Uwłaszczenie chłopów w Polsce

Uwłaszczenie chłopów na ziemiach polskich – nadanie chłopom prawa własności do posiadanej przez nich ziemi, połączone ze zniesieniem obciążeń feudalnych, tj. poddaństwa, pańszczyzny[2], czynszu, darmoch itp. Na ziemiach polskich uwłaszczenie przeprowadzono: w Galicji w 1848, w Królestwie Polskim w 1864 i w zaborze pruskim w latach 1808–1872. Kwestia uwłaszczenia chłopów w Królestwie Polskim stała się przedmiotem ostrej politycznej rozgrywki między caratem a powstańcami[3].

Manifest Rządu Narodowego (powstania styczniowego) z 22 stycznia 1863, ogłaszający uwłaszczenie chłopów
Złota Hramota - dekret powstańczego Rządu Narodowego z 31 marca 1863 roku w języku ukraińskim, ogłaszający uwolnienie i uwłaszczenie chłopów ukraińskich
Znak sołtysa w zaborze rosyjskim

W Królestwie Polskim nadanie chłopom ziemi na własność, przeprowadzono na mocy ukazu o uwłaszczeniu włościan w Królestwie Polskim wydanego 19 lutego?/ 2 marca 1864 przez cara Aleksandra II Romanowa, wprowadzającym uwłaszczenie pełne i natychmiastowe za odszkodowaniem [4]. Były to warunki podobne do ogłoszonych przez Rząd Narodowy w manifeście z 22 stycznia 1863, wprowadzającym uwłaszczenie bez wykupu[5] i zapewniający właścicieli majątków ziemskich, że wynagrodzeni będą z ogólnych funduszów Państwa[6]. Ruch chłopski z 1861 roku, obejmujący swym zasięgiem kilkaset wsi był sygnałem, że stosunki na wsi należy zmienić. Chłopi żywili nadzieje że posiadaną ziemię otrzymają na własność bez zobowiązań, uważali też że mają prawo do lasów i gruntów folwarcznych. Antyfeudalne wystąpienia nie przyniosły chłopom spodziewanych rezultatów, przyczyniły się jednak do zmiany renty odrobkowej na pieniężną. Na większe reformy przed powstaniem styczniowym właściciele ziemscy nie zdobyli się[7]. Wiosną 1863 chłopi w Królestwie faktycznie zaprzestali wszelkich świadczeń na rzecz dworów. Narastające niezadowolenie i wzrost świadomości chłopskiej utwierdzał ich w przekonaniu że właściciele ziemscy zrobią wszystko aby nie dopuścić do nadania włościanom ziemi na własność, co miało znaczny wpływ na postawę chłopów w czasie powstania styczniowego[8]. W związku z napiętą sytuacją na wsi trwającą aż do wybuchu powstania w 1863 roku. Rząd powstańczy nie szczędził chłopom obietnic, obiecując że ziemia którą posiadają stanie się ich własnością wraz z budynkami. Chłopom małorolnym i bezrolnym za udział w powstaniu obiecywano co najmniej po 3 morgi ziemi[9]. Chłopi zachowali jednak sceptycyzm wobec obietnic rządu powstańczego[10]. Ukaz carski z 2 marca 1864 potwierdzał zasadę uwłaszczenia chłopów w Królestwie Polskim bez obowiązku spłat na rzecz dotychczasowych właścicieli gruntu i z pełną indywidualną własnością ziemi. Zasady te, odrębne od regulacji na innych terenach imperium rosyjskiego miały odebrać powstaniu styczniowemu poparcie chłopów i były świadomym elementem jego pacyfikacji[11]. Konsekwencją powstania styczniowego była również modyfikacja zasad reformy agrarnej na tzw. ziemiach zabranych (terytoriach zaboru rosyjskiego poza Królestwem Kongresowym - obecnie Litwa, Białoruś i Ukraina) na korzyść chłopów[12].

Uwłaszczenie przeprowadzono za odszkodowaniem pieniężnym przyznanym byłym właścicielom, głównie szlachcie i klerowi[13].

