Otwórz menu główne

Dwutlenek węgla

związek chemiczny

Dwutlenek węgla (nazwa Stocka: tlenek węgla(IV)), ditlenek węgla, CO2nieorganiczny związek chemiczny z grupy tlenków, w którym węgiel występuje na IV stopniu utlenienia.

Dwutlenek węgla
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Zestalony dwutlenek węgla (tzw. suchy lód)
Zestalony dwutlenek węgla (tzw. suchy lód)
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny CO2
Masa molowa 44,01 g/mol
Wygląd bezbarwny gaz[1]
Identyfikacja
Numer CAS 124-38-9
PubChem 280[2]
Podobne związki
Podobne związki tlenki węgla, CS2, CSe2, SiO2
Pochodne węglany Na2CO3, K2CO3, CaCO3
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)

W temperaturze pokojowej jest to bezbarwny i niepalny gaz o kwaskowatym smaku, rozpuszczalny w wodzie (1,7 l CO
2
/l H
2
O
i cięższy od powietrza (ok. 1,5 raza). Pod normalnym ciśnieniem przechodzi ze stanu stałego do gazowego (sublimuje) z pominięciem fazy ciekłej w temperaturze −78,5 °C. Można go jednak skroplić pod zwiększonym ciśnieniem, np. pod ciśnieniem 34 atm skrapla się w temperaturze 0 °C[9].

W małych stężeniach nie jest trujący, w większych stężeniach dwutlenek węgla jest szkodliwy dla zdrowia, a nawet zabójczy, a jego działanie powoduje powstawanie hiperkapni, a co za tym idzie kwasicy oddechowej i w następstwie obrzęku mózgu.

Spis treści

WystępowanieEdytuj

Na Ziemi w naturze występuje w stanie gazowym w atmosferze, a także jako składnik gazów wulkanicznych i innych gazów podziemnych. Jest rozpuszczony i związany w wodzie oraz związany w skałach (np. jako składnik CaCO3). Jest częścią Obiegu węgla w przyrodzie, jest produktem spalania i oddychania. Tworzy się przy utlenianiu i fermentacji substancji organicznych, powstając w dużych ilościach w: gorzelniach, wytwórniach win, silosach zbożowych, browarach, biogazowniach.

Jest wykorzystywany przez rośliny w procesie fotosyntezy.

W atmosferze ZiemiEdytuj

 
Zależność stężenia dwutlenku węgla od czasu, zwane krzywą Keelinga

Dwutlenek węgla występuje w powietrzu w śladowych ilościach (około 0,04%), ale odgrywa ważną rolę w efekcie cieplarnianym i jako źródło węgla do fotosyntezy. Całkowita masa dwutlenku węgla w atmosferze wynosi około 3*1015 kg = 3 biliony ton. Stężenie zmienia się sezonowo i w zależności od szerokości geograficznej, a także lokalnie, szczególnie w pobliżu ziemi. Koncentracja jest na ogół większa nad lądami niż na oceanami, na półkuli północnej większa niż na południowej, na obszarach miejskich i w pobliżu miejsc spalania paliw kopalnych jest większa niż średnia. Koncentracja w pomieszczeniach może być nawet 10 razy większa niż średnia.

Dane z rdzeni lodowych ujawniły, że poziom CO2 w atmosferze w ciągu ostatnich 420 000 lat do początku industrializacji w połowie XVIII wieku wahały się między 190 ppm podczas szczytów lodowcowych a 280 ppm w okresach ciepłych. Pierwsze systematyczne pomiary wykonywane od 1958 roku przez Charlesa Davida Keelinga, określiły stężenie objętościowe CO2 na 315 ppm. Kolejne pomiary wykazują wzrost ilości dwutlenku węgla w atmosferze. Średnioroczne stężenie dwutlenku węgla w 2017 r. osiągnęło 405,5 ppm, co stanowi nowy rekordowy poziom, który jest o 46 procent wyższy niż wartość sprzed okresu przemysłowego. Główną przyczyną wzrostu stężenia CO2 jest spalanie kopalnych źródeł energii do produkcji energii oraz w sektorze przemysłowym.

