Trias

okres ery mezozoicznej
Ten artykuł dotyczy okresu ery mezozoicznej. Zobacz też: inne artykuły o tej nazwie.

Trias – najstarszy okres ery mezozoicznej. Trwał od 251,9 do 201,3 milionów lat temu. Dzieli się na trzy epoki:

Trias
251,902–201,3 mln lat temu
Średnia objętość w atmosferze
Tlenu ok. 16% obj.[a]
Dwutlenku węgla ok. 1750 ppm[b]
Inne uśrednione dane
Temperatura ok. 17 °C[c]
Tabela stratygraficzna
poprzedni okres
perm
następny okres
jura
  1. 80% obecnej. Zobacz też: Zawartość tlenu w atmosferze w fanerozoiku
  2. 6 × poziom przed rewolucją przemysłową. Zobacz też: Zawartość dwutlenku węgla w atmosferze w fanerozoiku
  3. 3 °C różnicy w stosunku do obecnej. Zobacz też: Średnie temperatury w fanerozoiku

Czasami dla triasu z terenu Polski i Niemiec wprowadza się tradycyjny podział oparty na dominującym typie skał, a nie na wieku: pstry piaskowiec, wapień muszlowy, kajper i retyk. Jednostki te w dużym stopniu pokrywają się odpowiednio z dolnym, środkowym i górnym (kajper i retyk) triasem.

Nazwa trias pochodzi z języka greckiego tryas - trójdzielny. Została wprowadzona w 1835 r. przez geologa niemieckiego Albertiego dla podkreślenia wyraźnej trójdzielności osadów tego okresu w środkowej Europie.

Mapa przedstawiająca ułożenie lądów przed około 200 mln lat

Spis treści

StratygrafiaEdytuj

Podstawowymi skamieniałościami przewodnimiamonity i konodonty. Trias dzieli się na 3 oddziały: trias dolny i trias środkowy i trias górny z piętrami[1]:

górny/późny trias
retyk (~208,5 – 201,3 ± 0,2 mln lat temu)
noryk (~227 – ~208,5 mln lat temu)
karnik (~237 – ~227 mln lat temu)
środkowy trias
ladyn (~242 – ~237 mln lat temu)
anizyk (247,2 – ~242 mln lat temu)
dolny/wczesny trias
olenek (251,2 – 247,2 mln lat temu)
ind (251,902 ± 0,024 – 251,2 mln lat temu)

Zmiany geologiczneEdytuj

Zaczyna się rozpadać Pangea. W Afryce centralnej, w dorzeczu Kongo zaznaczyła się orogeneza katangijska[2].

Po wielkim wymieraniu permskim we wczesnym triasie następuje szybka radiacja ewolucyjna fauny i flory.

Flora triasuEdytuj

We florze lądowej pospolite były rośliny nagonasienne, głównie szpilkowe oraz paprocie nasienne. Powstają pierwsze benetyty, występowały, choć rzadko, miłorzęby i sagowce. Równie pospolite były także rośliny zarodnikowe, w tym drzewiaste skrzypy, widłaki i paprocie. Te ostatnie, wraz z widłakami, stanowią główną grupę roślin zielnych. Pod koniec środkowego triasu zaczyna się stopniowy upadek widłaków i skrzypów, szczególnie drzewiastych. Dominującą rolę we florze obejmują rośliny nagonasienne.

Fauna lądowa triasuEdytuj

W triasie zaznacza się drugi okres prosperity płazów tarczogłowych, niektóre z nich osiągały wówczas do 5 m długości i 0,5 tony. We wczesnym triasie powstały pierwsze płazy bezogonowe. Olbrzymie zmiany zachodzą w świecie gadów. Pojawiają się pierwsze krokodyle (w tym okresie wyłącznie lądowe), jaszczurki i żółwie. We wczesnym i środkowym triasie główną grupą gadów były gady ssakokształtne, które jednak od triasu środkowego (drapieżcy) i triasu późnego (roślinożercy) są wypierane przez tekodonty i zanikają wraz z końcem triasu. W późnym triasie pojawiają się pierwsze dinozaury i szybko się różnicują na trzy podstawowe grupy: dinozaury gadziomiedniczne (zauropody i teropody) oraz dinozaury ptasiomiednicze. Pod koniec triasu pojawiają się też pierwsze ssaki wywodzące się z gadów ssakokształtnych. Z późnego triasu pochodzą też pierwsze latające gady – pterozaury.

