Otwórz menu główne

Cichy Kącikosiedle w Krakowie wchodzące w skład Dzielnicy V Krowodrza, niestanowiące jednostki pomocniczej niższego rzędu w ramach dzielnicy; nazwa pochodzi od kawiarni o tej samej nazwie działającej w pobliżu przed II wojną światową. Znajduje się ono na terenie parafii Najświętszej Maryi Panny z Lourdes, wchodzącej w skład dekanatu Kraków-Bronowice archidiecezji krakowskiej.

Cichy Kącik
Ilustracja
Willa zaprojektowana przez Szyszko-Bohusza przy ul. Domeyki 2
Państwo  Polska
Miasto Kraków
Dzielnica V Krowodrza
Data budowy od 1936
Architekt Wacław Nowakowski
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Cichy Kącik
Cichy Kącik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cichy Kącik
Cichy Kącik
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Cichy Kącik
Cichy Kącik
Ziemia50°03′51″N 19°54′15″E/50,064167 19,904167
Willa zaprojektowana przez Szyszko-Bohusza przy ul. Domeyki 1
Willa, osiedle Cichy Kącik

Położone w nieregularnym pięciokącie utworzonym przez ulice Piastowską, Igrców, Chodowieckiego i Reymonta. Na tym obszarze, usytuowanym nisko (203-205 m n.p.m.) w dolinie rzeki Rudawy, znajdowały się dawniej podmokłe łąki i grunta orne folwarku miejskiego Kawiory (Kaffiory, przysiółek Czarnej Wsi), a w latach 1891-1914 zachodni kraniec toru wyścigów konnych dzierżawionego przez Towarzystwo Międzynarodowe Wyścigów Konnych w Krakowie (w 1910 r. miał tam miejsce pierwszy lot aeroplanu w tym mieście)[1][a]. Po I wojnie światowej stajnie i inne zabudowania przerobione zostały przez organizacje syjonistyczne (m.in. krakowskie Biuro Palestyńskie) na folwark doświadczalny, w którym przygotowywano kandydatów do pracy na roli w Palestynie i życia w kibucu (hahszara). Organizowano tam też półkolonie dla dzieci z biednych żydowskich rodzin[5].

Na południowy-zachód od osiedla na terenie tzw. Małych Błoń, usytuowany był dawny szaniec FS 4 Twierdzy Kraków (utworzony 1854-56, przebudowany ok. 1908 r. na Fort 4 „Błonia” - „Cichy Kącik”, częściowo zburzony w latach 1934-1936[6]; ok. 1943 r. jego pozostałości zaadaptowano na schron przeciwlotniczy dla ludności niemieckiej), a także rodzinne ogródki działkowe „Cichy Kącik” założone w latach 50. XX w. [b] Pod koniec lat 80. XX w. planowano w tym rejonie wybudować hotel[9], zaś na początku XXI w. Centrum Koncertowe dla Capella Cracoviensis, Sinfonietta Cracovia i Filharmonii Krakowskiej, z czego ostatecznie zrezygnowano. Na północ od osiedla położone jest Miasteczko Studenckie AGH, oddzielone ul. Reymonta. Na wschód od Cichego Kącika znajdował się modernistyczny kompleks obiektów sportowych - Miejski Park Sportowy (projekt Marcina Bukowskiego)[10], którego budowa trwała od 1934 r. do 1954 r., m.in. stadion lekkoatletyczny, amfiteatr oraz bardzo popularne wśród mieszkańców dwa otwarte baseny (w tym jeden z wieżą do skoków)[11]. W latach 90. XX w. wszystkie te obiekty sportowe popadły stopniowo w ruinę. Obecnie powstaje tam Cracovia Sport Park, tylko częściowo nawiązujący do zabudowy międzywojennej; w dawnym budynku szatni (ozdobionym niegdyś płaskorzeźbami Karola Muszkieta przedstawiającymi Artemidę i Heraklesa) mieści się restauracja "Błonia Bistro". Od 2004 r. na terenie osiedla znajduje się Dom Zakonny Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Syjonu (ul. Goetla 49).

