Otwórz menu główne

Nacjonalizm polski – ogół polskich nurtów prezentujących przekonania nacjonalistyczne i związanych z nimi ruchów społecznych, kulturowych oraz politycznych, który skrystalizował się w pierwszej połowie XX wieku.

HistoriaEdytuj

Dawny patriotyzm polski, okresu I Rzeczypospolitej, był otwarty na szeroką interpretację „bycia Polakiem”, w myśl „natione Polonus, gente Ruthenus, origine Judaeus” (tzw. tożsamość polsko-litewska). Etos ten był związany przede wszystkim ze szlachtą Rzeczypospolitej. Zaczął on zanikać w XIX wieku w okresie zaborów. W odpowiedzi na politykę zwalczania kultury i tożsamości polskiej prowadzoną przez zaborców, pojawił się nowy nurt, oparty w znaczącym stopniu na obrazie Polaka jako obywatela etnicznie polskiego, wyznania rzymskokatolickiego. W takim świetle nacjonalizm polski nie włączał do narodu polskiego tych, którzy identyfikowali się z kulturą ukraińską, pruską, litewską, żydowską itd.[1][2][3] Głównym ideologiem tego nurtu był Roman Dmowski, a polityczną emanacją endecja[4][5].

II RzeczpospolitaEdytuj

Pomimo że w okresie międzywojennym ideologia nacjonalistyczna, wcześniej spotykana zarówno na lewicy, jak i prawicy, zaczęła być identyfikowana głównie z ruchem prawicowym[6][7], wśród nurtów polskiego nacjonalizmu w okresie międzywojennym możemy wyróżnić formacje łączące ze sobą postulaty nacjonalistyczne i lewicowe, a nawet antyfaszystowskie[8].

Ważniejsze formacje tego okresu to Obóz Wielkiej Polski, Związek Akademicki Młodzież Wszechpolska, Obóz Narodowo-Radykalny (w 1935 podzielił się na dwie organizacje: ONR-ABC i ONR-Falanga) oraz ruch Zadruga, skupiony wokół pisma o tym tytule.

II wojna światowaEdytuj

Wybuch II wojny światowej przerwał działalność większości istniejących ugrupowań nacjonalistycznych, a ich działacze podjęli czynną walkę z okupantami. W przeciwieństwie do innych państw okupowanych przez III Rzeszę, kolaboracji podjęło się tylko jedno ugrupowanie – Narodowa Organizacja Radykalna, utworzona przez niewielką grupę działaczy byłego RNR Falanga i istniejąca przez kilka pierwszych miesięcy wojny. Większość falangistów utworzyła jednak w ramach ruchu oporu organizację Konfederacja Narodu.

Jedną z największych grup oporu o profilu narodowym była Narodowa Organizacja Wojskowa. Większość nacjonalistów walczących w podziemiu dołączyła w 1942 roku do Armii Krajowej[9] lub Narodowych Sił Zbrojnych.

W okresie okupacji hitlerowskiej Polska Partia Robotnicza nie miała otwarcie komunistycznego charakteru, co sprawiło, że w jej szeregi napłynęło wiele osób przyciągniętych hasłami patriotycznymi[10]:

Analizowanie ideologii PPR tylko przez pryzmat partyjnej publicystyki ukazuje nam nie partię marksistowsko-leninowską, ale prorosyjskie ugrupowanie nacjonalistyczne o radykalnym programie społecznym.[10]

Stanowili oni bazę tzw. „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”, o które został oskarżony w 1948 r. Władysław Gomułka[10].