Stężenie dwutlenku węgla w ciągu ostatnich 10 000 lat pozostawało względnie stałe około 300 ppm. Obieg węgla w atmosferze był w pobliżu warunków równowagi. Wraz z początkiem industrializacji w XIX wieku wzrosła zawartość dwutlenku węgla w atmosferze. Obecna koncentracja jest prawdopodobnie najwyższa od 15 do 20 milionów lat. W ostatnich 20 latach (1999 - 2018) zawartość dwutlenku węgla wzrosła średnio o 2,1 ppm rocznie z tendencją wzrostową o 0,05 ppm na rok[10]

Człowiek w wyniku swej działalności wytwarza (w 2018 r.) około 0,0371 bilionów ton rocznie[11], co stanowi jedynie niewielką część dwutlenku węgla dostarczanego do atmosfery, głównym źródłem są procesy naturalne dostarczające około 0,55 bilionów ton rocznie. Jednak naturalne pochłaniacze węgla pochłaniały, taką samą ilość CO2, stężenie dwutlenku węgla pozostało względnie stałe przed industrializacją. Dodatkowy dwutlenek węgla nie pozostaje w całości w atmosferze, jest pochłaniany około w połowie przez biosferę i oceany, które pochłaniają teraz więcej dwutlenku węgla niż uwalniają, co powoduje ich zakwaszenie. Druga połowa wyemitowanego dwutlenku węgla pozostaje w atmosferze, co prowadzi do obserwowanego wzrostu koncentracji.

W wodzieEdytuj

Forma występowania dwutlenku węgla w zależności od odczynu wody o temperaturze 20 °C[12]
pH Forma dwutlenku węgla %
wolny HCO+3 CO++3
2 99,99 0,01
4 99,6 0,40
6,38 50,00 50,00
8 2,3 97,7
9 96,0 4,0
10,38 50,8 50,0
12 2,3 97,7

Dwutlenek węgla jest rozpuszczalny w wodzie, reaguje także z nią tworząc kwas węglowy, który ulega dysocjacji elektrolitycznej częściowej lub całkowitej tworząc tworząc jon wodorowęglanowy (HCO3) lub węglanowy (CO2−3).

Dwutlenek węgla zawarty w atmosferze rozpuszcza się w kroplach deszczu i jest rozpuszczony w wodzie opadowej nadając jej lekko kwaśny odczyn. Woda przesiąkając do głębszych warstw gleby rozpuszcza zawarty w glebie dwutlenek węgla jak i inne substancje, głównie związki wapnia[12]. W wodzie zawierającej dwutlenek węgla i wapń, w zależności od ph dwutlenek węgla występuje jako wolny, wodorowęglanowy i węglanowy[12]. Dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie jako wolny wywołuje korozję metali i betonu, jego działanie jest dwustronne, poprzez reakcję z metalem jako kwas oraz przez niszczenie warstw węglanów na powierzchni konstrukcji w wyniku reakcji tworzenia kwaśnych węglanów, które są lepiej rozpuszczalne w wodzie. Korozyjności dwutlenku węgla sprzyja tlen rozpuszczony w wodzie[13].

Jony te reagują z jonami dodatnimi tworząc elektrolity bądź związki chemiczne nierozpuszczalne lub słabo rozpuszczalne w wodzie. W wodach naturalnych reaguje głównie z jonami wapnia, magnezu. Stan równowagi, zależny od temperatury i ciśnienia parcjalnego dwutlenku węgla nad wodą oraz stężenia innych jonów w wodzie określa stężenie wszystkich możliwych związków tworzonych z dwutlenku węgla i innych rozpuszczonych związków. Rozpuszczalność dwutlenku węgla w wodzie spada wraz ze wzrostem temperatury[14].

Ponieważ zimna woda ma większą gęstość, woda bogata w dwutlenek węgla opada w głębsze warstwy. Tylko przy ciśnieniach powyżej 300 bar i temperaturach powyżej 120 °C (393 K) jest odwrotnie, co zachodzi blisko głębokich kominów hydrotermalnych.