Osiedle było planowane już przy tworzeniu planu regulacyjnego Wielkiego Krakowa (1910 r.)[12] i w kolejnych konkursach planistycznych (1914 r.)[13], gdzie wszystkie nagrodzone prace przewidywały zbudowanie w zachodniej części dawnego toru wyścigowego osiedla willowego [c]. Ostatecznie powstało ono jako tzw. kolonia urzędnicza dla wyższych urzędników Komunalnej Kasy Oszczędności Powiatu Krakowskiego. Wybudowane zostało w latach 1936-37 w stylu modernistycznym według projektu Wacława Nowakowskiego, który także zaprojektował większość willi. Jedynie dwie z nich przy ul. Pększyca-Grudzińskiego 1 i 2 (obecnie ul. Domeyki), których pierwszymi właścicielami byli dyrektorzy PKKO: Stanisław Kochanowski (1894-1981) i dr Kazimierz Jelonek (1895-1977), były autorstwa jego nauczyciela Adolfa Szyszko-Bohusza[15][16][17]. Tworzyło starannie rozplanowany i dobrze zachowany zespół zabudowy jednorodzinnej o kompozycji symetrycznej. Wille zostały usytuowane w centralnych częściach działek, co zapewniało im dopływ światła i powietrza. Wzdłuż ul. Pększyca-Grudzińskiego, która stanowiła oś kompozycyjną układu, wzniesiono zabudowę wolnostojącą - łącznie 12 domów (jednopiętrowych, z wyjątkiem dwóch nieco wyższych wilii flankujących osiedle, i oprócz jednego - nr 10 - jednorodzinnych) o płaskich dachach i obszernych tarasach[d]. W architekturze willi jest wiele nawiązań do stylu okrętowego: półokrągłe werandy, rozległe balkony, okna-bulaje. Całość zamknięto półkolistą ul. Koniecznego (dziś ul. Beniowskiego), wzdłuż której powstała, częściowo już po wojnie, zabudowa szeregowa[20]. Wille położone przy ul. Domeyki 1-4, 6, 8-10, 12, jak i cały układ urbanistyczny osiedla znajdują się w gminnej ewidencji zabytków[21]. Nazwy ulic na terenie osiedla pochodziły od nazwisk poległych w czasie I wojny światowej legionistów: Franciszka Pększyca-Grudzińskiego, Włodzimierza Koniecznego i Tadeusza Wyrwy-Furgalskiego.

W czasie II wojny światowej osiedle stanowiło część dzielnicy niemieckiej: mieszkańców wysiedlono w 1940 r.[22]. Zmieniono też nazwy ulic: najpierw w 1940 r. Pększyca-Grudzińskiego na Gartenstrasse, a później w 1944 r. Koniecznego na Tilsiterstrasse, zaś Wyrwy-Furgalskiego na Memelstrasse. Domy zostały zajęte przez urzędników Generalnego Gubernatorstwa (zbudowano też pojedynczą willę przy ul. Wyrwy-Furgalskiego 13 - obecnie ul. Chodowieckiego 18). Po wojnie wiele z nich było objętych przymusowym kwaterunkiem. Wkrótce ulice znów uzyskały nowych patronów: ul. Pększyca-Grudzińskiego - Ignacego Domeykę (do 1994 r. Domejkę), ul. Koniecznego - Maurycego Beniowskiego, zaś ul. Wyrwy-Furgalskiego - Daniela Chodowieckiego[23]. Do 1970 r. ulice osiedla nie były w większości wyasfaltowane, jedynie ul. Domeyki pokrywały prostokątne płyty. Na północ od osiedla rozciągały się ugory, gdzie mieszkali przez pewien czas Romowie[24]. W latach 40., 50. i pocz. 60. XX w. uzupełniono zabudowę o wille przy kolejnych ulicach: Chodowieckiego, Olimpijskiej i Piastowskiej, oraz domy szeregowe przy ul. Cichy Kącik[25], a od lat 70. o zabudowę szeregową przy ulicach Goetla i Radwańskiego utrzymaną już jednak w innym stylu architektonicznym. Przy ul. Chodowieckiego zbudowano ponadto dwa wielopiętrowe bloki i zmieniono przy okazji częściowo jej końcowy przebieg. Ostatnie domy na osiedlu powstały przy ul. Reymonta (zabudowa szeregowa). Niestety w XXI w., przy okazji renowacji, doszło do niekorzystnych zmian w architekturze niektórych przedwojennych budynków[26]. Atrakcyjne otoczenie osiedla, zwłaszcza tereny Małych Błoń i Miejskiego Parku Sportowego, poddawane jest ponadto rosnącej presji deweloperów; tereny zielone są sukcesywnie zabudowywane, a powstająca architektura nie dorównuje często międzywojennej[27][28][29]. Sytuacja ta została określona jako "jeden z największych skandali urbanistycznych" w Krakowie XXI w.[30].