Polskie próby uwłaszczenia chłopówEdytuj

Główne miejsce na drodze do uwłaszczenia chłopów zajmowała pańszczyzna. Jednymi z pierwszych wspierających chłopów w walce o zniesienie pańszczyzny byli Bracia Polscy. W ich ideologii wysokie miejsce zajmowało hasło sprawiedliwości i równości społecznej, co usiłowała realizować w praktyce ariańska szlachta kujawska poprzez uwalnianie chłopów od pańszczyzny[14]. Jednym ze znanych braci polskich który uwolnił chłopów od pańszczyzny był Samuel Przypkowski. Pańszczyznę zniósł w swoim majątku w Przytkowicach[15].

Zniesienia poddaństwa chłopów i likwidacji pańszczyzny stojących na drodze do uwłaszczenia włościan domagali się również jakobini polscy[16].

W 1792 roku Sejm uchwalił Ustawę o sprzedaży królewszczyzn, która oddawała chłopom osiadłym w królewszczyznach użytkowany grunt na własność, nadawała im wolność osobistą (po rozwiązaniu kontraktu z dziedzicem), prawo wychodu i uwolnienie z poddaństwa włościan nieposiadających gruntu – ustawa ta jednak nie weszła w życie na skutek przegranej wojny w obronie Konstytucji 3 maja z Rosją i II rozbioru Polski.

W 1794 roku Tadeusz Kościuszko w oparciu o art. IV Konstytucji 3 Maja wydał Uniwersał połaniecki (właśc. Uniwersał urządzający powinności gruntowe włościan i zapewniający dla nich skuteczną opiekę rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość w komisjach porządkowych), w którym zmniejszono ilość pańszczyzny, nadano chłopom wolność osobistą, zakaz rugów i nieusuwalność z gruntu.

Niedługo przed III rozbiorem Polski w 1794 roku Hugo Kołłątaj opracował ustawę, na podstawie której gwarantowano chłopom biorącym udział w Powstaniu kościuszkowskim nadanie na własność ziemi przez nich użytkowanej, a w razie ich śmierci – ich synom.

Kolejnym zwolennikiem uwłaszczenia chłopów, przed i w czasie powstania listopadowego był Jan Olrych Szaniecki. Głównym przedmiotem jego działania w parlamencie była kwestia włościańska. Jan Olrych Szaniecki zdecydowanie opowiadał się za uwłaszczeniem chłopów. Sam już przed 1825 r. zniósł w swych majątkach pańszczyznę, zastępując ją czynszami i jako pierwszy nadał swym chłopom nazwiska[17]. W okresie Powstania listopadowego Szaniecki rozwinął w Izbie Poselskiej niezwykle żywą i zdecydowaną działalność. 6 stycznia 1831 r. w „Dzienniku Powszechnym Krajowym” opublikował artykuł „O celach i środkach rewolucji”. Przemawiając w sejmie za ustawą o uwłaszczeniu chłopów, mówił, cytat:

Odznaczmy sejm nasz teraźniejszy uchwałą niszczącą ostatni zabytek feudalizmu – pańszczyznę. Uchwała ta postawi Polskę na stopniu odpowiednim cywilizacji europejskiej, na stopniu szczęścia i swobód prawdziwej wolności. (...) Milion rąk podniesiemy ku obronie tej ziemi

Przywódcy powstania przeciwni byli jednak myśli zniesienia pańszczyzny i uwłaszczenia chłopów, a tylko tak można było uzyskać ich poparcie i udział w powstaniu[18].

Ostatnia polska próba niezrealizowanego uwłaszczenia chłopów została podjęta w 1863 w czasie powstania styczniowego przez Tymczasowy Rząd Narodowy z inspiracji stronnictwa czerwonych w wydanym 22 stycznia 1863 „Manifeście”, który oprócz wezwania do walki ogłosił uwłaszczenie chłopów. Wiosną 1863 włościanie w Królestwie Polskim zaprzestali faktycznie świadczeń na rzecz dworów.

Realizacja uwłaszczenia chłopówEdytuj

Reformy uwłaszczeniowe na terenie Polski dokonane przez władze zaborcze:

Uwłaszczenie chłopów w zaborze pruskimEdytuj

Najbardziej rozciągnięta w czasie okazała się reforma uwłaszczeniowa w Prusach. Była to tzw. „pruska droga do kapitalizmu”, czyli odgórne, stopniowe uwłaszczenie chłopów za odszkodowaniem, z zapewnieniem przewagi ekonomicznej i politycznej ziemiaństwa, tak by nie zmienić rewolucyjnie podstaw gospodarki państwa. Przejawiało się to między innymi tym że ziemianin z 1 morgi ziemi folwarcznej płacił 1 grosz srebrny i 5 fenigów podatku, natomiast chłop z 1 morgi ziemi płacił 6 groszy i 7 fenigów podatku. Nawet urzędnicy pruscy stwierdzali, że są to nadmierne ciężary fiskalne nakładane na chłopów[19]. W latach 1807–1872 stopniowo uwłaszczono chłopów (nadano im ziemię przez nich uprawianą na własność) za odszkodowaniem w formie nadziału ziemi lub w formie pieniężnej. Wraz z uwłaszczeniem dokonano likwidacji serwitutów, wspólnot gruntowych, komasacji i regulacji gruntów. Dzięki temu nie dopuszczono do rozdrobnienia gospodarstw chłopskich, co nastąpiło w Galicji.

Proces uwłaszczenia na ziemiach pruskich przebiegał następująco[20][21]:

  • 1799 – zamiana pańszczyzny na czynsz w dobrach królewskich, początkowo dobrowolna od 1808 obowiązkowa,
  • 1807 – likwidacja poddaństwa, zależności osobistej, wymogu zgody pana feudalnego na czynności prawne chłopów, przywiązania do ziemi, sądownictwa dominialnego i pozwolenie na swobodny obrót ziemią,
  • 1808 – uwłaszczenie chłopów w dobrach państwowych, z wykupem świadczeń poddańczych,
  • 1811 – uwłaszczenie chłopów w dobrach prywatnych na podstawie dobrowolnych umów lub z urzędu, za odszkodowaniem dla feudała w ziemi i spłatą renty feudalnej, zniesienie serwitutów,
  • 1816 – ograniczenie reformy z 1811, rezygnacja z uwłaszczenia z urzędu, dozwolenie zawierania umów dobrowolnych tylko przez zamożniejszych chłopów
  • 1821 – tzw. reluicja, wykup powinności chłopskich dla ogółu gospodarstw,
  • 1823 i 1836 – częściowe uwłaszczenie w Wielkim Ks. Poznańskim, dla chłopów w dobrach prywatnych i państwowych, na podstawie dobrowolnej umowy i odszkodowaniem w ziemi, gotówce, naturze lub pańszczyźnie,
  • 1848-1850 – dopuszczenie do regulacji uwłaszczeniowych wszystkich gospodarstw, na podstawie dobrowolnych umów, za odszkodowaniem, zniesienie powinności i uprawnień feudalnych,
  • 1858 – powszechne zawieranie umów regulacyjnych,
  • 1865-1872 – spłata zobowiązań chłopskich, także dzięki pomocy państwa i instytucji bankowych.

Uwłaszczenie chłopów w zaborze austriackimEdytuj

Nadanie ziemi chłopom na własność w zaborze austriackim przeprowadzono w 1848 r.

Uwłaszczenie chłopów w Królestwie PolskimEdytuj

Nadanie chłopom na własność ziemi którą użytkowali w Królestwie Polskim przeprowadzono w 1864 na mocy ukazu cara Aleksandra II Romanowa. Wraz z ziemią chłopi na własność otrzymali zabudowania i inwentarz. Ponadto zobowiązano dwór aby zwrócił chłopom ziemie które włączono do folwarków po 1846 roku. Ogółem w wyniku uwłaszczenia w 1864 roku włościanie otrzymali na własność 7,8 mln morgów ziemi[22]. W zamian za to obciążono ich wieczystym podatkiem gruntowym, z którego miały być wypłacane odszkodowania dla ziemian[23].

Projekt reform uwłaszczeniowych opracował Mikołaj Milutin[24]. Rząd rosyjski przeprowadził reformę uwłaszczeniową w 1864 roku w sposób bardzo korzystny dla chłopów, otrzymali oni na własność wszystkie użytkowane grunty, wykup stał się obowiązkowy a sumy wykupowe obniżono, wszelkie powinności pańszczyźniane zlikwidowano z dniem 15 kwietnia 1864 roku. Natomiast niejasno sprecyzowana sprawa serwitutów stała się przedmiotem sporu między wsią a dworem[25]. Ustanowiono też nowy podatek gruntowy, między innymi z tego podatku właścicielom ziemskim wypłacono około 120 milionów rubli, będących odszkodowaniem za utraconą ziemię. Odszkodowania wypłacano przez ponad 40 lat i odbywało się ono drogą corocznego losowania list likwidacyjnych: listy dawały 4% zysku[26].

