Otwórz menu główne

Roman Vetulani

profesor gimnazjalny

Roman Vetulani (ur. 8 sierpnia 1849 w Bochni, zm. 12 sierpnia 1906 w Zawoi) – polski nauczyciel, profesor gimnazjalny[a] w C. K. Gimnazjum w Sanoku, propagator wychowania fizycznego, działacz społeczny, sekretarz Wydziału sanockiego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, członek Macierzy Ziemi Cieszyńskiej, radny miasta Sanoka, podporucznik rezerwy cesarskiej i królewskiej Armii.

Roman Vetulani
Ilustracja
Roman Vetulani w 1893 roku
Data i miejsce urodzenia 8 sierpnia 1849
Bochnia
Data i miejsce śmierci 12 sierpnia 1906
Zawoja
Zawód, zajęcie nauczyciel
Faksymile

Ojciec Kazimierza, Zygmunta, Tadeusza i Adama.

ŻyciorysEdytuj

 
Rodzina Vetulanich w 1905 roku

Rodzina Vetulanich pochodziła pierwotnie z Włoch i miała rodowód etruski. Jej członkowie mogli zamieszkiwać Vetulonię, miejscowość w Etrurii lub miasteczko Vettola (obecnie dzielnica Pizy)[1]. Przedstawiciele familii byli geologami i zajmowali się kopalinami. Jeden z nich przeniósł się na tereny polskie, gdzie w Tatrach prowadził badania, które zlecił rząd austriacki. Pierwszy przodek urodzony na ziemi polskiej to Jacobus Vetulani, urodzony w 1751 lub 1752 roku w Chochołowie (jako pater alienus – z ojca cudzoziemca)[2].

Roman Vetulani był synem Michała i Franciszki Śliwińskiej, bratem Franciszka (1856–1921), inżyniera; i Jana. Wychował i uczył się w Bochni. Następnie ukończył studia na Wydziale Filologii Klasycznej Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie.

W 1875 roku zdobył tytuł kwalifikowanego nauczyciela szkół średnich. Pracował w II wyższym niemieckim gimnazjum we Lwowie (k. k. zweites Ober-Gymnasium in Lemberg), ucząc języków łacińskiego, niemieckiego i polskiego[3]. Był podporucznikiem rezerwy (Leutnant) 80 pułku piechoty armii Austro-Węgier stacjonującego we Lwowie[4].

Reskryptem z 22 sierpnia 1883 C. K. Wysokiego Prezydium Rady Szkolnej Krajowej w charakterze suplenta został przeniesiony ze stanowiska zastępcy nauczyciela z II Gimnazjum we Lwowie na równorzędną posadę do Gimnazjum Męskiego w Sanoku[5][6]. Reskryptem z 18 sierpnia 1884 C. K. Ministra Wyznań i Oświecenia został mianowany nauczycielem rzeczywistym[7]. W sanockim gimnazjum uczył filologii klasycznej, języka łacińskiego, języka polskiego, języka greckiego, języka angielskiego, gimnastyki i kaligrafii[8]. Reskryptem Wysokiego c. k. Prezydium Rady Szkolnej Krajowej z 29 października 1887 został zatwierdzony na stałe w zawodzie nauczyciela i otrzymał tytuł c. k. profesora[9]. Otrzymał ósmą rangę służbową od 1 stycznia 1900[10] i siódmą rangę 27 października 1904[11][12]. Po zapoznaniu się z organizacją gier i zabaw w Parku Jordana w Krakowie wcielił te założenia w ramach sanockiego gimnazjum[13]. Był pierwszym sanoczaninem, który stworzył podręcznik szkolny do wychowania fizycznego (1897/1898). Propagował wychowanie fizyczne wśród młodzieży i mieszkańców Sanoka.

Był członkiem zwyczajnym Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego[14][15]. Społecznie działał jako sekretarz Wydziału sanockiego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”[16][17][18]. Wraz z przedstawicielami macierzystego oddziału uczestniczył w jubileuszowym I Zlocie Sokolim od 5 do 6 czerwca 1892 we Lwowie z okazji 25-lecia Towarzystwa[19]. Był członkiem zwyczajnym[20][21][22][23] i członkiem honorowym Macierzy Ziemi Cieszyńskiej od 1898[24][25], członkiem wydziału Towarzystwa Korpusów Wakacyjnych w Sanoku[26]. Działał w Towarzystwie Pomocy Naukowej w Sanoku, gdzie w czerwcu 1896 został wybrany członkiem komisji rewizyjnej[27], a w styczniu 1897 został wybrany rewidentem wydziału[28]. Był także członkiem sanockiego koła Towarzystwa Szkoły Ludowej[29].