Fauna morska triasuEdytuj

Prawie wszystkie rzędy bezkręgowców morskich są nowe w stosunku do form paleozoicznych. Dochodzi do szybkiego rozwoju małży, choć ramienionogi w dalszym ciągu są pospolite. Szybko rozwijają się liliowce łodygowe, stanowiąc jedną z najczęstszych skamieniałości triasu. Powszechne są także ślimaki. Bardzo ważną i liczną grupą są amonity. Dopiero z triasu środkowego znani są pierwsi przedstawiciele koralowców. Są to Scleractinia, które jednak w tym okresie występowały dość nielicznie, zarówno formy osobnicze jak i rafotwórcze. W Polsce, na Śląsku Opolskim, występują jedne z najstarszych na świecie raf skleraktiniowych. Relatywnie rzadkie są gąbki i mszywioły, choć gąbki były ważnym składnikiem pierwszych, nielicznych raf triasowych (koralowcowo – gąbkowych) triasu środkowego. Wśród niezbyt rozpowszechnionych jeżowców spotyka się tylko formy regularne.

Wśród ryb szczególnie pospolite są drobne rekiny o płaskich koronach zębów, miażdżące muszle bezkręgowców. Pod koniec okresu powstają pierwsze rekiny współczesne Neoselachi. Pospolite są także ryby kostnochrzęstne i przejściowce. Pojawiają się pierwsze Teleostei. W obrębie dwóch ostatnich grup, zaliczanych do Neopterygii, zaznaczają się tendencje w budowie charakterystyczne dla większości dzisiejszych promieniopłetwych (np. symetria płetwy ogonowej). W całym triasie istniały jeszcze zwierzęta konodontonośne, wymierają one jednak z końcem okresu. W triasie pojawiają się liczne wielkie grupy gadów morskich, z których notozaury i plakodonty wymierają pod koniec okresu. Ziemnowodne notozaury były dominującą grupą gadów morskich w triasie. Z początkiem okresu pojawiają się plezjozaury, a wkrótce potem także ichtiozaury. Te ostatnie pod koniec triasu były już bardzo liczne i osiągały duże rozmiary.

Trias na terenach PolskiEdytuj

W triasie na terytorium Polski panuje klimat ciepły, półsuchy i suchy, niekorzystny dla rozwoju roślinności; roślinność porastająca obszary lądowe jest uboga. Powstają piaskowce o czerwonej barwie, które występują w Sudetach (niecka północnosudecka, niecka śródsudecka) i wokół Gór Świętokrzyskich. W Tatrach powstają piaskowce kwarcowe i mułowce. Wskutek transgresji pod koniec wczesnego triasu dochodzi do powstania rozległego, choć płytkiego morza na terenie Polski i Niemiec. Na dnie morskim osadzają się wapienie odsłonięte na Górnym Śląsku i w rejonie świętokrzyskim. Inny płytki zbiornik istniał na południu, dzięki któremu powstały wapienie i dolomity budujące znaczną część Tatr. W późnym triasie powracają lądowe warunki i pustynny klimat, dzięki czemu powstają czerwonawe mułowce i iłowce.

Główne bogactwa z okresu triasowego to rudy cynku i ołowiu oraz surowce węglanowe. W skałach triasowych Polski, w Krasiejowie, znajduje się jedno z najbogatszych na świecie stanowisk szkieletów wielkich płazów i gadów kopalnych, w tym przedstawiciela kladu Dinosauriformes (obejmującego dinozaury i formy najbliżej z nimi spokrewnione) z rodzaju Silesaurus. W rejonie świętokrzyskim znanych jest kilka stanowisk z bardzo bogatym zespołem tropów płazów i gadów wczesnego triasu. W późnotriasowych osadach w Lisowicach odnaleziono m.in. kości dwóch nieopisanych jeszcze naukowo teropodów oraz największego znanego dicynodonta[3].

Zobacz teżEdytuj

Przypisy

  1. International Stratigraphic Chart (ang.). International Comission on Stratigraphy, grudzień 2016. [dostęp 2016-12-13].
  2. Słownik stratygraficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1968, s. 228
  3. J. Dzik, G. Niedźwiedzki, T. Sulej. Zaskakujące uwieńczenie ery gadów ssakokształtnych. „Ewolucja”. 3, s. 2–22, 2008. 

BibliografiaEdytuj

  1. Włodzimierz Mizerski, Stanisław Orłowski: Geologia historyczna dla geografów. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.

Linki zewnętrzneEdytuj


← mln lat temu
Trias
←4,6 mld 541 485 443 419 359 299 252 201 145 66 23 2