Otwórz menu główne

Psy (film)

polski film fabularny z 1992 w reżyserii Władysława Pasikowskiego

Psy – polski film kryminalny z 1992 roku w reżyserii Władysława Pasikowskiego, a wyprodukowany przez Juliusza Machulskiego. Jego polska premiera odbyła się 20 listopada 1992 roku. Osią fabularną filmu jest konfrontacja dawnych przyjaciół, dwóch funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, Franza Maurera (Bogusław Linda) i Ola Żwirskiego (Marek Kondrat), z których pierwszy został przeniesiony do policji kryminalnej, drugi zaś przystąpił do mafii.

Psy
Gatunek kryminalny, policyjny[1]
Rok produkcji 1992
Data premiery 20 listopada 1992
Kraj produkcji  Polska
Język polski, angielski, niemiecki, rosyjski
Czas trwania 101 min
Reżyseria Władysław Pasikowski
Scenariusz Władysław Pasikowski
Główne role Bogusław Linda
Marek Kondrat
Janusz Gajos
Cezary Pazura
Agnieszka Jaskółka
Muzyka Michał Lorenc
Zdjęcia Paweł Edelman
Scenografia Andrzej Przedworski
Kostiumy Elżbieta Radke
Montaż Wanda Zeman, Zbigniew Niciński
Produkcja Juliusz Machulski
Wytwórnia Studio Filmowe „Zebra”
Agencja Produkcji Filmowej
Dystrybucja Silesia Film
Kontynuacja Psy 2. Ostatnia krew

Psy były najbardziej kasowym polskim filmem lat 90. XX wieku[2]. Film jest określany mianem kultowego, a cytaty z zawartych w nim dialogów weszły na stałe do języka. Swoją rolą Franza Maurera Linda wykreował nowy wizerunek aktorski[3]. Pomimo gwałtownej reakcji krytyki film otrzymał główną nagrodę – Złote Lwy – na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych, a w 1994 roku doczekał się również sequela pod tytułem Psy 2. Ostatnia krew. W 1993 roku powstała powieść sensacyjna pióra Adama Bora na podstawie oryginalnego scenariusza filmu[4], natomiast w 2012 roku film przeszedł rekonstrukcję cyfrową obrazu i dźwięku[5]. Na styczeń 2020 roku zapowiedziana została trzecia część filmu pod tytułem Psy 3. W imię zasad[6].

FabułaEdytuj

Akcja filmu rozpoczyna się w 1990 roku, kiedy wieloletni funkcjonariusz Służby Bezpieczeństwa, Franz Maurer, zostaje przeniesiony do policji kryminalnej. Uczestniczy w akcji skierowanej przeciwko międzynarodowej szajce złodziei samochodów. Pomimo że policjanci otaczają motel, w którym znajduje się przestępca, nie dają rady go aresztować – przestępca ginie, zastrzelony przez wysłanników konkurencyjnego gangu. W strzelaninie ginie trzech policjantów. Franz, który dowodził akcją, nie może się pogodzić ze śmiercią kolegów. Kontaktuje się z Olem Żwirskim, który mógłby pomóc w rozszyfrowaniu bandytów. Jednakże Olo dołączył do mafii złożonej z byłych esbeków, którzy są odpowiedzialni za śmierć członka samochodowej mafii. Oprócz handlu kradzionymi samochodami mafia Ola próbuje opanować rynek amfetaminy. Narkotyk ten wytwarzają bracia Słabi, którzy dotychczas sami sprzedawali go na Zachód. Olo otrzymuje polecenie zabicia Zenona Słabego, który nie godził się na współpracę z nimi. Brat Słabego, o pseudonimie „Wielki”, jest bardziej skory do współpracy. Olo wykonuje polecenie. Ubecka banda chce mieć najlepszego specjalistę od amfetaminy. Olo prosi Franza, aby ten zatrzymał specjalistę na krótko w areszcie, gdyż pragnie mieć go do swojej dyspozycji. Oferuje Maurerowi również założenie jeszcze jednej, konkurencyjnej grupy do handlu narkotykami[7].

Jednakże współpraca między Franzem a Olem nie dochodzi do skutku, gdyż siedemnastoletnia Angela, kochanka Franza, zdradza go z Olem. Gardząc niewierną kochanką, Franz nie umie wybaczyć zdrady przyjacielowi. Sam porywa specjalistę od amfetaminy, wioząc go do „Wielkiego” Słabego. Składa mu propozycję zlikwidowania szajki odpowiedzialnej za śmierć jego brata. Udaje mu się zastrzelić jednego z jej członków. Napotkawszy w hangarze Ola, Franz bez skrupułów strzela doń z karabinka AKMS. Próbuje potem popełnić samobójstwo, jednakże orientuje się, że magazynek został już opróżniony. Potem Franz wpada w ręce policji. Skazany na długoletnie więzienie, Franz wini za zaistniałą sytuację Angelę[7]. Kiedy ta pragnie się z nim widzieć, on kwituje rozmowę tylko jednym zdaniem: „Nie chce mi się z tobą gadać” i zrywa z nią wszelkie kontakty.

