskiej, doszło też do kolejnych potyczek pomiędzy bojówkami komunistycznymi a SA i SS[13]. Do walk ulicznych z nazistami włączyli się również przedstawiciele młodzieżówki komunistycznej[22]. Pomimo wrogości i walk między KPD i NSDAP, w listopadzie 1932 roku oddziały paramilitarne konkurujących partii wspólnie wzięły udział w akcji strajkowej pracowników berlińskiej komunikacji miejskiej[23].

W wyborach do parlamentu w listopadzie 1932 roku na KPD oddano ponad 16% głosów, dających 100 mandatów w Reichstagu. W pierwszej turze wyborów prezydenckich w marcu tego samego roku Thälmann zdobył 13,2% głosów (dla porównania Adolf Hitler zdobył 30,1% głosów)[19].

 
Flaga partyjna

Działalność w III RzeszyEdytuj

Wkrótce po objęciu przez Hitlera stanowiska kanclerza KPD została zdelegalizowana, a wielu jej członków aresztowano i osadzono w obozach koncentracyjnych. Aby uzyskać pretekst do likwidacji partii, NSDAP oskarżyła komunistów o podpalenie gmachu Reichstagu. Rzekomych sprawców pożaru sądzono w procesie lipskim. Aresztowanie komunistycznych deputowanych[24] ułatwiło wprowadzenie ustawy „O ochronie narodu i państwa” (Zum Schutz von Volk und Staat), określanej jako Ermächtigungsgesetz („ustawa o uprawnieniu”), co spowodowało faktyczne zawieszenie praw obywatelskich, jak i konstytucji Republiki Weimarskiej i umożliwiło Hitlerowi sprawowanie totalitarnej władzy[25][26]. Rząd zamknął 33 pisma komunistyczne i zakazał wydawania kolejnych o takim profilu ideowym. W tym samym czasie przeprowadzono zawłaszczenie własności partyjnej[27]. W latach 1933–1945 do obozów koncentracyjnych zesłano 150 000 członków partii, a na 30 000 zapadł wyrok śmierci[28].

Komuniści, którzy zdołali uniknąć aresztowania, częściowo opuścili terytorium III Rzeszy i podjęli działalność za granicą, otrzymując azyl polityczny między innymi we Francji[29], a częściowo wraz z socjaldemokratami współtworzyli antyfaszystowski ruch oporu w kraju[30]. W 1935 roku na przewodniczącego emigracyjnego Komitetu Centralnego KPD wybrano Wilhelma Piecka. Działacze partii nie zdecydowali się na utworzenie niemieckiego rządu emigracyjnego i wyraźne potępienie imperialistycznych celów III Rzeszy. W tym samym roku komuniści na emigracji utworzyli wraz z socjaldemokratami i przedstawicielami partii burżuazyjnych antyfaszystowski Front Ludowy[31]. Front upadł trzy lata później[32]. W 1938 roku, po sporze z Walterem Ulbrichtem, z szeregów partii wykluczony zostaje jeden z jej czołowych działaczy Willi Münzenberg[33]. W trakcie wojny domowej w Hiszpanii 3000 ochotników wywodzących się z KPD zasiliło szeregi Brygad Międzynarodowych[34], a inni z jej działaczy organizowali na Zachodzie zakup używanej broni i pobór ochotników[35].

Do 1939 roku partia działała w Wolnym Mieście Gdańsk regularnie zdobywając w wyborach do tamtejszego parlamentu kilkuprocentowe poparcie[36][37].

Po rozpoczęciu współpracy Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich z Niemcami (Pakt Ribbentrop-Mołotow) Józef Stalin nie podjął starań o uwolnienie z obozów koncentracyjnych przywódców KPD. Polityka współpracy ZSRR i III Rzeszy wzbudziła w szeregach niemieckich komunistów konsternację i pojawienie się głosów krytycznych wobec ZSRR[38].

Podczas wojny niemiecko-sowieckiej z inicjatywy komunistów niemieckich powstał w 1943 roku w ZSRR Komitet Narodowy Wolne Niemcy[39].

