Otwórz menu główne

Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Pelplinie

Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP w Pelplinie – gotycki kościół, pierwotnie świątynia klasztoru Cystersów, od 1824 siedziba miejscowego biskupa. Z dawnego zespołu klasztornego zachowała się katedra oraz część zabudowań zakonnych skupionych wokół czworobocznego wirydarza. Katedra jest jedną z największych świątyń gotyku ceglanego w Polsce (swego czasu druga w Polsce po kościele mariackim w Gdańsku). Posiada bogaty wystrój z XV-XVIII wieku, m.in. monumentalny, 25-metrowy ołtarz główny[2], liczne ołtarze boczne, zespół stalli, ambonę, organy boczne.

Bazylika katedralna
Wniebowzięcia NMP
Distinctive emblem for cultural property.svg 889 z dnia 11 lipca 1984
(zespół klasztorny cystersów)[1]
bazylika mniejsza, katedra
Ilustracja
Bazylika katedralna w Pelplinie
Państwo  Polska
Miejscowość Pelplin
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Bazylika Mniejsza
• nadający tytuł
od 1960
Paweł VI
Wezwanie Wniebowzięcia NMP, św. Bernarda, św. Benedykta i św. Stanisława
Przedmioty szczególnego kultu
Relikwie Jan Paweł II
Położenie na mapie Pelplina
Mapa lokalizacyjna Pelplina
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP
Bazylika katedralna
Wniebowzięcia NMP
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP
Bazylika katedralna
Wniebowzięcia NMP
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP
Bazylika katedralna
Wniebowzięcia NMP
Położenie na mapie powiatu tczewskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tczewskiego
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP
Bazylika katedralna
Wniebowzięcia NMP
Położenie na mapie gminy Pelplin
Mapa lokalizacyjna gminy Pelplin
Bazylika katedralna Wniebowzięcia NMP
Bazylika katedralna
Wniebowzięcia NMP
Ziemia53°55′39,63″N 18°41′40,75″E/53,927675 18,694653
Strona internetowa

Spis treści

HistoriaEdytuj

 
Nawa główna katedry – widok od wejścia

Dawny zespół klasztorny, którego główną częścią jest katedra, jest rdzeniem obecnego miasta Pelplina. W 1258 książę Mszczuj II sprowadził z Doberanu Cystersów do pobliskich Pogódek, a następnie w 1276 konwent został przeniesiony do Pelplina. Pierwotny niewielki kompleks budynków zastąpiono w XIV wieku obecnym, monumentalnym założeniem. Budowa opactwa rozpoczęła się w II ćwierci XIV wieku, trwała do około 1400 roku. Oprócz zabudowań skupionych wokół wirydarza w części zachodniej kompleksu wzniesiono zabudowania gospodarcze z browarem, w części wschodniej wzniesiono niewielki kościół Bożego Ciała. W XVII i XVIII nastąpiła gruntowna przebudowa świątyni, szczególnie jej wnętrza, które otrzymało barokowy charakter poprzez bogaty wystrój m.in. ołtarze, organy i ambonę. W 1823 miała miejsce kasata zakonu cysterskiego na tutejszych ziemiach, a rok późnej katedrę pelplińską ustanowiono siedzibą diecezji chełmińskiej, która z kolei po reformie w 1992 roku zmieniła nazwę na pelplińską.

Cały zespół został gruntownie odnowiony i regotyzowany w latach 1894-1899.

Opaci pelplińscyEdytuj

W PogódkachEdytuj

Gerhard (od 1267) Ludolf (do 1276)