Oceany zawierają około 50 razy więcej dwutlenku węgla niż w atmosfera. Obecnie wody powierzchniowe oceanów zawierają mniejsze stężenie dwutlenku węgla niż wynikałoby to z równowagi dla 400 ppm w powietrzu[14]. Ocean działa jak duży pochłaniacz dwutlenku węgla z atmosfery i pochłania około jednej trzeciej dwutlenku węgla uwalnianego w wyniku działalności człowieka. W górnych warstwach oceanów CO2 jest częściowo wiązany przez fotosyntezę. Wraz ze wzrostem stężenia dwutlenku węgla zmniejsza się alkaliczność wody, co nazywa się zakwaszeniem oceanów i może mieć negatywny wpływ na ekosystemy morskie. Wiele stworzeń morskich jest wrażliwych na zmiany kwasowości oceanów. Zdarzenia zakwaszenia w historii Ziemi doprowadziły do ​​masowego wymierania i gwałtownego spadku proliferacji gatunków w oceanach. W szczególności wpływa to na organizmy, które budują struktury z węglanu wapnia, ponieważ rozpuszcza się on wraz ze wzrostem kwasowości wody. Szczególnie wrażliwe są korale, muszle i szkarłupnie, takie jak rozgwiazdy i jeżowce.[15].

Wody podziemne zawierają dwutlenek węgla. Wody mineralne o dużej zawartości dwutlenku węgla zwane szczawami (CO2 > 1000 mg/dm³) lub wodami kwasowowęglowymi są butelkowane lub wykorzystywane jako źródło dwutlenku węgla[16]. W wodzie przeznaczonej do konsumpcji i technologicznej dwutlenek węgla usuwa się z niej w procesie zwanym odkwaszaniem realizowanym poprzez kontakt wody z powietrzem[17]. Woda w jeziorze może być nasycana od dołu pochodzącym z działalności wulkanicznej lub z rozkładu materiału organicznego, jeżeli w jeziorze nie zachodzi konwekcyjne mieszanie wody, to dolne warstwy wody mogą znacznie nasycić się dwutlenkiem węgla. Tak nagromadzony dwutlenek węgla może nagle wydostać się na powierzchnię, co jest zwane erupcją limniczną powodując drastyczny wzrost stężenia dwutlenku węgla w atmosferze aż do poziomu śmiertelnego dla ludzi i zwierząt. Zjawiskiem takim była katastrofa nad jeziorem Nyos[18].

Na innych planetachEdytuj

Dwutlenek węgla jest głównym składnikiem atmosfery Wenus i Marsa. Atmosfera Wenus składa się z 96,5% dwutlenku węgla, ma około 90 razy większą masę i ciśnienie niż atmosfera ziemska. Duża zawartość dwutlenku węgla oraz duża masa atmosfery jest przyczyną bardzo silnego efektu cieplarnianego, co w połączeniu z mniejszą odległością od Słońca niż Ziema daje temperaturę powierzchni około 480 °C[19]. Dwutlenek węgla stanowi również 96% masy marsjańskiej atmosfery, z powodu niskiego ciśnienia atmosferycznego wynoszącego około siedmiu milibarów[20], efekt cieplarniany, pomimo wysokiej zawartości dwutlenku węgla, prowadzi jedynie do wzrostu temperatury o około 5 K[21]. W pobliżu biegunów Marsa atmosferyczny dwutlenek węgla zestala się w zimie tworząc czapy polarne (Planum Australe i Planum Boreum). Czapy częściowo sublimują latem, a resublimują zimą[22].

Atmosfery planet zewnętrznych i ich satelitów zawierają dwutlenek węgla.

Właściwości fizyczneEdytuj

Dwutlenek węgla jest pod ciśnieniem atmosferycznym poniżej -78,5 °C jest ciałem stałym, zwanym suchym lodem. Ogrzewany, nie topi się, ale ulega sublimacji, przechodząc bezpośrednio w stan gazowy. W tych warunkach nie ma zatem topnienia ani temperatury wrzenia.

Punkt potrójny dwutlenku węgla, w którym trzy fazy są stała, ciekła i gazowa są równowadze termodynamicznej, jest w temperaturze -56,6 °C (216,58 K) i ciśnieniu 5,19 bar. Poniżej tego ciśnienia dwutlenek węgla nie występuje jako ciecz[23].

Temperatura krytyczna wynosi 31,0 °C, ciśnienie krytyczne wynosi 73,8 bara[23], a gęstość krytyczna wynosi 0,468 g/cm3. Poniżej temperatury krytycznej można skompresować dwutlenek węgla, zwiększając ciśnienie do bezbarwnej cieczy. W temperaturze pokojowej wymagane jest ciśnienie ok. 60 bar.