Na południe od osiedla znajduje się pętla tramwajowa, oddzielona ul. Igrców (oraz przystanek autobusowy), a biegnąca od niej wzdłuż Błoń linia tramwajowa pokrywa się z dawnym korytem jednej z odnóg rzeki Rudawy, zwanej Niecieczą, Piekiełkiem lub Ciepłą Wodą (tę część koryta Rudawy zasklepiono dopiero w latach 30. XX w.). Linię nr 4 prowadzącą z Rynku Głównego i kończącą się pierwotnie przy Parku Jordana przedłużono do Cichego Kącika w 1937 r., a końcowy przystanek nosił początkowo nazwę „Małe Błonia” (w czasie okupacji "Alte Kasematte"; w 1967 r. zmieniono ją na „Cichy Kącik”). Do 1953 r. linia miała charakter wąskotorowy. Przebudowano ją w latach 1953-1954, tworząc jednocześnie pętle i zmieniając symbol linii na "O" (od "okólna")[31] (od 1959 r. na linii kursowały tramwaje nr 17 i 18, później 15, a obecnie 20)[32][e]. Od 2003 r. podczas wakacji z pętli wyruszają w niedziele i święta zabytkowe tramwaje Krakowskiej Linii Muzealnej nr 0. Pętla autobusowa funkcjonowała w tym miejscu w latach 1937-1939 i od 1946 r. Autobusy kursowały do Lasu Wolskiego, a w latach 1961-1990 do Chełmu (i od 1971 r. do Zakamycza)[33]. Obie pętle przebudowano w 2004 r. Budynek przy pętli (od 1962 r. kiosk "Ruchu" i sklep spożywczy MHD, powstały po 10 latach starań mieszkańców[34], następnie sklep meblowy) mieści obecnie trattorię „Cichy Kącik”.

