Otwórz menu główne

Edward Zachariasz Eber (właśc. Zachariasz Eber, ur. 28 listopada 1880 w Warszawie[1], zm. 1953 w Rzymie) – polski architekt, zaprojektował wiele obiektów na terenie Warszawy.

Edward Zachariasz Eber
Data i miejsce urodzenia 28 listopada 1880
Warszawa
Data i miejsce śmierci 1953
Rzym
Zawód, zajęcie architekt
Małżeństwo Alicja Frenkiel
Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w rodzinie żydowskiej jako syn Zygmunta (Zelika) i Leokadii (Łai) z Hakmayerów. Ojciec był właścicielem kamienicy przy ul. Grzybowskiej (nr hip. 1046b) w Warszawie[1]. Ukończył Gimnazjum Realne w Warszawie w 1898, a następnie do 1905 studiował na Wydziale Mechanicznym warszawskiego Instytutu Politechnicznego im. cara Mikołaja II[2][3][4]. Stopień inżyniera architekta uzyskał w 1907 na Politechnice w Karlsruhe. Przez pierwsze półtora roku pracy zawodowej pracował w Metzu (należącego wówczas do Niemiec) jako pomocnik architekta, kustosza tamtejszej gotyckiej katedry. W 1908 powrócił do Warszawy, gdzie rozpoczął samodzielną pracę.

Podczas I wojny światowej w latach 1914–1917 został zatrudniony w Komitecie Obywatelskim m. st. Warszawy. Po odzyskaniu niepodległości objął stanowisko architekta Ministerstwa Zdrowia Publicznego (1918–1923), gdzie był również organizatorem i wykładowcą kursów dla inspektorów mieszkaniowych. Zasłużył się jako współinicjator Państwowego Funduszu Mieszkaniowego – pierwszej instytucji w Polsce, która podjęła walkę z powojennym głodem mieszkaniowym. Brał udział w pracach komitetu do walki z durem plamistym przy Ministerstwie Zdrowia Publicznego. W 1920 został delegowany przez to ministerstwo do Austrii, Niemiec, Francji i Wielkiej Brytanii w celu zapoznania się z urządzeniami zakładów medyczno-badawczych. W 1922 opuścił MZP, aby ponownie podjąć prywatną praktykę architektoniczną, zachowując stanowisko doradcy technicznego Amerykańskiej Misji Pomocy – organizacji humanitarnej kierowanej przez Herberta Hoovera.

Był członkiem Stowarzyszenia Techników i Koła Architektów Polskich, gdzie brał udział w komisjach: normalizacyjnej i słownictwa zawodowego. Przez kilkanaście lat pozostawał współpracownikiem działu architektury „Przeglądu Technicznego”, do którego napisał około dwudziestu artykułów. Był także rzeczoznawcą urzędów podatkowych, sądów i trzech banków. Za swoje zaangażowanie otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.

Działał wyłącznie na terenie Warszawy, wykorzystując w swoich projektach aktualne wówczas style. Jego realizacje mają początkowo cechy modernizmu, nawiązującego do jego berlińskiej wersji, a następnie funkcjonalizmu w wersji awangardowej i późniejszej, tzw. uspokojonej, kiedy to zasłynął jako twórca eleganckich kamienic.

Okres międzywojennyEdytuj

W latach 20. XX w. przebywał wraz z żoną Alicją z domu Frenkiel na południu Francji w okolicach Nicei. Projektował domy mieszkalne, ale wszystko wskazuje na to, że nie pracował wtedy pod własnym nazwiskiem. Z tego okresu datuje się znajomość Eberów z Anną i Jarosławem Iwaszkiewiczami.