Stały dwutlenek węgla krystalizuje w układzie regularnym w grupie przestrzennej   (grupa nr 205), z parametrem sieci a = 562,4 pm.

Rozpuszczalność w wodzie jest stosunkowo wysoka. W temperaturze 20 °C pod normalnym ciśnieniem nasycenie jest w równowadze z fazą czystego dwutlenku węgla przy 1688 mg/l.

 
Wykres fazowy dwutlenku węgla. 1: ciało stałe 2: ciecz 3: gaz 4: płyn nadkrytyczny A: punkt potrójny B: punkt krytyczny
Indywidualna stała gazowa 0,18892 kJ/kgK
Temperatura krytyczna 30,98 °C[5]
Ciśnienie krytyczne 7,375 MPa[5]
Gęstość krytyczna 0,468 g/cm³[3]
Ciśnienie punktu potrójnego 5,18 bar
Temperatura punktu potrójnego −56,558 °C[5]
Potencjał niszczenia warstwy ozonowej ODP 0[3]
Potencjał tworzenia efektu cieplarnianego GWP 1[3]
Właściwości dla temperatury nasycenia −20 °C:
Ciśnienie nasycenia 16,831 bar
Gęstość właściwa cieczy 1057,29 kg/m³
Gęstość właściwa pary 44,31 kg/m³
Entalpia parowania
(Ciepło parowania)
289,75 kJ/kg
Ciepło właściwe cp cieczy 2,154 kJ/kgK
Ciepło właściwe cp pary 1,292 kJ/kgK
Współczynnik przewodności cieplnej cieczy 0,0394 W/(m·K)
Współczynnik przewodności cieplnej pary 0,0164 W/(m·K)
Lepkość dynamiczna cieczy 124,4 μPas
Lepkość dynamiczna pary 13,64 μPas
Lepkość kinematyczna cieczy 0,1202 μm²/s
Lepkość kinematyczna pary 0,261 μm²/s
Liczba Prandtla cieczy 6,808
Liczba Prandtla pary 1,073
Stała Poissona 1,725
Wykładnik izentropy 1,292
Napięcie powierzchniowe 8,81 mN/m

Budowa cząsteczkiEdytuj

 
Drgania normalne cząsteczki CO2

Cząsteczka dwutlenku węgla jest liniowa i centrosymetryczna, atom węgla znajduje się między atomami tlenu. Długość wiązania węgiel-tlen wynosi 116,3 pm, jest zauważalnie krótsza niż długość wiązania pojedynczego wiązania C–O, a nawet krótsza niż w przypadku większości innych grup funkcyjnych C–O z wiązaniem wielokrotnym. Ponieważ cząsteczka jest centrosymetryczna, nie ma elektrycznego momentu dipolowego. Cząsteczka CO2 ma 4 wewnętrzne stopnie swobody, odpowiadają im 4 drgania normalne cząsteczki. Wzbudzeniom pierwszego poziomu drgań odpowiadają liczby falowe i długości fali: drgania rozciągające symetryczne (1537 cm-1), drgania rozciągające asymetryczne (2350cm-1 4,25 μm), drgania zginające symetryczne i niesymetryczne (667 cm-1, 14,99 μm). Drgania rozciągające symetryczne nie mogą być wzbudzone przez foton, bo cząsteczka CO2 w obu stanach ma taki sam elektryczny moment dipolowy.

W konsekwencji, tylko dwa pasma wibracyjne są obserwowane w widmie IR - tryb rozciągania antysymetrycznego przy 2349 cm -1 i para zdegenerowanych trybów zginania przy 667 cm -1 . Istnieje również symetryczny tryb rozciągania przy 1388 cm- 1, który jest obserwowany tylko w widmie Ramana

WytwarzanieEdytuj

W laboratorium najłatwiej wytworzyć dwutlenek węgla poprzez prażenie węglanu wapnia:

CaCO3 → CaO + CO2

lub działając praktycznie dowolnym kwasem (np. octowym, solnym, cytrynowym) na węglany, np. węglan wapnia, węglan sodu (Na2CO3) lub wodorowęglan sodu (NaHCO3) i in.

