Bieluń dziędzierzawa

gatunek rośliny

Bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium L.) – gatunek rośliny z rodziny psiankowatych (Solanaceae Adans.). Według różnych źródeł pochodzi on z: Meksyku[2][3], tropikalnych rejonów Ameryki[4], Indii[5], Azji Mniejszej lub Europy Południowej[6]. Obecnie występuje na całym świecie poza Azją kontynentalną, Europą Wschodnią i północną Skandynawią[4]. W Polsce epekofit występujący pospolicie.

Bieluń dziędzierzawa
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd psiankowce
Rodzina psiankowate
Gatunek bieluń dziędzierzawa
Nazwa systematyczna
Datura stramonium L.
Sp. Pl.2, 1753
Liście i kwiaty
Kwiat
Owoc i nasiona
Datura stramonium var. tatula

Nazwy potoczne i ludoweEdytuj

Bieluń dziędzierzawa ma w Polsce bardzo wiele nazw potocznych i ludowych: pinderynda (kieleckie), dędera (wielkopolska), denderewa (Mazowsze), ogórczak (środkowe Mazowsze), tondera, pindyrynda (Śląsk), cygańskie ziele (białostockie), świńska wesz (sandomierskie), bieluń podwórzowy, dendera, dendrak, durna rzepa. Ze względu na jego narkotyczne i trujące własności dawniej nazywano go także czarcim zielem, diabelskim zielem, trąbą anioła.

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Roślina zielna, dorasta przeważnie do 1 m wysokości[7]. Wydziela silny, nieprzyjemny, zwykle określany jako przypominający mysi - zapach.
Łodyga
Naga, lekko omszona, widlasto rozgałęziona.
Liście
O kształcie jajowatym, zaostrzone, zatokowo ząbkowane. Nerwy liściowe i ogonki z wierzchu miękko owłosione[7].
Kwiaty
Bardzo duże, kształtu lejkowatego, wyrastające w widłach gałązek lub na szczycie, wzniesione do góry, kielich o długiej rurce zakończonej ostrymi, trójkątnymi ząbkami, korona kwiatu biała, rzadko niebiesko nabiegła u odmiany var. tatula (L. )Torr. o długości 5-10 cm, kwitnie zwykle od lipca do sierpnia, a w sprzyjających warunkach nawet do października (jeżeli jesienią nie wystąpią przymrozki).
Owoc
Jajowatookrągława torebka wielkości orzecha włoskiego, pokryta trójkątnymi kolcami, przypominająca owoc kasztanowca o długości 2-5 cm. Pęka na cztery części, zawiera wiele (w dobrze rozwiniętych torebkach nawet ponad 800) czarnych (odmiany amerykańskie - brązowych, większych), nerkowatych nasion. Owocuje od sierpnia do przymrozków.
Korzeń
System korzeniowy dobrze rozwinięty, złożony z grubego korzenia głównego i licznych bocznych.

Biologia i ekologiaEdytuj

Roślina jednoroczna. Kwitnie od czerwca do października. Roślina ruderalna. Liczba chromosomów 2n = 48[8]. Gatunek charakterystyczny dla Ass. Urtico-Malvetum[9].

ZastosowanieEdytuj

Własności trująceEdytuj

Roślina jest silnie trującym chwastem ruderalnym (wszystkie części rośliny po spożyciu są niebezpieczne). Zatrucia przypadkowe zdarzają się niekiedy u dzieci, nierzadko u młodzieży eksperymentującej ze środkami odurzającymi. Dla kilkuletniego dziecka spożycie i zwykle rozgryzienie 5–10 nasion jest w stanie zakończyć się śmiercią. Dla dorosłego człowieka staje się niebezpieczne spożycie 15–25 nasion. Mimo silnych halucynacji efekty są nieprzyjemne z powodu znacznych efektów ubocznych. Eksperymenty z rośliną kończą się zwykle na jednej lub kilku próbach[12].

Głównymi substancjami, które mają znaczenie w przebiegu zatrucia są: L-hioscyjamina i L-skopolamina oraz w mniejszym stopniu atropina. Alkaloidy bielunia działają pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy oraz porażająco (parasympatykolitycznie) na obwodowy układ przywspółczulny (parasympatyczny), czego efektem jest silne pobudzenie (działanie sympatykomimetyczne) działania układu wegetatywnego (sympatycznego)[6].

Objawy zatrucia[potrzebny przypis]:

  • omamy wzrokowe i słuchowe
  • sucha i czerwona skóra,
  • suche i intensywnie czerwone błony śluzowe,
  • duża suchość gardła i jamy ustnej oraz trudności w połykaniu, przejściowa utrata mowy,
  • pragnienie z równoczesnym lękiem przed przyjmowaniem napojów z uwagi na trudność w połykaniu,
  • częste parcie na mocz z trudnością jego oddawania,
  • dezorientacja z nierozpoznawaniem otoczenia,
  • początkowo tachykardia, później bradykardia,
  • przyśpieszenie oddechu,
  • rozszerzenie źrenic i zaburzenia widzenia z jego całkowicie przejściową utratą,
  • napady ogromnej wściekłości i szału, w dalszym etapie duże uspokojenie
  • niekiedy drgawki kloniczne,
  • wzrost temperatury ciała do 41 stopni,
  • narkotyczny sen, podczas którego może nastąpić zgon wskutek porażenia ośrodka oddechowego w rdzeniu przedłużonym

Stosuje się hospitalizację, płukanie żołądka i terapię objawową.