Pod koniec lat 20. Eberowie powrócili do Polski. Na schyłek lat 30. przypadają najważniejsze projekty Ebera, m.in. niezrealizowany projekt gmachu na rogu ulic Marszałkowskiej i Złotej. Pozostały po nim tylko liczne reklamy w czasopismach, ilustrowane rysunkami z podpisem Ebera. Natomiast zrealizowany został Gmach Towarzystwa Riunione Adriatica di Sicurtà [R.A.S.], tzw. „Adria” oraz ultranowoczesny, jak na owe czasy, dom przy Placu Trzech Krzyży, gdzie mieściło się kino „Napoleon”, teatr, kasyno, dancing, kawiarnia, garaż. Jak pisano w tygodniku „Świat” w 1939 roku, w hallu „osiem wind oczekuje naszych rozkazów”, „wszystko jest celowe, logiczne i z największą troską pomyślane”, w garażu zaś „nie będzie wyziewów benzyny ani kłębów gryzącego dymu”; podziwiano wyciszone wnętrza, bezszelestne windy, mieszkania wyposażone w nawiew nazywany wtedy „własnym klimatem”[5]. Inwestycję finansowała ww. włoska firma ubezpieczeniowa R.A.S. Końcowe prace nad tym kompleksem przerwała wojna.

Okres II wojny światowejEdytuj

Po wybuchu wojny w styczniu 1940 Eberom udało się wyjechać z Polski do Włoch. Skierowali się do Triestu, gdzie mieściła się siedziba firmy R.A.S. Ostatecznie znaleźli się w Abacji (Opatii). Tu przeżyli dramatyczne chwile podczas okupacji niemieckiej; jak pisał Edward Eber w liście do dr. J.J. Goluba w sierpniu 1945:

 
Prześladowani przez SS, gestapo i ich szpiegów, jak dzikie zwierzęta musieliśmy dzień i noc strzec się i kryć, nie znając ani chwili spokoju, ażeby uniknąć strasznego polowania na ludzi.

Przetrwali dzięki pomocy Włochów – najczęściej obcych ludzi. W Abacji przeżyli upadek Mussoliniego, lądowanie aliantów w Salerno, zamach Badoglia.

Okres powojennyEdytuj

W 1945 Abacja (Opatija) została przyznana Jugosławii. W ww. liście tak Edward Eber przedstawiał ówczesną swoją i żony sytuację:

 
...teren ten jest okupowany przez Jugosławię. Jesteśmy izolowani od Włoch i całej Europy: żadne podróże, korespondencja ani telegramy nie są możliwe. Alianckie, żydowskie czy polskie komitety pomocy nie funkcjonują w sytuacji, gdy tak bardzo jej oczekujemy.

Około 1950 Eberowie wyjechali do Włoch, zamieszkali w Rzymie przy Monte del Gallo 7. Utrzymywali się m.in. dzięki pomocy bratanka – mieszkającego w Paryżu Bolesława Ebera – też architekta. Po koniec życia Edward Eber był sparaliżowany, poruszał się na wózku. Zmarł w końcu 1953 roku, został pochowany w żydowskiej części cmentarza Campo Verano, jego grób już nie istnieje.