Działalność po wojnieEdytuj

Niemcy wschodnieEdytuj

Po zakończeniu II wojny światowej partia komunistyczna w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec została zalegalizowana. W październiku 1945 roku liczyła ok. 248 tysięcy członków[40]. W 1946 roku KPD wraz z SPD utworzyły w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec Socjalistyczną Partię Jedności Niemiec (SED)[41]. Po zjednoczeniu Niemiec SED przekształciła się w Partię Demokratycznego Socjalizmu (PDS), od 2005 roku działającą pod nazwą Partii Lewicowej (Die Linkspartei), a od 2007 – Die Linke.

Niemcy zachodnieEdytuj

W zachodniej strefie okupacyjnej została zalegalizowana jeszcze w 1945 roku. Liczyła około 130 tysięcy członków[42]. Po utworzeniu Republiki Federalnej Niemiec wzięła udział w wyborach parlamentarnych z 1949 roku, w których zdobyła 1 361 706 głosów (5,7%) i 15 miejsc w parlamencie. W ramach polityki zimnowojennej skierowanej przeciwko partiom komunistycznym została zdelegalizowana w 1956 roku, poprzez wyrok Związkowego Trybunału Konstytucyjnego Niemiec. W chwili delegalizacji liczyła około 78 tysięcy członków[43]. W 1957 roku komuniści pozbawieni możliwości startu w wyborach wezwali do głosowania na SPD, w 1961 i 1965 roku wystartowali w wyborach jako Deutsche Friedensunion nie uzyskując jednak wyniku wyższego aniżeli 2% głosów[44]. W 1968 roku z inicjatywy dawnych członków partii powstała, istniejąca do dziś, Niemiecka Partia Komunistyczna (DKP), posiadająca marginalne znaczenie polityczne[45].