ObsadaEdytuj

Źródło: FilmPolski.pl[8]

OdbiórEdytuj

 
Władysław Pasikowski, reżyser filmu (2014)

Psy wzbudziły w Polsce wiele kontrowersji, czego wyrazem była zdaniem Mirosława Przylipiaka i Jerzego Szyłaka „bluźniercza” scena, w której grupa pijanych esbeków na ramionach niesie swojego jeszcze bardziej pijanego kolegę, śpiewając Balladę o Janku Wiśniewskim, będącą pierwotnie reakcją na wydarzenia grudnia 1970 roku i znaną jako hymn „Solidarności”[9]. Jak zauważał Tadeusz Lubelski, podobnie skandalizujących scen było więcej, na przykład morderstwo dokonane przez Ola przywoływało na myśl zabójstwo księdza Jerzego Popiełuszki[10]. Bohaterowie Psów szokowali stylem życia, który podobał się nowemu pokoleniu widzów, jednocześnie zaś film ten wyrażał pogardę dla dotychczasowej mitologii polskiego kina[10].

Marek Pacewicz z „Kuriera Porannego” diagnozował film jako obraz „naszej nowej rzeczywistości po roku 1981”, której wizja w Psach dla widowni pozytywnie odbierającej transformację ustrojową „będzie trudna do przełknięcia”[11]. Włodzimierz Jurasz twierdził, że film Pasikowskiego „pozostawia w widzu pewien niedosyt, burzy jego dobre samopoczucie [...], przypominając, że tacy ludzie, ci ludzie [esbecy] żyją wśród nas”[12]. Maria Terlecka chwaliła pierwszą część filmu za wyrazisty obraz transformacji ustrojowej, zarzucała jednak Psom niezręcznie poprowadzoną część drugą, w której reżyser „tak mocno gmatwa akcję, że można pogubić się już kto z kim spiskuje i o co ta gra się toczy”[13]. Według Dobrochny Dabert sukces filmu Pasikowskiego stanowił dowód, że „do nowej, młodej publiczności nie można mówić starym językiem”[14]. Michael Stevenson w analizie Psów dostrzegł związki filmu Pasikowskiego z europejską tradycją kina noir, które pozwalały „połączyć egzystencjalistyczne znaczenie gatunku z wymogami polskiego kontekstu z 1992 roku”[15]. Jak pisała Grażyna Stachówna, główny bohater Psów „wystylizowany został na hollywoodzkiego losera [...] w typie Philipa Marlowe'a [...] czy Sama Spade'a[16].

Jerzy Pilch w recenzji dla „Tygodnika Powszechnego” zarzucał filmowi Pasikowskiego, iż ten buduje swoją popularność na grubiaństwach językowych i obsceniczności[17]. Decyzję o uhonorowaniu Psów pięcioma nagrodami w „Życiu Codziennym” komentowano natomiast jako „werdykt pod znakiem psów”[18]. Andrzej Werner popularność Psów tłumaczył „kokietowaniem młodej widowni, która, choćby na zasadzie młodzieńczego buntu, zdecydowanie odrzuca wszystko to, co jest związane z etosem «S[olidarności]», a wydarzenia np. z grudnia 1970 są dla niej równie odległe jak bitwa pod Grunwaldem”[18]. Andrzej Szmak z pisma „Wprost” w emocjonalny sposób, iż Psy fałszywie portretują granego przez Lindę esbeka, porównując ową postać z Maćkiem Chełmickim z Popiołu i diamentu. Zdaniem Szmaka funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa to „charakter podłego, obślizgłego sk...syna posługującego się szantażem i prowokacją. A niczego takiego nie ma w charakterze kreowanym przez Lindę”[12]. Zdaniem Karoliny Dzieniszewskiej rola Bogusława Lindy istotnie trawestowała Zbigniewa Cybulskiego w Popiele i diamencie Andrzeja Wajdy[19]. Sam Wajda komentował film Pasikowskiego następująco: „Pasikowski jako taki specjalnie mnie nie interesuje. Natomiast interesuje mnie jego publiczność. Bo on coś wie o tej publiczności, czego ja nie tylko nie wiem, ale może nawet nie chciałbym wiedzieć”[10].