Pełnił funkcję radnego miejskiego w Sanoku. Został wybrany w 1884. Znalazł się w delegacji miasta na pogrzeb Józefa Ignacego Kraszewskiego w Krakowie 18 kwietnia 1887[30] oraz na uroczystość odsłonięcia Pomnika Jana III Sobieskiego we Lwowie 20 listopada 1898 (wraz z Pawłem Hydzikiem)[31]. Uzyskał prawo swojszczyzny, oznaczające przynależność do miasta.

Był żonaty z Matyldą z domu Pisz, córką Wawrzyńca, z którą miał syna Kazimierza (ur. 1889, teoretyka budownictwa). Matylda po czterech latach małżeństwa zmarła w Sanoku 15 grudnia 1891 w wieku 29 lat[32]. Roman Vetulani ożenił się ponownie w 1893 roku z Elżbietą[33] Karoliną z domu Kunachowicz, z którą miał pięcioro dzieci: Zygmunta (ur. 1894, ekonomistę i dyplomatę), Tadeusza (ur. 1897, biologa i zootechnika), Adama (ur. 1901, historyka prawa średniowiecznego), Marię[34] (urzędniczkę bankową, zm. 1974[35]) oraz Elżbietę (zmarłą na gruźlicę 20 grudnia 1921, w wieku 18 lat). Rodzina Vetulanich zamieszkiwała w Sanoku w domu przy ulicy Floriańskiej (obecna Daszyńskiego)[36], a od 1886 roku w Willi Zaleskich przy placu św. Jana.

Roman Vetulani zmarł 12 sierpnia 1906 na zawał serca podczas pobytu wakacyjnego w Zawoi na Podhalu. Tam został pochowany 14 sierpnia 1906. Podczas pogrzebu przemówienie pożegnalne wygłosił Antoni Bielak z sanockiego gimnazjum[37].

Tak mówił o Romanie Vetulanim jego wnuk Jerzy:

 
Cała ta rodzina miała nie tylko włosko-toskańskie korzenie, ale i toskańskie zajęcie; pracowali jako nadzór górniczy w kopalniach soli. (...) Dopiero mój dziadek Roman zerwał z górniczą tradycją i został profesorem gimnazjalnym w Sanoku. Uczył tam łaciny i greki, ale ciekawe, że to on wprowadził w sanockim gimnazjum wychowanie fizyczne i zdaje się organizował tam drużyny „Sokoła”. Zmarł na serce, zostawiając moją babkę z sześciorgiem dzieci. Bardzo zmagali się z biedą już przed rokiem 1914. Po wybuchu pierwszej wojny światowej babka z dwójką najmłodszych pojechała do Wiednia, ale tam było im jeszcze gorzej.[38]

PublikacjeEdytuj

  • Czy i o ile szkoła średnia może przyczynić się do fizycznego wykształcenia młodzieży. Kraków, nakładem Towarzystwa Opieki Zdrowia, druk A. Słomskiego i Sp. (1894)[39]
  • Rozkład ćwiczeń i zabaw gimnastycznych dla 6 oddziałów w gimnazyum Sanockiem (1898)[40]
  • Program respirjów, czyli organizacja zabaw szkolnych w przerwach między godzinami nauki przedpołudniowej wraz z porządkiem zabaw popołudniowych (1904)[41][42]

RodzinaEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Z państwowym tytułem c. k. profesora.