Historia używaniaEdytuj

Wg M. Motyki i J.T. Marcinkowskiego, wskazujących na pochodzenie D. stramonium z Azji Mniejszej bądź Europy Południowej, roślina ta znana była w czasach antycznych jako wykazująca właściwości halucynogenne, uśmierzające ból i nasenne. Medyczne jej zastosowania opisywali m.in. Teofrast z Eresos, Pedanios Dioskurydes, Aulus Cornelius Celsus i Pliniusz Starszy. Attalos III hodował ją w swoich ogrodach w celu wytwarzania trucizn. Halucynogennymi oparami bielunia inspirowała się wieszczka Pytia. Datury używano do zatruwania strzał i włóczni. W 36 r. p.n.e. zatruła się nią rzymska armia walcząca ze Spartą (w XVII wieku podobnie było z hiszpańskimi kolonizatorami w Jamestown Island, którym zatruto żywność). Średniowieczne czarownice sporządzały z niego odurzające napoje, nazywane często maściami do latania, a także afrodyzjaki. Włoski lekarz Ugo Borgognoni (1180-1252) używał bielunia jako środka anestetycznego. Rośliny używali buddyści z Chin oraz indyjscy wyznawcy boga Śiwa. Wyznawcy Kali odurzali nią ludzi składanych temu bóstwu w ofierze. W ajuwerdzie bieluń uważany jest za remedium na wszelkie dolegliwości. Na terenie Nigerii wchodzi w skład maści na ukąszenia insektów. Kobiety w Pakistanie wywarem z liści rośliny starają się zapobiegać zwiotczeniu piersi. W Turcji jest lekiem na hemoroidy, problemy żołądkowo-jelitowe, trądzik, egzemy i zapalenie oskrzeli. Indianie meksykańscy łagodzili bieluniem bóle porodowe, a Marokańczycy leczyli nim astmę. W Europie leczono nim melancholię, manie, epilepsję i konwulsje, ale także był najpopularniejszym środkiem skrytobójczym. Wyseparowano z niego skopolaminę. Nasiona były też często zażywane przez hipisów. Współcześnie w Japonii datura używana jest w terapii kardiomiopatii i choroby Parkinsona. Roślina ma potwierdzone działanie przeciwnowotworowe, łagodzi dolegliwości choroby lokomocyjnej, a badania nad dalszymi jej zastosowaniami są nieustannie prowadzone[6].

W 2008 polskie Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii potwierdziło, że nasiona rośliny są zażywane przez młodzież jako substancja odurzająca. W raporcie polskiej Komendy Głównej Policji z 2011 bieluń określono jako jedną z najpopularniejszych roślin odurzających preferowanych przez młodzież w kraju[6].

PrzypisyEdytuj

  1. P.F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, 2001– [dostęp 2020-01-09] (ang.).
  2. Datura stramonium in Flora of China @ efloras.org, www.efloras.org [dostęp 2020-01-09].
  3. Taxon: Datura stramonium L.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2020-01-09].
  4. a b Datura stramonium (jimsonweed), www.cabi.org [dostęp 2020-01-09] (ang.).
  5. Muhammad Asif Hanif i inni, Medicinal Plants of South Asia. Novel Sources for Drug Discovery, Elsevier, 2009, s. 209, ISBN 978-0-08-102660-1 [dostęp 2020-01-09] (ang.).
  6. a b c d Marek Motyka, Jerzy T. Marcinkowski, Nowe metody odurzania się. Cz. III. Roślinne halucynogeny: bieluń i ayahuasca, „Problemy Higieny i Epidemiologii”, 4 (95), 2014, s. 806-810 [dostęp 2020-01-09].
  7. a b Aleksander Ożarowski, Antonina Rumińska, Krystyna Suchorska, Zenon Węglarz: Leksykon roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01261-6.
  8. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  9. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  10. Jindřich Krejča, Jan Macků: Atlas roślin leczniczych. Warszawa: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
  11. Aleksander Ożarowski, Ziołolecznictwo poradnik dla lekarzy, Warszawa: PZWL, 1982, s. 126, ISBN 83-200-0640-6.
  12. Opisy przeżyć po zażyciu bielunia, neurogroove.info [dostęp 2020-01-09].

BibliografiaEdytuj

  • M. Henneberg, E. Skrzydlewska. Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami. Warszawa, PZWL 1984.
  • P. R. Burda. Zatrucia ostre grzybami i roślinami wyższymi. Warszawa, PWN 1998. ​ISBN 83-011-2403-2
  • W. Seńczuk. Toksykologia. Podręcznik dla studentów, lekarzy i farmaceutów. Warszawa, PZWL 2002. ​ISBN 83-200-2648-2
  • W. Kostowski, P. Kubikowski. Farmakologia. Podstawy farmakoterapii i farmakologii klinicznej. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa, PZWL 1996.