Bez względu na motywy działania Caratu uwłaszczenie było dobrodziejstwem dla polskiej wsi, dlatego chłopi nie tylko za sprawą rosyjskich nakazów w Częstochowie wznieśli w 1889 przy wejściu do klasztoru paulinów pomnik Aleksandra II -Cara-Wyzwoliciela[1], ufundowany ze składek chłopów z Kongresówki. Podobny pomnik postawiono po powstaniu styczniowym w Sandomierzu ze składek od okolicznych chłopów zebranych z inspiracji rosyjskich naczelników ziemskich. W guberni kieleckiej i radomskiej podobne pomniki powstały też m. in. w Ożarowie, Staszowie i we Włostowie. Strach wśród chłopów przed powrotem pańszczyzny wraz z odbudową państwa polskiego był tak wielki, że w 1914 roku wielu chłopów polskich witało armię carską z entuzjazmem. W 1916 roku publicysta związany z obozem narodowym napisał, że pomimo upływu około pół wieku chłop doskonale pamięta iż w 1864 roku to rząd rosyjski obdarował go gruntem i od pańszczyzny wyswobodził[3].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Andrzej Szwarc, Marek Urbański, Paweł Wieczorkiewicz, Kto rządził Polską? Nowy poczet władców-od początków do XXI wieku, Warszawa 2007, s. 531.
  2. Borkowski 1981 ↓, s. 23.
  3. a b Leszczyński 2020 ↓, s. 340.
  4. Leszczyński 2020 ↓, s. 341.
  5. Stefan Kieniewicz, „Powstanie styczniowe”, Warszawa 1983, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-01-03652-4 , s.362,716-717.
  6. Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863
  7. Rajca 1969 ↓, s. 211.
  8. Rajca 1969 ↓, s. 216.
  9. Leszczyński 2020 ↓, s. 338.
  10. Leszczyński 2020 ↓, s. 339.
  11. Stefan Kieniewicz, „Powstanie styczniowe”, Warszawa 1983, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-01-03652-4 , s.716-717.
  12. Stefan Kieniewicz, „Powstanie styczniowe”, Warszawa 1983, wyd. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ISBN 83-01-03652-4 , s.743.
  13. Antoni Mączak, Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku, Warszawa 1981, t. 2, s. 447, 448.
  14. Józef Szymański, Szlakiem Braci Polskich. Przewodnik turystyczny po Kielecczyźnie., Kielce 1962, s. 9.
  15. Machul 2010 ↓, s. 9.
  16. Tadeusz Łepkowski, Słownik historii Polski. Warszawa 1973, s. 142.
  17. Leszek Marciniec, Kurortu czar, Wydanie II, Busko-Zdrój 2009, ​ISBN 978-83-928092-1-0​, s. 10.
  18. Mała Encyklopedia 1970 ↓, s. 189.
  19. Borkowski 1981 ↓, s. 38.
  20. Artur Korobowicz, Wojciech Witkowski, Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918), wyd. Oficyna, Warszawa 2009.
  21. Krzysztof Groniowski, Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Geneza, realizacja, skutki, Warszawa 1976.
  22. Rajca 1969 ↓, s. 294.
  23. Kieniewicz 1983 ↓, s. 265.
  24. Stefan Kieniewicz 1975 ↓, s. 265.
  25. Bazylow 1970 ↓, s. 250.
  26. Borkowski 1981 ↓, s. 22.

BibliografiaEdytuj

  • Halina Maria Machul: Ariańskim szlakiem po ziemi kieleckiej. Warszawa: Agros, 2010. ISBN 978-83-89986-58-0.
  • Adam Leszczyński: Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania. Wyd. 1. Warszawa: Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o., 2020. ISBN 978-83-280-8347-9.
  • Stefan Kieniewicz: Historia Polski 1795-1918. Wyd. 6. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-01-01204-8.
  • Czesław Rajca: Ruch oporu chłopskiego w Królestwie Polskim w latach 1815-1864. Wyd. 1. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1969.
  • Ludwik Bazylow: Dzieje Rosji 1801-1917. Wyd. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.
  • Jan Borkowski: Chłopi polscy w dobie kapitalizmu. Wyd. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981. ISBN 83-01-02081-4.
  • Mała Encyklopedia Wojskowa (K-Q). Wyd. 1. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970.