Na2CO3 + 2HCl → 2NaCl + CO2↑ + H2O

Najdogodniej przeprowadza się takie reakcje chemiczne w aparacie Kippa.

W przemyśle dwutlenek węgla otrzymuje się jako produkt uboczny spalania węgla, węglowodorów, fermentacji alkoholowej. Reakcja utleniania węgla:

 

A także jako produkt uboczny wytwarzaniu wodoru z metanu, gazu syntezowego wykorzystywanego między innymi do produkcji amoniaku w metodzie Habera i Boscha. Przy produkcji wapna palonego i cementu.

Dwutlenek węgla pozyskuje się także poprzez odgazowanie wód mineralnych.

ZastosowanieEdytuj

Zatrucie dwutlenkiem węglaEdytuj

Do zatruć dwutlenkiem węgla dochodzi przede wszystkim w różnych zakładach przemysłowych, głównie kopalniach, jednak zatrucia są także możliwe w zamkniętych pomieszczeniach, gdzie wydzielany w wyniku fermentacji dwutlenek węgla zwiększa stężenie tego gazu w powietrzu wdechowym. Wejście do takich pomieszczeń bez sprawdzenia składu powietrza lub bez aparatów powietrznych zagraża zatruciem, a nawet śmiercią.[potrzebny przypis]

CO2 tworzy się przy utlenianiu i fermentacji substancji organicznych – powietrze zostaje zubożone w tlen, a zwiększa się w nim procentowa zawartość dwutlenku węgla. Dzieje się tak w cukrowniach, gorzelniach, wytwórniach win, silosach zbożowych, browarach, studzienkach kanalizacyjnych i innych podobnych. Odmienna sytuacja ma miejsce w kopalniach, gdzie nagle na skutek prac górniczych lub ruchów górotworu zostają uwolnione znaczne ilości gazów, w tym najczęściej dwutlenku węgla.[potrzebny przypis]

Zatrucie CO2 ma nieco odmienny charakter od zatruć innymi gazami takimi jak tlenek węgla, siarkowodór czy cyjanowodór. Polega zwykle na połączeniu zagrażającego życiu niedotlenienia (hipoksja) i hiperkapnii, a co za tym idzie powstającej kwasicy oddechowej. Przy znacznej hiperkapnii dochodzi do obrzęku mózgu i porażenia ośrodka oddechowego.[potrzebny przypis]

Przy oddychaniu powietrzem zawierającym dwutlenek węgla w małych stężeniach (poniżej 5% w powietrzu wdechowym) zwiększa się jego ciśnienie parcjalne we krwi (hiperkapnia), co powoduje uczucie duszności, niepokój, pobudzenie ośrodka oddechowego i zwiększenie częstości oddechów. Przy zwiększaniu się jego stężenia dochodzi do bólów i zawrotów głowy, szumu w uszach, zaburzeń postrzegania, tachykardii, nadmiernej potliwości i przekrwienia spojówek. Przy stężeniach powyżej 10% narasta duszność i osłabienie, pojawiają się omamy i zaburzenia świadomości do śpiączki włącznie oraz drgawki. Stężenia powyżej 20% powodują śmierć w ciągu kilkunastu minut, a powyżej 30% śmierć natychmiastową. Niedotlenienie i obrzęk mózgu mogą spowodować nieodwracalne zmiany w mózgu, mimo uratowania zatrutej osoby.[potrzebny przypis]

Mieszanka dwutlenku węgla i tlenu (tzw. „mikstura Meduny” lub „karbogen”) była stosowana przez węgierskiego lekarza Ladislasa Medunę jako jedna ze wstrząsowych terapii chorób psychicznych, podobnie jak ceniony przez Medunę pentetrazol. Stężenie dwutlenku było zawarte w przedziale od 1,5%[1] do 50%[24].

PostępowanieEdytuj

Przedszpitalne postępowanie z osobą zatrutą: usunięcie z miejsca o dużym stężeniu CO2 bez narażania osób ratujących na niebezpieczeństwo, ułożenie nieprzytomnych w pozycji bezpiecznej – bocznej ustalonej, transport do szpitala. W szpitalu stosuje się intensywną tlenoterapię, a także w razie potrzeby oddech kontrolowany lub wspomagany.[potrzebny przypis]

WykrywanieEdytuj

Obecność dwutlenku węgla można stwierdzić za pomocą wody wapiennej. W zetknięciu się wody wapiennej z dwutlenkiem węgla następuje reakcja:

Ca(OH)2 + CO2CaCO3↓ + H2O

Wytrącenie się węglanu wapnia powoduje zmętnienie wody wapiennej.