Spis treści

Piwogródek „Cichy Kącik”Edytuj

Nazwa osiedla pochodzi od budynku przy ul. Piastowskiej 22 (do niedawna „Karczma pod Blachą”, obecnie restauracja "Folk meat & vege"), w którym od XIX w. aż do okupacji niemieckiej prosperowała nad brzegiem Rudawy, płynącej wzdłuż ul. Mydlnickiej, elegancka letnia kawiarnia (i jak określano wtedy „mleczarnia”), a następnie „piwogródek” o nazwie „Cichy Kącik”[f] z oświetlonym ogrodem i altaną[36]. W 1919 r. właścicielem lokalu „otwartego za torem wyścigowym z nowo wybudowaną werandą i pokojami z komfortem urządzonymi” był B. Pytel[37]. Przed II wojną światową ogródek prowadziła Eleonora Mleczko zamieszkała w pobliżu przy ul. Mydlnickiej 5 (stuletni dom, w którym mieszkała wyburzono w 2015 r. w związku z planami budowy hotelu[38], obecnie znajduje się na tym terenie szkoła podstawowa Montessori). W czasie wojny ogródek działał pod nazwą „Zur Alten Kasematten” i miał status Nur für Deutsche[39]. Po wojnie przez kilka lat w „Cichym Kąciku” prowadzono działalność gastronomiczną, ale zgoła inną od tej przedwojennej. W budynku powstała „mordownia” z podstawowym asortymentem, a głównymi klientami byli wozacy z pobliskiej „bazy” utworzonej obok pozostałości starego fortu. Po likwidacji lokalu w budynku zamieszkał ogrodnik zwany (ze względu na kraj pochodzenia) Bułgarem. Ogrodnik ten na okolicznych polach uprawiał jarzyny, którymi zasilał krakowski zielony rynek. Natomiast piwny ogródek, który powstał opodal, nazywał się od początków swego istnienia „Pod Blachą”, zaś nazwę „Cichy Kącik” przyjął dopiero na początku lat 90. XX w. Powstająca trochę później w dawnym budynku „Cichego Kącika” (Piastowska 22) restauracja nazwała się z kolei „Pod Blachą”, aby uniknąć dublowania nazwy (ponadto budynek istotnie był pokryty blachą). Tak więc nastąpiła nieoczekiwana zamiana nazw[40]. „Cichy Kącik” był popularnym celem spacerów krakowian, czego ślad można znaleźć np. w wierszu Tadeusza Boya-Żeleńskiego „Jak wygląda niedziela oglądana przez okulary Jana Lemańskiego”, który pisał: Już was tylko przestrzeń krótka oddziela od piwogródka[41].

Znani mieszkańcy osiedlaEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Na planie Krakowa z 1881 r.[2] widoczna jest droga rokadowa (obecnie ul. Piastowska) łącząca Forty 4. i 5. (nie zachowany), a także droga (dziś ul. Chodowieckiego) łącząca zabudowania folwarku w Kawiorach (obecnie rejon skrzyżowania ulicy Chodowieckiego z ulicami Goetla, Radwańskiego i Reymonta) z korytem Rudawy. Na łąkach między nimi znajduje się teren przyszłego osiedla. Na zdjęciu z 1915 r. [3] widać wyraźnie te wszystkie elementy, jak i pozostałości toru wyścigowego, natomiast na fotografii lotniczej z 1933 r. [4] ślady toru są już niewidoczne.
  2. Również po drugiej stronie ul. Mydlnickiej znajdują się ogródki działkowe utworzone pierwotnie przez okupanta niemieckiego w 1941 r. na szerszym terenie pod nazwą „Alte Kasematte” - „Stary Fort”[7][8]. Obecnie znajdują się tam ROD "Małe Błonia", "Krakus" i "Piast" oraz ogród Stowarzyszenia Ogrodowego "Biprostal".
  3. Katarzyna Brückman de Renstrom stwierdza jednak, że: Osiedle Cichy Kącik, łączone również chętnie z ideą miasta-ogrodu, zrealizowano dopiero w latach 1936-1937, choć jego pierwowzór, dzielnica dworków i willi na Błoniach, powstał jeszcze w ramach planu Wielkiego Krakowa. Porównanie projektu z 1910 roku z realizacją nie pozwala niestety uznać ciągłości tych dwóch koncepcji[14].
  4. W „Willi Pod Rozmarynem”[18][19] (dziś ul. Domeyki 8) mieszkał tuż przd II wojną światową znany pisarz Zygmunt Nowakowski, który nabył ją za honoraria otrzymane za sztukę Gałązka rozmarynu (stąd nazwa willi), cieszącą się wielkim powodzeniem w polskich teatrach.
  5. Witold Zechenter opisywał tę linię tramwajową w fraszce z 1965 r. tak: (...) Błonia, parki, Cichy Kącik, w którym tramwaj ciszę mąci.
  6. Za obecną ulicą Piastowską, wówczas wyboistą i zakurzoną wiejską drogą, nie przeciętą jeszcze mostkiem na Rudawie, zaczynały się Małe Błonia, które biegły aż do Woli Justowskiej i do Podkamycza, z rozrzuconymi tu i ówdzie chałupkami krytymi słomą i malowanymi niebieską farbką. Za prawym rogiem dużych Błoń, na prawo od istniejącego do dziś fortu, a nad lewym brzegiem ówczesnej Rudawy prosperował piwogródek „Cichy Kącik”, od którego wzięła nazwę dzisiejsza dzielnica willowa[35].

