Niecierpkowate
Niecierpkowate (Balsaminaceae A. Rich. in Bory) – rodzina roślin z rzędu wrzosowców. Należą do niej dwa rodzaje – jeden monotypowy z gatunkiem Hydrocera triflora i drugi – niecierpek Impatiens z około tysiącem gatunków[3]. Występują w Ameryce Północnej, Eurazji i Afryce[2]. Do rodzimej flory Polski należy tylko jeden gatunek niecierpka (niecierpek pospolity), ale kilka kolejnych jest zawleczonych i zdziczałych lub uprawianych[4].
![]() Niecierpek pospolity | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina |
niecierpkowate |
Nazwa systematyczna | |
Balsaminaceae A. Rich. in Bory Dict. Class. Hist. Nat. 2: 173. 31 Dec 1822 |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Hydrocera_triflora_%28L.%29_Wight.jpg/220px-Hydrocera_triflora_%28L.%29_Wight.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Impatiens_parviflora_Dc._%287796979734%29.jpg/220px-Impatiens_parviflora_Dc._%287796979734%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Impatiens_glandulifera_%2819440782033%29.jpg/220px-Impatiens_glandulifera_%2819440782033%29.jpg)
Uprawiane jako ozdobne są liczne gatunki niecierpka, np. niecierpek gruczołowaty (także o jadalnych owocach), niecierpek balsamina, niecierpek Waleriana, niecierpek nowogwinejski i jego mieszańce, Impatiens niamniamensis (młode pędy są spożywane jako warzywo), Impatiens tinctoria (jego bulwy dostarczają też czerwonego barwnika wykorzystywanego w kosmetyce[3].
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Rośliny jednoroczne i byliny o mięsistej łodydze, czasem nieco drewniejącej[3], często mniej lub bardziej przejrzystej[5]. Rośliny bywają płożące, prosto wzniesione, czasem kępiaste i bulwiaste[6]. Pędy często korzenią się w dolnych węzłach[3].
- Liście
- Skrętoległe, rzadziej naprzeciwległe lub okółkowe, ogonkowe, bez przylistków, ale często z dwoma gruczołkami przy ogonku[3]. Liście pojedyncze[5]. Blaszka liściowa zwykle ząbkowana[6], często z gruczołkami na ząbkach[3].
- Kwiaty
- Wyrastają w kątach liści pojedynczo lub skupione w kwiatostany (głównie grona i pęczki). Kwiaty obupłciowe, grzbieciste, zwykle odwracające się „do góry nogami” podczas rozwoju. Działki kielicha są trzy, nie są równe i nie są zrośnięte. Dolna działka jest rozdęta woreczkowato lub ma kształt łódeczkowaty, na końcu wyciągnięta jest w ostrogę z miodnikiem. Płatków korony jest pięć i są one wolne (Hydrocera) lub częściowo zrośnięte (Impatiens) i one także zwykle są nierówne. U Impatiens para bocznych płatków jest dwuczęściowa – ich dolna część tworzy wargę. Górny płatek jest często wyraźnie większy lub mniejszy od pozostałych. Pręcików jest pięć. Zalążnia górna, powstaje z pięciu owocolistków. Szyjka słupka jest krótka, na końcu często pięciołatkowa[3][6].
- Owoce
- Niepękające, mięsiste jagody u Hydrocera[3][6] (też określane jako jagodopodobne pestkowce[5]) i pękające torebki, których mięsiste ściany w stanie dojrzałym pękają i zwijają się gwałtownie, wyrzucając w efekcie nasiona[3][6].
Systematyka
edytuj- Pozycja systematyczna i podział rodziny według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzina tworząca klad bazalny rzędu wrzosowców wspólnie z Marcgraviaceae i Tetrameristaceae, siostrzana dla tych ostatnich[2].
wrzosowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Hydrocera Blume ex Wight & Arnott
- Impatiens L. – niecierpek
- Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Geranianae Thorne ex Reveal, rząd niecierpkowce (Balsaminales Lindl.), podrząd Balsaminineae Engl., rodzina niecierpkowate (Balsaminaceae A. Rich. in Bory)[7].
Przypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2018-05-20] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i Maarten J.M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World. Richmond UK, Chicago USA: Kew Publishing, Royal Botanic Gardens, The University of Chicago Press, 2017, s. 488–489. ISBN 978-1-842466346.
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 101-102, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 96-97, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 206. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ Crescent Bloom: Balsaminaceae. The Compleat Botanica. [dostęp 2010-03-01]. (ang.).
- BioLib: 3298
- EoL: 4284
- Flora of China: 10092
- Flora of North America: 10092
- GBIF: 6699
- identyfikator iNaturalist: 47890
- IPNI: 77126612-1
- ITIS: 29180
- NCBI: 25692
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:77126612-1
- Tela Botanica: 101072
- identyfikator Tropicos: 42000271
- identyfikator taksonu Fossilworks: 55739
- CoL: 72Q