PrzypisyEdytuj

  1. Iwona Czerkies. Chłopcy z placu św. Jana. „Tygodnik Sanocki”, s. 9, Nr 50 (1099) z 21 grudnia 2012. 
  2. Andrzej Dryszel: Żyjmy tak, żeby było przyjemnie. Przegląd. [dostęp 2013-05-06].
  3. Jahresbericht des k. k. zweiten Ober-Gymnasiums in Lemberg für das Schuljahr 1876. Lwów: 1876, s. 30.
  4. Kais. Königl. Militär-Schematismus. Wien: K. K. Hof- Und Staatsdruckerei, 1877.
  5. Sprawozdanie C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1884. Sanok: Fundusz Naukowy, 1884, s. 103.
  6. Czynności władz szkolnych, Mianowania w szkołach średnich. „Szkoła”, s. 296, Nr 35 z 30 sierpnia 1884. Towarzystwo Pedagogiczne. 
  7. Sprawozdanie C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1885. Sanok: Fundusz Naukowy, 1885, s. 22.
  8. Sprawozdanie C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1884. Sanok: Fundusz Naukowy, 1884, s. 102.
  9. Sprawozdanie C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1888. Sanok: Fundusz Naukowy, 1888, s. 69.
  10. 19. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1899/1900. Sanok: Fundusz Naukowy, 1900, s. 3.
  11. 24. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1904/1905. Sanok: 1905, s. 6.
  12. Kronika. Mianowania. „Gazeta Sanocka”, s. 4, Nr 45 z 6 listopada 1904. 
  13. Józef Stachowicz: Gimnazjum Męskie w latach 1880–1958. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888-1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 52.
  14. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego z dziesiątego roku jej istnienia tj. 1895 złożone przez zarząd na walnem zgromadzeniu dnia 14 marca 1896. s. 10.
  15. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego z czwartego roku jej istnienia tj. 1888-1889 (pol.). sbc.org.pl. [dostęp 2013-12-01].
  16. Kronika. „Sokół” sanocki. „Gazeta Przemyska”, s. 3, Nr 103 z 22 grudnia 1892. 
  17. Anna Sebastiańska: Członkowie TG „Sokół” w Sanoku 1889–1946. sokolsanok.pl, 29 listopada 2009. [dostęp 12 marca 2014].
  18. Działalność patriotyczna TG „Sokół” w Sanoku. sokolsanok.pl. [dostęp 2011-05-17].
  19. Działalność patriotyczna TG „Sokół” w Sanoku. sokolsanok.pl, 7 grudnia 2009. [dostęp 5 kwietnia 2015].
  20. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego z czwartego roku jej istnienia, tj. 1888-1889 złożone przez zarząd na walnem zgromadzeniu 14 grudnia 1889. s. 7.
  21. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego z ósmego roku jej istnienia tj. 1893 złożone przez zarząd na walnem zgromadzeniu dnia 17 marca 1894. s. 11.
  22. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego z dziewiątego roku jej istnienia tj. 1894 złożone przez zarząd na walnem zgromadzeniu dnia 4 maja 1895. s. 9.
  23. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego za czas od 31 stycznia do 15 września 1897 (dwunasty rok istnienia) złożone przez zarząd na walnem zgromadzeniu dnia 18 grudnia 1897. s. 9.
  24. XXIX Sprawozdanie Macierzy Szkolnej Ks. Cieszyńskiego za rok 1914: http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=56405. Cieszyn: 1916, s. 60.
  25. Macierz Ziemi Cieszyńskiej - Członkowie honorowi (pol.). [dostęp 2011-05-12].
  26. Kronika. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 29 z 20 października 1895. 
  27. Kronika. Towarz. „Pomocy Naukowej” w Sanoku. „Gazeta Sanocka”, s. 3-4, Nr 64 z 21 czerwca 1896. 
  28. Towarzystwo „Pomocy naukowej w Sanoku”. „Gazeta Sanocka”, s. 3, Nr 94 z 19 stycznia 1897. 
  29. Wykaz datków zebranych na gimnazyum polskie w Cieszynie. „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludowej”, s. 140, Nr 12 z 1903. 
  30. Alojzy Zielecki, Struktury organizacyjne miasta, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 380.
  31. Alojzy Zielecki, Struktury organizacyjne miasta, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 384.
  32. Księga aktów zejść rzym.-kat. Sanok 1878–1904. T. H. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 191 (poz. 139).
  33. Z tułaczej doli. Pamiętnik wygnańców 1914-1915. Wiedeń: 1915, s. 56.
  34. Maria Vetulanie w 1914 ukończyła VIII klasę w Prywatnym Gimnazjum Żeńskim z prawem publiczności im. Juliusza Słowackiego we Lwowie. Sprawozdanie Dyrekcyi Prywatnego Gimnazyum Żeńskiego z prawem publiczności im. Juliusza Słowackiego za rok szkolny 1913/14. Lwów: 1914, s. 114.
  35. Adam Vetulani: Poza płomieniami wojny. Internowani w Szwajcarii 1940–1945. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1976, s. 332, 338.
  36. Paweł Kosina, Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy Przyjaciele, Sanok 2006, s. 57.
  37. Ś. p. Roman Vetulani. „Gazeta Sanocka”, s. 2-3, Nr 138 z 19 sierpnia 1906. 
  38. Dobra starość do umiejętność wykorzystania doświadczenia. W: Andrzej Kobos: Po drogach uczonych. T. 2. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 2007, s. 491–524.
  39. Karol Estreicher: Bibliografia Polska XIX stulecia. T. IV. s. 454.
  40. XVII. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1898. Sanok: Fundusz Naukowy, 1898, s. 1.
  41. 24. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1904/1905. Sanok: 1905, s. 1.
  42. Maria Myćka-Kril: Dorobek nauczycieli i uczniów Gimnazjum w Sanoku. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 98.

BibliografiaEdytuj