PrzypisyEdytuj

  1. Nettl, J.P. (1969). Rosa Luxemburg: Abridged Edition Oxford. s. 472, Oxford University Press.
  2. a b c d W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 619–621 (1991), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  3. Winkler, Heinrich August (1993). Weimar, 1918-1933: Die Geschichte der ersten deutschen Demokratie. s. 55.
  4. Antoni Czubiński, Jerzy Strzelczyk: Zarys dziejów Niemiec i państw niemieckich powstałych po II wojnie światowej s. 288, Wyd. Poznańskie, 1986.
  5. Shub, David (1966). Lenin: A Biography (revised ed.). s. 329–330. Londyn: Pelican.
  6. Service, Robert (2000). Lenin: A Biography. s. 385, Londyn: Macmillan. ​ISBN 978-0-333-72625-9​.
  7. Franciszek Ryszka: Noc i mgła: Niemcy w okresie hitlerowskim s. 22, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1962.
  8. La gauche allemande: Textes du KAPD, de L’AAUD, de L’AAUE et de la KAI (1920-1922), La Vecchia Talpa, Invariance, La Vieille Taupe, 1973, s. 2.
  9. Bernhard Reichenbach, The KAPD in Retrospect: An Interview with a Member of the Communist Workers Party of Germany.
  10. a b W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec s. 637–638 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  11. a b Antoni Czubiński: Europa dwudziestego wieku: zarys historii politycznej, s. 104, Wyd. Poznańskie, 1998.
  12. a b c d W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec s. 645–647 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  13. a b Paul Johnson: Historia świata od roku 1917 do lat 90-tych. Londyn: Puls Publications Ltd, 1992, s. 376. ISBN 0-907587-79-8.
  14. Seria społeczno-pedagogiczna i historyczna: Historia (1998), Wydanie 7, s. 27.
  15. Zbigniew Leszczyński: KPD, SPD 1946: kontrowersje pół wieku później s. 76, Wyższa Szkoła Humanistyczna, 1997.
  16. Catherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 38.
  17. China and intelligence history (ang.). litten.de. [dostęp 25 lutego 2010].
  18. Jakub Polit: Chiny. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2004, s. 151. ISBN 83-88542-68-0.
  19. a b Catherine Epstein (2003), s. 39.
  20. a b W. Czapliński, A. Galos, W. Korta: Historia Niemiec, s. 655–656 (1991) Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich.
  21. Catherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 40.
  22. Catherine Epstein. The last revolutionaries: German communists and their century. Harvard University Press, 2003. s. 38–39.
  23. Paul Johnson: Historia świata. s. 380.
  24. Heinrich August Winkler: Der lange Weg nach Westen. C.H.Beck, 2000, s. 9. ​ISBN 3-406-46002-X​.
  25. Paul Johnson (2000), s. 221.
  26. Wolfgang Benz, A concise history of the Third Reich, Thomas Dunlap (tłum.), Berkeley, Ca [etc.]: University of California Press, 2006, s. 25, ISBN 0-520-23489-8, OCLC 836787870.
  27. Norbert Frei, Johannes Schmitz: Journalismus im Dritten Reich. C.H.Beck, 1999, s. 22. ​ISBN 3-406-45516-6​.
  28. Opposition and resistance in Nazi Germany Frank McDonough.
  29. Peter Steinbach, Johannes Tuchel, Ursula Adam:Lexikon des Widerstandes, 1933-1945. C.H.Beck, 1998, s. 143. ​ISBN 3-406-43861-X​.
  30. Partie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 267.
  31. Ursula Langkau-Alex: Deutsche Volksfront 1932-1939: Bd. Dokumente zur Geschichte des Ausschusses zur Vorbereitung einer deutschen Volksfront, Chronik und Verzeichnisse. Akademie Verlag, 2004, s. 186. ​ISBN 3-05-004031-9​.
  32. Jean Michel Palmier: Weimar in exile: the antifascist emigration in Europe and America. Verso, 2006, s. 208. ​ISBN 1-84467-068-6​.
  33. Ursula Langkau-Alex: Deutsche Volksfront 1932-1939: Bd. Dokumente zur Geschichte des Ausschusses zur Vorbereitung einer deutschen Volksfront, Chronik und Verzeichnisse. Akademie Verlag, 2005, s. 349. ​ISBN 3-05-004033-5​.
  34. Thomas, Hugh. The Spanish Civil War. s. 941–945, Londyn: Penguin.
  35. Robert H. Whealey, Hitler and Spain: The Nazi Role in the Spanish Civil War, 1936–1939, wyd. Paperback ed, Lexington, Ky.: University Press of Kentucky, 2005, s. 20, ISBN 0-8131-9139-4, OCLC 60533370.
  36. Wahl zum 6. Volkstag.
  37. Danzig: Wahl zum 5. Volkstag 1933.
  38. Jean Michel Palmier: Weimar in exile: the antifascist emigration in Europe and America. Verso, 2006, s. 314. ​ISBN 1-84467-068-6​.
  39. Norman M. Naimark: The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1995, Harvard University Press, s. 586, ​ISBN 0-674-78405-7​.
  40. Benser, Günter (1985). Die KPD im Jahre der Befreiung. Vorbereitung und Aufbau der legalen kommunistischen Massenpartei (Jahreswende 1944/1945 bis Herbst 1945) s. 276. Berlin: Dietz Verlag.
  41. Benz, Wolfgang; Graml, Hermman (1986). Siglo XX. II. Europa después de la Segunda Guerra Mundial 1945-1982. s. 117, Siglo XXI de España.
  42. Teichert, Olaf (2011). Die Sozialistische Einheitspartei Westberlins. Untersuchung der Steuerung der SEW durch die SED. s. 21, Kassel: Kassel University Press.
  43. Dietrich Staritz. „Die Kommunistische Partei Deutschlands”, w: Richard Stoss (1983). Parteien-Handbuch, Opladen, s. 1666.
  44. Fülberth, Georg (1990). KPD und DKP. Zwei kommunistische Parteien in der vierten Periode kapitalistischer Entwicklung. s. 94, Heilbronn: Distel.
  45. Björn Hengst, Philipp Wittrock (19 lutego 2008). „Linke zeigt Kommunisten die Rote Karte”.

BibliografiaEdytuj