PrzypisyEdytuj

  1. Łąka w środku miasta (krakowskie Błonia) - film dokumentalny, AnialkaTeam studio, 4 czerwca 2015, 3:48 [dostęp 2019-04-23].
  2. Plan von Krakau, revidirt in Jahre 1881 [dostęp 2018-10-10].
  3. Krzysztof Wielgus, Szymon Wielgus, Twierdza Kraków. Zwiedzamy FS 3 - szaniec zatrzymanego czasu, „Gazeta Wyborcza”, 12 października 2017.
  4. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, NAC, Święto Kawalerii w Krakowie z okazji 250 rocznicy Odsieczy Wiedeńskiej. Widok ogólny defilady i Błoni Krakowskich. Zdjęcie lotnicze, październik 1933 [dostęp 2019-05-01].
  5. Mirosław Łapot, Opieka nad żydowskim dzieckiem sierocym w Małopolsce Zachodniej w okresie międzywojennym, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria: Pedagogika”, XIV, 2005, s. 67.
  6. Resztki fortów na Małych Błoniach krakowskich przestały istnieć, „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, Rok 25 (302), 31 października 1934, s. 8.
  7. Powstanie ogródków działkowych przy Cichym Kąciku, [w:] Niemiecki Kraków 1939-1945 widziany oczami kolonizatorów, 2017 [dostęp 2018-10-08].
  8. Ogródki działkowe na Cichym Kąciku, [w:] Niemiecki Kraków 1939-1945 widziany oczami kolonizatorów, 2018 [dostęp 2018-11-01].
  9. Nie będzie hotelu na krakowskich Błoniach?, „Dziennik Polski” (246, 13 800), 21 października 1989, s. 1-2.
  10. Kamila Twardowska, Michał Wiśniewski, Miejski Stadion Sportowy, [w:] Krakowski szlak modernizmu [dostęp 2018-10-31].
  11. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, NAC, Stadion sportowy na Błoniach w Krakowie, sierpień 1938 [dostęp 2018-11-02].
  12. Wielki Kraków, „Architekt”, XI (6,7 i 8), sierpień 1910, s. 87-124.
  13. Konkurs na regulacyę wylotu ul. Wolskiej i okolicznych gruntów w Krakowie, „Architekt”, XV (6/7), lipiec 1914, s. 89-111.
  14. Katarzyna Brückman de Renstrom, Salwator, Kraków, Europa: historia i architektura osiedla (1908-2003) na tle przemian w architekturze Krakowskiej i Europejskiej początku XX wieku, 2003, s. 38.
  15. Aneta Borowik, Wille dla dyrektorów Komunalnej Kasy Oszczędności Stanisława Kochanowskiego i Kazimierza Jelonka, [w:] Krakowski Szlak Modernizmu [dostęp 2018-10-07].
  16. Willa dyrektora Komunalnej Kasy Oszczędności, blog archspotting, 2015 [dostęp 2018-10-08].
  17. Willa Domeyki [dostęp 2018-10-08].
  18. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, NAC, Willa Pod Rozmarynem [dostęp 2018-10-10].
  19. Ludwik Tomanek, W „Willi Pod Rozmarynem”, czyli Zygmunt Nowakowski w szlafroku, „As”, 5, 29 stycznia 1939, s. 11-12.
  20. Marta Karpińska, Osiedle Cichy Kącik, [w:] Krakowski Szlak Modernizmu [dostęp 2018-10-07].
  21. Miasto Kraków, Lista adresowa gminnej ewidencji zabytków Krakowa [dostęp 2018-11-03].