Z perspektywy lat krytycy podeszli do Psów z większym dystansem. Mateusz Werner twierdził: „Publicystyczna wrzawa wokół Psów wydaje mi się czymś śmiesznym i żałosnym. Zrozumiała jest o tyle, iż w momencie gwałtownej zapaści polskiej kinematografii [...] pojawiły się filmy przyciągające do pustych kin masową widownię”[20]. W odmiennym, bardziej pozytywnym tonie Bożena Janicka dla „Kina” pisała, iż Pasikowski zrealizował „atrakcyjny film” znakomicie podsumowujący ówczesną epokę:

Ubecy palący teczki z aktami i kpiący w żywe oczy z przedstawicieli nowej władzy, weryfikacja byłych funkcjonariuszy służb specjalnych, którzy mają przeistoczyć się w szanowanych policjantów, skorumpowani, pewni swej bezkarności prokuratorzy, nie przygotowana do walki z nowymi formami przestępczości policja kryminalna – wszystko krzyczało z ekranu: przecież to prawda![21]

Przylipiak i Szyłak podobnie komentowali olbrzymią popularność Psów następująco:

 
Jeżeli ktoś odczuwał niepewność jutra, zagrożenie bytu związane z groźbą utraty pracy i zmianą systemu, to Psy mogły być jego filmem; jeżeli z goryczą uważał, że „nic się nie zmieniło”, Solidarność zdradziła, nowa władza po prostu „dorwała się do żłobu”, że trzeba wyrwać, co się da, postępując bezwzględnie, kierując się własnym interesem, a nie żadnym kodeksem wartości, wszystkie bowiem wartości zostały unurzane w błocie, to Psy mogły być jego filmem[22].

NagrodyEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Psy (1992) - Wladyslaw Pasikowski, AllMovie [dostęp 2018-11-19].
  2. Jan Lewandowski: 100 filmów polskich. Chorzów: Videograf II, 2004. ISBN 83-7183-326-1.
  3. http://rozrywka.dziennik.pl/plotki/artykuly/412850,boguslaw-linda-mial-romans-z-monika-jaruzelska.html.
  4. http://lubimyczytac.pl/ksiazka/93351/psy.
  5. Rekonstrukcja cyfrowa filmu (pol.). http://satkurier.pl.+[dostęp 2013-03-13].
  6. Psy 3. W imię zasad - Sebastian Fabijański i Tomasz Schuchardt w obsadzie. Nowe zdjęcia, naEKRANIE.pl [dostęp 2019-08-07] (pol.).
  7. a b Joanna Piątek, Leksykon polskich filmów fabularnych, Akademia Polskiego Filmu, Warszawa 1996 [dostęp 2018-11-19].
  8. Psy w bazie filmpolski.pl
  9. Przylipiak i Szyłak 1999 ↓, s. 182.
  10. a b c Lubelski 2009 ↓, s. 567.
  11. Giza 2011 ↓, s. 190.
  12. a b Giza 2011 ↓, s. 191.
  13. Giza 2011 ↓, s. 192.
  14. Dabert 2007 ↓, s. 111.
  15. Stevenson 2001 ↓, s. 158.
  16. Stachówna 2010 ↓, s. 192.
  17. Giza 2011 ↓, s. 188-189.
  18. a b Giza 2011 ↓, s. 189.
  19. Dzieniszewska 2017 ↓.
  20. Giza 2011 ↓, s. 193.
  21. Giza 2011 ↓, s. 194.
  22. Przylipiak i Szyłak 1999 ↓, s. 186.

BibliografiaEdytuj

  • Dobrochna Dabert, Rekonstrukcje i destrukcje historii w polskim kinie po 1989 roku, „Porównania” (4), 2007, s. 109-117.
  • Karolina Dzieniszewska, PSY (1992). A kto umarł, ten nie żyje!, Klub Miłośników Filmu, 30 listopada 2017 [dostęp 2018-11-19].
  • Barbara Giza, Po przełomie 1989. Polska krytyka filmowa wobec „Psów” Władysława Pasikowskiego [w:] Piotr Zwierzchowski, Daria Mazur (red.), Polskie kino popularne, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, 2011, s. 187–200.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego: twórcy, filmy, konteksty, Katowice: Videograf II, 2009.
  • Mirosław Przylipiak, Jerzy Szyłak, Kino najnowsze, Kraków: Znak, 1999.
  • Grażyna Stachówna, Bohaterowie polskiego kina, „Postscriptum Polonistyczne” (1 (5)), 2010, s. 179-194.
  • Michael Stevenson, „Nie chce mi się z tobą gadać” – konstrukcje męskości w polskim filmie po roku 1989 [w:] Elżbieta Oleksy, Elżbieta Ostrowska (red.), Gender - Film - Media, Kraków 2001.

Linki zewnętrzneEdytuj