Polska w okresie komunizmuEdytuj

W komunistycznej Polsce reżim przyjął, zmodyfikował i wykorzystał w swojej oficjalnej ideologii i propagandzie niektóre koncepcje nacjonalistyczne opracowane przez Romana Dmowskiego. Narodowi demokraci wierzyli w utopijne „narodowe”, czyli „jednorodne etnicznie” państwo, nawet jeśli to wymagało zredukowania jego terytorium (do tzw. „ziem piastowskich”). Ich terytorialne i etniczne postulaty zostały zaakceptowane i wdrożone w życie przez polskich komunistów, działających za pozwoleniem Józefa Stalina (vide umowy zawarte z ZSRR przez PKWN, jak „Porozumienie między PKWN a rządem ZSRR o polsko-radzieckiej granicy” (1944) czy układy republikańskie (1944)). Sam Stalin w latach 1944–1945 spotykał się z czołowym narodowym demokratą Stanisławem Grabskim i był pod jego wpływem, współautorem planowanej zmiany granic i zmian składu etnicznego ludności oraz ucieleśnieniem nacjonalistyczno-komunistycznej zmowy[11]. W grudniu 1944 Bolesław Piasecki nawiązał współpracę z NKWD i w ten sposób stał się częścią establishmentu władz komunistycznych[12][13]. 18 sierpnia 1945 r. otrzymał oficjalną zgodę na wydawanie koncesjonowanego „katolickiego” tygodnika „Dziś i Jutro”, pierwszy jego numer ukazał się 25 listopada 1945[14]. W 1947 roku Piasecki założył wraz z grupą byłych działaczy ONR Stowarzyszenie „Pax”[15] - dywersyjną organizację, z pomocą której komunistyczna władza próbowała rozsadzić od wewnątrz i podporządkować sobie Kościół katolicki w PRL[16]. „Pax” m.in. współtworzył ruch „księży patriotów[17], atakował Episkopat Polski za „dążenie do przywrócenia kapitalizmu”, popierał proces biskupa Kaczmarka i uwięzienie prymasa Stefana Wyszyńskiego[18][19]. W okresie komunizmu w Polsce, środowiska nacjonalistyczne o nastawieniu bardziej lewicowym były również obecne w PZPR (np. nieformalne frakcje tzw. Partyzanci i Natolińczycy)[20]. W latach 80. powstały takie formacje, jak Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” czy (nielegalne wówczas) Narodowe Odrodzenie Polski[21].

III RzeczpospolitaEdytuj

W III Rzeczypospolitej powstał szereg organizacji odwołujących się do dorobku polskich nacjonalistów okresu międzywojennego. Wśród nich można znaleźć ONR i Młodzież Wszechpolską, Falangę odwołującą się do ONR-Falanga, czy formacje odwołujące się do dorobku Zadrugi, jak Wydawnictwo Toporzeł czy Stowarzyszenie „Niklot”[22].

11 listopada 2012, po Marszu Niepodległości, kilkadziesiąt organizacji nacjonalistycznych podjęło próbę utworzenia międzyorganizacyjnego, ogólnopolskiego ugrupowania politycznego pod nazwą Ruch Narodowy[23]. Projekt ten jednak nie przeszedł próby czasu i w późniejszym okresie część organizacji członkowskich opuściła jego szeregi[24].

Główni przedstawicieleEdytuj

Ważniejsze publikacjeEdytuj

  • Roman Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka (1903)
  • Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa (1925)
  • Jan Stachniuk, Dzieje bez dziejów (1939)
  • Zygmunt Balicki, Egoizm narodowy wobec etyki (1903)
  • Jan Mosdorf, Wczoraj i jutro (1933)