  22. Agnieszka Wantuch, Cichy Kącik. Na planie kielicha, „Wiadomości lokalne. Czarna Wieś, Łobzów, Krowodrza, Nowa Wieś Narodowa”, XXII (4 (165)), wrzesień 2015.
  23. KMK Kraków. Wykaz zmian nazw alei, mostów, osiedli, parków, placów, rond i ulic w Krakowie [dostęp 2019-04-19].
  24. Leszek Grabowski, Obraz Krakowa lat 60-tych we wspomnieniach z dzieciństwa, 2018, s. 391.
  25. Zdjęcie satelitarne 1965. Urząd Miasta Krakowa [dostęp 2019-03-20].
  26. Andrzej Jajszczyk, Cichy Kącik, czyli niszczenie Krakowa w skali lokalnej, „Gazeta Wyborcza”, 26 listopada 2010, s. 11-12.
  27. Małgorzata Mrowiec, Kraków. Następny hotel wyrośnie tuż obok Błoń, „Dziennik Polski 24”, 9 stycznia 2019.
  28. Piotr Tymczak, Małgorzata Mrowiec, Kraków. „Szklarnie” Cracovii i apartamenty w bloczysku w sąsiedztwie Błoń, „Dziennik Polski 24”, 18 września 2018 [dostęp 2019-03-20].
  29. Bartosz Dybała, Kraków. Biurowiec wysoki na 17 metrów, bloki i przelotówka wśród zieleni, „Gazeta Krakowska”, 4 lutego 2019 [dostęp 2019-02-10].
  30. Bartosz Dybała, Zabudowa wokół Błoń postępuje. Czy ktoś jest w stanie to zatrzymać?, „Gazeta Krakowska”, Wypowiedź wojewódzkiego konserwatora zabytków Moniki Bogdanowskiej, 9 kwietnia 2019 [dostęp 2019-05-04].
  31. We wtorek ruszyły pierwsze wozy tramwajowe nowej linii „O“, „Echo Krakowa”, Rok VI (108), 7 maja 1953, s. 1-2.
  32. KMK Kraków. Pętla tramwajowa Cichy Kącik [dostęp 2018-10-10].
  33. KMK Kraków. Pętla autobusowa Cichy Kącik [dostęp 2018-10-10].
  34. A.B., 400 mieszkańców i 1 kiosk, „Echo Krakowa”, Rok IX, 28 września 1954, s. 5.
  35. Stanisław Broniewski, Igraszki z czasem czyli minione lata na cenzurowanym, Kraków 1970, s. 68.
  36. Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny - Archiwum Ilustracji, NAC, Mleczarnia "Cichy Kącik" na Błoniach Krakowskich, marzec 1934 [dostęp 2018-10-30].
  37. „Goniec Krakowski”, Rok II (159), 16 czerwca 1919, s. 6.
  38. Aleksander Gurgul, Dom wyburzony, powstanie hotel przy ul. Piastowskiej, 2 czerwca 2015 [dostęp 2018-10-30].
  39. Gubernator, starosta i działacz partyjny zabawiają dzieci niemieckie w Cichym Kąciku, [w:] Niemiecki Kraków 1939-1945 widziany oczami kolonizatorów, 2018 [dostęp 2018-11-04].
  40. Krakowskie ciekawostki. Cichy Kącik [dostęp 2018-10-10].
  41. Tadeusz Boy Żeleński, Jak wygląda niedziela oglądana przez okulary Jana Lemańskiego [dostęp 2010-06-04] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-06].

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Wioletta Kozłowska, Longing for ordinary house (Tęsknota za zwyczajnym domem), [w:] A house in a city: properties of an architectural thing: monograph. Vol. 8, Kraków 2016, s. 27-34.
  • Barbara Zbroja, Osiedle Komunalnej Kasy Oszczędności Powiatu Krakowskiego, [w:] Architektura międzywojennego Krakowa 1918-1939: budynki, ludzie, historia, Kraków 2014, s. 228-229.

Linki zewnętrzneEdytuj