Ważniejsze realizacje w WarszawieEdytuj

  • 1909/1910: Dom Stowarzyszenia Pracowników Handlowych Wyznania Mojżeszowego, ul. Zielna róg Wielkiej (zburzony).
  • 1909: Kamienica, Kaliksta (ob. ul. J. i J. Śniadeckich) 6, (uszkodzona i rozebrana w 1946 roku pod budowę pl. Konstytucji)[6]
  • 1910: Kamienica, ul. Smolna 14 (istnieje)
  • 1910–1911: Kamienice, ul. Żurawia 24, 24A (istnieją)
  • 1910–1911: Kamienice, ul. Noakowskiego 12 i 16, d. ul. Polna 66 (zapewne autorstwa Ebera, istnieją)
  • ok. 1910–1912: Kamienica, ul. Nowogrodzka 40 (istnieje)[7][8]
  • 1910–1911: Gmach Tow. Akcyjnego Ubezpieczeń Vita-Kotwica, Nowo-Jasna i Baudouina, ob. ul. Jasna 6 (istnieje)[5][9][10]
  • ok. 1912: Przekształcenie kamienicy Kuzniecowa, ul. Królewska 18 (nie istnieje)
  • 1912–1913: Kamienica, ul. Hoża 62, wł. małżonków Bielców (istnieje)[11]
  • 1913: Kamienica Maksymiliana Gurewicza, ul. Królewska 23 (zachowane relikty)[12]
  • 1914 (drugi projekt z 1921): Tzw. Dom Śląski przy ul. Długiej 48 (zburzony)[13][14][15]
  • 1922: Wnętrza gmachów Państw. Zakładu Higieny: Zakład Bakteriologiczny, Zakład Serologiczny, Zakład Badania Środków Farmaceutycznych, Zakład Środków Spożywczych, Zakład Szczepionki Przeciwospowej, Przeciw Wściekliźnie oraz Ferma Serologiczna na Służewie (nie istnieją)
  • 1924: Pałacyk Nuncjatury Apostolskiej, Aleja Szucha 12 (istnieje)
  • 1928–1936: Gmach Biblioteki Judaistycznej, ul. Tłomackie 5 (obecnie siedziba Żydowskiego Instytutu Historycznego)[16][17][18][19]
  • 1928–1929: Gmach Towarzystwa Riunione Adriatica di Sicurtà, tzw. „Adrii” (istnieje)[20][21][22][23][24][25][26][27][28][29][30]
  • 1929: Fabryka czekolady „Plutos”, ul. Barska 28/30 (silnie przebudowana)
  • 1930: Dom, Aleja Szucha 11 (istnieje)
  • 1931: Tkalnia Jedwabiu Bracia Naef (nie istnieje)[31]
  • 1935: Dom mieszkalny, ul. Marszałkowska 125 (nie istnieje)[32]
  • po 1935: (domniemanie) Konstancin, willa Brzozy, ul. Batorego 30, własność Wacława i Julii Fajansów (zburzona)
  • 1936: Dom, Aleja Szucha 7, wł. B. Kornelli, projekt i konstr. E. Eber oraz inż. Aleksander Raniecki (istnieje)[33]
  • 1936: Dom, ul. Szustra [ob. Jarosława Dąbrowskiego] 7 (istnieje)
  • 1936: Dom, ul. Skolimowska 9 (relikty))[34]
  • 1936: Dom, ul. Puławska 27 (istnieje)[35]
  • 1937: Kino „Palladium” [razem z gmachem Tow. Ubezpieczeń Assicurazioni Generali Trieste], realizacja projektu z 1934, ul. Złota 7/9, wraz z K. Sicińskim. (częściowo zachowane)[36][37]
  • 1937: Projekt domu mieszkalnego, ul. Spacerowa 6 [nr hip. 7568], własność Alicji Eber, (nie istnieje)[38]
  • 1937: Dom mieszkalny, ul. Wspólna 27, własność Leon Pines (nie istnieje)
  • 1939: Kompleks mieszkalno-użytkowy, pl. Trzech Krzyży róg ul. Konopnickiej (dawny adres Wiejska 18, kino „Napoleon”, potem „Apollo”, tzw. Dom Włoski (nie istnieje) [39][40][41]
  • 1939: Dom, ul. Obywatelska 30, własność Alicji Eber (nie istnieje)
  • 1939: Dom, ul. Obywatelska róg ul. Zawrotnej, własność małż. Eber (nie istnieje)[42]
  • Niedatowane: Dwie kliniki chirurgiczne w Warszawie, przy Solnej i przy ul. Chmielnej oraz Szkoła Rzemieślnicza w Warszawie przy ul. Stawki (ze Stanisławem Weissem, projekt wnętrz zapewne E. Eber, nie istnieją)