W PelplinieEdytuj

Wolno obieraniEdytuj
Werner (1276-1292) Jan z Byszewa (1292-1298) Henryk z Hadersleben (1298-1305)
Gotfryd z Elbląga (1305-1316) Henryk ze Starogardu (1317-1323) Jordan (1323-1329)
Albert (1329-1331) Eberhard z Elbląga (1331-1354) Maciej (1354-1368)
Piotr z Rogowa/de Roggow (1368) Jan z Langnowa (1386-1402) Piotr Honigfeld (1402-1436)
Piotr Bielczyc z Pucka (1436-1440) Mikołaj Engelken (1440-1447) Andrzej z Rosenau (1447-1462)
Jan Warnaw (1464-1466) Paweł de Zullen (1466-1471) Sander (1471-1475)
Paweł de Zullen (1475-1489) Michał Fischaw (1489-1502) Jerzy Neuburgk z Nowego (1502-1504)
Bartłomiej (1504-1522) Jędrzej Stenord z Królewca (1522-1542) Jodok Kron z Malborka (1542-1555)
Szymon z Poznania (1555-1557)
Wybierani kandydaci królaEdytuj
Stanisław Żelisławski (1557-1563) Leonard Rembowski I (1563-1590) Mikołaj Kostka (1592-1610)
Feliks Kos (1610-1618) Leonard Rembowski II (1618-1649) Jan Karol Czarliński (1649-1662)
Jerzy Ciecholewski (1662-1673) Aleksander Wolf a Lüdingshaus (1673-1678)
Ludwig Aleksander Łoś (1679-1688) Jerzy Skoroszewski (1689-1702) Tomasz Franciszek Czapski (1702-1730)
Walenty Aleksander Czapski (1730-1734) Wojciech Stanisław Leski (1736-1747) Ignacy Czapski (1747-1751)
Hieronim Turno (1751-1759) Izydor Tokarzewski (1759-1766) Florian Gotartowski (1766-1779)

Opaci komendatariuszowieEdytuj

Karol von Hohenzollern (1779-1795) Franciszek Ksawery Rydzyński (1795-1814)

Architektura katedryEdytuj

 
Katedra, rzut poziomy
 
Sklepienie kryształowe w północnym ramieniu transeptu (Antoni Schultes, 1557)
 
Jeden z zachowanych gotyckich portali

Zbudowana z cegły katedra jest trójnawową bazyliką na planie krzyża łacińskiego, z pięcioprzęsłowym korpusem nawowym, dwuprzęsłowym transeptem i czteroprzęsłowym, zamkniętym prostokątnie prezbiterium, które flankują nawy boczne. Ustawienie ołtarza głównego pomiędzy drugą od wschodu parą filarów tworzy iluzję ambitu. Transept ma układ halowy, składa się z dwóch naw; architektura ramion transeptu jest odmienna od reszty kościoła, za sprawą sieciowych sklepień; pozostałe części świątyni nakryte są sklepieniem gwiaździstym (sześcioramiennym w nawie głównej i prezbiterium, czteroramiennym w nawach bocznych). Sklepienia wspierają ośmioboczne w planie filary międzynawowe, które na wysokości ścian nawy głównej są częściowo wtopione w lico i tworzą ostrołukowe arkady. Strefa okien umieszczona jest wysoko ponad gzymsem; ponad którym ściany poszczególnych przęseł, przybierają ostrołukową formę. Częściowo zachowały się ceramiczne wsporniki sklepienne o motywach antropomorficznych (główki, popiersia, figurki atlantów) i zoomorficznych.

Na zewnątrz ściany są oszkarpowane, zachowały częściowo dekorację zendrówkową. Ściany wieńczą fryzy arkadkowe i fryzy z motywem czteroliścia. Ściany frontowe transeptu, oraz elewacji zachodniej i wschodniej (które mają wielkie, ostrołukowe okna na osi) są zwieńczone bogato zdobionymi szczytami schodkowymi; do ścian elewacji wschodniej i zachodniej przylegają niskie ośmioboczne wieże schodkowe, flankujące elewacje nawy głównej. Na skrzyżowaniu naw późnobarokowa wieżyczka na sygnaturkę.

PortaleEdytuj

Do katedry prowadzą trzy wejścia, od strony zachodniej, północnej i południowej (od strony krużganków). Ostatnie dwa zachowały gotyckie portale. Portal południowy zachował część dekoracji rzeźbiarskiej z motywami roślinnymi w ościeżach i archiwoltach. Datowany na przełom XIV i XV wieku portal północnego ramienia transeptu charakteryzuje się bogatą dekoracją figuralną wykonaną ze sztucznego kamienia, którą tworzą półpostacie proroków w strefie kapitelowej, aniołki i święci w archiwoltach i głowa Chrystusa w kluczu arkady. Tympanon z przedstawieniem Maiestas Domini neogotycki z 1898.