CiekawostkiEdytuj

W czerwcu 2006 francusko-włoska grupa badawcza pod kierownictwem Mario Santoro opublikowała w Nature informację o uzyskaniu pod ciśnieniem rzędu 40–48 GPa (ok. 400–480 tys. atm) stałego dwutlenku węgla o charakterze amorficznym[25]. Podobny charakter mają tlenki pierwiastków tej samej grupy układu okresowego: SiO2 (→szkło) i GeO2.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R. Lide (red.), wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 3-88, ISBN 978-1-4200-9084-0.
  2. Dwutlenek węgla (CID: 280) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  3. a b c d e f g Dwutlenek węgla (ZVG: 1120) (ang. • niem.) w bazie GESTIS, Institut für Arbeitsschutz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung (IFA). [dostęp 2012-06-08].
  4. a b c CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R. Lide (red.), wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 4-56, ISBN 978-1-4200-9084-0.
  5. a b c d e CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R. Lide (red.), wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 6-55, ISBN 978-1-4200-9084-0.
  6. a b c d e CRC Handbook of Chemistry and Physics, David R. Lide (red.), wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 6-174, ISBN 978-1-4200-9084-0.
  7. a b Dwutlenek węgla (nr 295108) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) na obszar Polski. [dostęp 2012-06-08].
  8. Dwutlenek węgla (nr 295108) (ang.) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck KGaA) na obszar Stanów Zjednoczonych (ze względu na zmianę sposobu wywołania karty charakterystyki, aby pobrać kartę dla obszaru USA, na stronie produktu należy zmienić lokalizację na "United States" i ponownie pobrać kartę). [dostęp 2012-06-08].
  9. Adam Bielański: Podstawy chemii nieorganicznej. Wyd. 5. Warszawa: PWN, 2002, s. 708. ISBN 83-01-13654-5.
  10. Annual Mean Global Carbon Dioxide Growth Rates (ang.). W: National Oceanic & Atmospheric Administration [on-line]. [dostęp 2019-05-24].
  11. Carbon emissions will reach 37 billion tonnes in 2018, a record high. [dostęp 2019-05-30].
  12. a b c Dorota Pawlicka: Zawartość wybranych gazów (tlenu i dwutlenku węgla) w wodach opadowych oraz podziemnych.... [dostęp 2019-06-02].
  13. Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych. [dostęp 2019-06-02].
  14. a b Solubility of carbon dioxide in Water at Varioub temperatures and Pressures. [dostęp 2019-05-26].
  15. Stefan Rahmstorf, Katherine Richardson: Wie bedroht sind die Ozeane?, w: Klaus Wiegandt (Hrsg.), Mut zur Nachhaltigkeit. 12 Wege in die Zukunft. Frankfurt 2016, s. 128.
  16. Produkcja ciekłego dwutlenku węgla w Polsce. [dostęp 2019-06-02].
  17. Technologia wody. [dostęp 2019-06-02].
  18. Lake Nyos Suffocated Over 1,746 People in a Single Night (ang.)
  19. The Atmosphere of Venus. [dostęp 2019-05-31].
  20. Mars Compared to Earth. [dostęp 2019-05-31].
  21. The role of long-lived greenhouse gases as principal LW control knob that governs the global surface temperature for past and future climate change. [dostęp 2019-05-31].
  22. Mars Polar Regions. Windows to the Universe, 2008-07-07. [dostęp 2019-05-31].
  23. a b NIST Chemistry WebBook: Carbon dioxide. [dostęp 2019-06-03].
  24. Erowid Carbogen Vault: Basics.
  25. Santoro, Mario, Gorelli, Federico A., Bini, Roberto, Ruocco, Giancarlo i inni. Amorphous silica-like carbon dioxide. „Nature”. 441 (7095), s. 857-860, 2006. DOI: 10.1038/nature04879 (ang.). 

BibliografiaEdytuj