Udział w konkursach na projektEdytuj

Publikacje Edwarda EberaEdytuj

  • Witraże Mehoffera do kościoła św. Mikołaja we Fryburgu, „Czas” 1899 nr 134, (15 VI), s. 3.
  • Numancja i jej odkopywanie, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 4, s. 52.
  • O wpływie higieny mieszkaniowej na rozwój architektury, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 5, s. 63; nr 6, s. 75.
  • O bankach i gmachach bankowych, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 9, s. 118.
  • Kościół ś[więte]go Jana na Montmartre w Paryżu, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 10, s. 129.
  • Domy mieszkalne o wspólnej kuchni, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 12, s. 155.
  • Okólnik w kwestii budownictwa miejskiego, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 17, s. 219-220.
  • Edward, Witruwiusz o budowie miast, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 23, s. 293.
  • Letnie domy zamiejskie, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 26, s. 335-336.
  • Pomnik narodowy króla Wiktora Emanuela II w Rzymie, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 31, s. 386.
  • Patyna na dachach miedzianych, „Przegląd Techniczny” 1907, nr 41, s. 496.
  • Nowy typ muzeów, „Przegląd Techniczny”, 1907, nr 41, s. 496.
  • O znaczeniu dziejów architektury dla twórczości architektonicznej, „Przegląd Techniczny”, 1916 nr 1, s. 11–12.
  • III-y kongres architektoniczny w Wiedniu 1908, „Przegląd Techniczny” 1908, nr 12, s. 158.
  • Losy pałacu Strozzich we Florencji, „Przegląd Techniczny” 1908, nr 15, s. 176.
  • Osady ogrodowe, „Przegląd Techniczny” 1908, nr 15, s. 197–198.
  • Pałac kryształowy, „Przegląd Techniczny” 1908, nr 16, s. 210.
  • Świątynia Izydy na wyspie Philae w Egipcie, „Przegląd Techniczny” 1908, nr 29, s. 367.
  • Powiększenie wielkich miast, „Przegląd Techniczny” 1909, nr 47 s. 667, nr 48, s. 682.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Odpis metryki urodzenia Zachriasza Ebera znajdującej się w jego teczce personalnej Instytutu Politechnicznego im. cara Mikołaja II, Archiwum m. st. Warszawy
  2. Teczka personalna Zachriasza Ebera w Instytucie Politechnicznym im. cara Mikołaja II, Archiwum m. st. Warszawy
  3. Księga Adresowa b. Wychowańców Politechniki Warszawskiej 1898-1905. Warszawa, 1913, s. 12–13.
  4. Wspomnienia b. studentów Politechniki Warszawskiej z pierwszych lat jej istnienia. Warszawa, 1933, s. 30.
  5. a b „Świat”, 1929, nr 38, okł. 1. 
  6. „Przegląd Techniczny,”, 1909, nr 46, s. 528. 
  7. J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 13. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 2007, s. 136–148.
  8. J. Kasprzycki: Korzenie miasta, t.1. Veda, Warszawa, 1996, s. 166–167.
  9. J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 5. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 1999, s. 110–112.
  10. „Architektura i Budownictwo”, 1931, nr 4, s. 165. 
  11. J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 4. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 1997, s. 276–277.
  12. J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 8. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 2002, s. 87, 93.
  13. J. Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy, t. 2. Tow. Opieki nad Zabytkami, Warszawa, 1996, s. 204.
  14. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce: Miasto Warszawa, cz. 2, Warszawa. 2001, s. 82.
  15. Dom przy ul. Długiej w Warszawie. „Architekt”, 1924, z. 5, s. 58. 
  16. Biblioteka Synagogi warszawskiej. „Zorza”, 1936, nr 43, s. 3. 
  17. Sprawozdanie z budowy i opis gmachu 1928-1936. . 
  18. Główna Biblioteka Judaistyczna. „Kurier Warszawski”, 1936, nr 113, s.4. 
  19. Biblioteka Synagogi warszawskiej. „Warszawski Dziennik Narodowy”, 1936, nr 190b, s.3. 
  20. Nowoczesny pałac w Warszawie. Uroczyste otwarcie. „Gazeta Warszawska”, 1930, nr 85, s. 1. 
  21. Nowy Gmach Towarzystwa Riunione. „Świat”, 1930, nr 13, s.19. 
  22. Nowy Gmach Towarzystwa Riunione. „Gazeta Warszawska”, 1930, nr 85, s. 19. 
  23. Gmach Towarzystwa Ubezpieczeń Riunione Adriatica di Sicurità w Warszawie. „Przegląd Budowlany”, 1930, z. 6, s. 497-483, z. 7, s. 541. 
  24. Nowy Gmach Tow. Riunione Adriatica di Sicurità. „Kurier Polski”, 1930, nr 81, s. 9. 
  25. Gmach reprezentacyjny włoskiego towarzystwa ubezpieczeniowego Riunione Adriatica di Sicurità w Warszawie. „Architektura i Budownictwo”, 1931, nr 4, s. 125-137. 
  26. S. Woźnicki. Wnętrza kawiarni «Adria». „Architektura i Budownictwo”, 1931, nr 4, s. 128-137. 
  27. Sala dancingowa. „Świat”, s. 16–17, 1931, nr 11, s. 196. 
  28. Café Adria. „Tygodnik Ilustrowany”, 1931, nr 10, s. 196. 
  29. P. M. Lubiński. Epidemia adriatica. „Wiadomości Literackie”, 1931, nr 20, s. 5. 
  30. E. Kubuszewska-Laskowska. Adria, Paradis, Bristol – wnętrza warszawskich kawiarni. „Rocznik Warszawski”, t. 26, 1996, s.183-217. 
  31. Z prac Ebera. „Architektura i Budownictwo”, 1931, nr 4, s. 165. 
  32. „Przegląd Budowlany”, 1935, nr 8, poz. 549. 
  33. „Przegląd Budowlany”, 1936, nr 8, s. 549, nr 12 s. 538. 
  34. „Przegląd Budowlany”, 1936, nr 8, s. 335. 
  35. „Biuletyn Przetargowy”, 1936, nr 6, s. 261, poz. 380. 
  36. „Arkady”, 1937, nr 9, s. 475; nr 11/12, s.665-666. 
  37. „Arkady”, 1938, nr 4, s. 215. 
  38. „Biuletyn Przetargowy”, 1938, nr 56, s. 8, poz. 1117. 
  39. „Przegląd Budowlany”, 1936, nr 10, s. 435. 
  40. Nowy piękny gmach stolicy przy pl. Trzech Krzyży, Świat jutra. „Świat”, 1939, nr 14, s. 13. 
  41. Nowy gmach stolicy. „Świat”, 1939, nr 17, s. 16-17. 
  42. „Biuletyn Przetargowy”, 1939, nr 14, s. 13, poz. 182, 183. 