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Thomas K. Nakayama, Rona Tamiko Halualani: The Handbook of Critical Intercultural Communication. John Wiley & Sons, 2011, s. 296. ISBN 978-1-4443-9067-4.
  2. Genevieve Zubrzycki: The Crosses of Auschwitz: Nationalism and Religion in Post-Communist Poland. University of Chicago Press, 2009, s. 43, 51.
  3. Auer ↓, s. 58, 61.
  4. Auer ↓, s. 62–63.
  5. Jóhann Páll Árnason, Natalie Doyle: Domains and Divisions of European History. Liverpool University Press, 2010, s. 93. ISBN 978-1-84631-214-4.
  6. Angel Smith, Stefan Berger: Nationalism, Labour and Ethnicity 1870-1939. Manchester University Press, 1999, s. 121–123.
  7. Mieczysław B. Biskupski, James S. Pula, Piotr J. Wróbel: The Origins of Modern Polish Democracy. Ohio University Press, 2010, s. 43–44. ISBN 978-0-8214-4309-5.
  8. Tomasiewicz 2012 ↓, Wstęp.
  9. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN. Wyd. 1. T. 1: A-Ble. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 387. Cytat: W 1942-44 AK podporządkowały się m.in. [...] część Narodowej Organizacji Wojskowej, [...] część Narodowych Sił Zbrojnych (7 III 1944 przez wcielenie indywidualne) [...].
  10. a b c Białe i czerwone. Z dziejów narodowego komunizmu w Polsce. „zaKORZENIEnie”. Numer specjalny: Lewica i patriotyzm. Karolina Bielenin, dr Jarosław Tomasiewicz – redaktorzy. [dostęp 2016-09-29]. 
  11. Timothy Snyder: The Reconstruction of Nations. Yale University Press, 2003, s. 179–231. ISBN 978-0-300-10586-5.
  12. Nikita Pietrow: Stalinowski kat Polski Iwan Sierow. Warszawa: Demart, 2013, s. 50-53. ISBN 978-83-7427-919-2.
  13. "W notatce pod­pisanej 20 grudnia 1944 przez Iwana Sierowa przytoczona została biografia Piasec­kiego, informacje o jego działaniach w AK oraz zatrzymaniu w Warszawie na Pradze. 22 grudnia 1944 Sierow sporządził wiadomość dla Stiepana Mamułowa, kierownika sekretariatu NKWD, że Piasecki po aresztowaniu zaproponował przygotowanie analizy wad w działalności PKWN oraz propo­zycji jej ulepszenia.Piasecki kończył swoją "ekspertyzę" bezpośrednią propozycją współ­pracy z "nową polską władzą" i zapewniał, że jest gotów podjąć się każdego zadania, na przykład w organach władzy lokalnej w Warszawie." - Nikita Pietrow, „Stalinowski kat Polski Iwan Sierow”, Jan Engelgard, "Piasecki-Sierow-Stalin" - dostęp 2013-11-19
  14. Marcin Tunak: Pomiędzy partią a Kościołem. Komu służyła grupa Piaseckiego?. 2017-11-07.
  15. Jan Engelgard, Wielka gra Bolesława Piaseckiego, Warszawa: Wydawnictwo Prasy Lokalnej, 2008, ISBN 978-83-925284-4-9, OCLC 233507724.
  16. Stowarzyszenie PAX. 2013-11-15.
  17. Jacek Żurek: Kim byli "księża-patrioci” (Biuletyn IPN nr 01/2003 (24)). styczeń 2003.
  18. DZIEDZICTWO.ekai.pl: Stowarzyszenie PAX.
  19. Cecylia Kuta: Komu służył PAX?. 2013-11-28.
  20. Łukasz Dwilewicz, Jerzy Majewski: Dekady 1965-1974. Warszawa: Oficyna Imbir, 2006, s. 274-275, seria: Biblioteka Gazety Wyborczej. ISBN 83-60334-19-6.
  21. Historia NOP. nop.org.pl. [dostęp 2016-09-20].
  22. Potrzebowski 2016 ↓, Rozdział IV. Zadruga a inne radykalne prądy myślowe, s. 183-187.
  23. Robert Winnicki: Rewolucja już się zaczęła. wirtualnapolonia.com, 2013-08-29.
  24. Stanowisko Obozu Narodowo-Radykalnego i ONR Podhale w sprawie wyborów parlamentarnych i RN. kierunki.info.pl, 2015-08-28.

BibliografiaEdytuj