BibliografiaEdytuj

  1. H. Faryna-Paszkiewicz, Edward Zachariasz Eber, „Kwartalnik Historii Żydów” nr 1 (237), marzec 2011.
  2. H. Faryna-Paszkiewicz, Opium życia niezwykła historia Marii Morskiej muzy skamandrytów, Warszawa: Wydawnictwo Jeden Świat, 2008.
  3. J. Iwaszkiewicz, Aleja przyjaciół, Warszawa: Czytelnik, 1984.
  4. A. i J. Iwaszkiewiczowie, Listy 1922-1926, Czytelnik, Warszawa 1998
  5. A. Kosecki, Nieznany?, „Spotkania z zabytkami”, 1992, nr 1.
  6. List Edwarda Ebera do dr. J.J. Goluba, Opatija 3 sierpnia 1945, zbiory Archiwum Institute Jewish Research, Nowy Jork.
  7. List Edwarda Ebera do dr. Bernarda Kahna, Opatija 16 września 1945, zbiory j. w.
  8. List Edwarda Ebera do red. J. Apenszlaka i dr. Wullmana, Opatija 20 września 1945, zbiory j. w.
  9. S. Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938.
  10. S. Łoza, Edward Eber, „Stolica”, 1948, nr 49.
  11. A. Nisch, Leksykon architektów i budowniczych Polaków oraz cudzoziemców w Polsce działających, t. 3, mpis w IS PAN w Warszawie.

Linki zewnętrzneEdytuj