Wnętrze i jego wystrójEdytuj

OłtarzeEdytuj

 
Herman Han, Koronacja Marii – fragment ołtarza głównego

W katedrze znajdują się 23[3] ołtarze rozmieszczone przy filarach międzynawowych oraz w nawach bocznych. Dwadzieścia z nich pochodzi z XVII i XVIII w., dwa są neogotyckie, jeden (posoborowy) powstał w 1971 r. Dziewiętnaście wykonano z drewna, dwa z marmuru i dwa ze stiuku. Wszystkie skonstruowane są w sposób klasyczny: na mensie spoczywa predella, na niej nastawa i zwieńczenie.

  • Ołtarz główny – 1623-40
  • Ołtarz św. Andrzeja – 1672
  • Ołtarz św. Filipa i Jakuba Młodszego – 1672
  • Ołtarz świętych Benedykta, Bernarda i Roberta – konsekr. 1757
  • Ołtarz Niepokalanego Poczęcia NMP (srebrna i złocona blacha) – 1718
  • Ołtarz Stygmatów św. Franciszka – XVIII w.
  • Ołtarz Grobu Pańskiego – 1898
  • Ołtarz Mariacki – 1619
  • Ołtarz św. Jakuba Starszego – 1641
  • Ołtarz Siedmiu Sakramentów – 1619
  • Ołtarz św. Macieja – 1670
  • Ołtarz Świętych Młodzianków – 1653
  • Ołtarz św. Jana Nepomucena (stiuk) – 1741
  • Ołtarz Zwiastowania NMP (marmur) – 1899
  • Ołtarz św. Apostołów Piotra i Pawła – 1644
  • Ołtarz św. Urszuli – 1623
  • Ołtarz św. Marii Magdaleny – 1613
  • Ołtarz Świętej Rodziny (czarny marmur) – 1675
  • Ołtarz św. biskupów Wojciecha, Stanisława i Tomasza Becketa (stiuk) – konsekr. 1757
  • Ołtarz św. Maurycego – konsekr. 1785
  • Ołtarz św. Krzyża – pocz. XVII w.
  • Ołtarz Najświętszego Sakramentu – 1898
  • Ołtarz Ofiary – 1971

Ołtarz głównyEdytuj

 
25-metrowy Ołtarz główny, 1623-40

Ołtarz główny, z 1623-24 ufundowany przez opata Leonarda II, tworzy sięgająca wysokości sklepień wielokondygnacyjna nawiązująca do form architektonicznych nastawa w stylu wczesnego baroku. Podzielony jest na pięć osi, z szerszą środkową, zwieńczony jest trzema ozdobnymi szczytami. Zdobi ją bogata dekoracja rzeźbiarska i malarska z obrazami pędzla Hermana Hana; Koronacją Marii (z 1623) i Wizją świętego Bernarda. W dolnej strefie znajdują się repozytoria na relikwie. W osiach bocznych nisze w których umieszczono rzeźby. Dekoracją rzeźbiarską tworzą figury apostołów i patronów Cystersów oraz liczne aniołki. Ponad Koronacją Marii w okrągłym kartuszu umieszczone zostało imię Boże w formie hebrajskiego tetragramu JHWH. Na szczytach figury Chrystusa Zmartwychwstałego w asyście aniołów z narzędziami Męki Pańskiej.

Malarstwo ołtarzoweEdytuj

 
Ołtarz Mariacki (1619) z obrazami Hermana Hana

W ołtarzach zachowały się cenne dzieła malarstwa głównych przedstawicieli baroku gdańskiego i pomorskiego:

  • Hansa KriegaPrzybycie Świętej Urszuli do Kolonii, Śmierć św. Urszuli
  • Hermana Hana i jego uczniów (powstałe w latach 1613-25) – Święta Trójca, Pokłon pasterzy, Wniebowziecie Najświętszej Marii Panny, Śmierć Marii Magdaleny, Święta Jadwiga Śląska, Święta Rodzina, Św. Elżbieta opatrująca chorego, Siedem Sakramentów (Fons Vitae), Uczta u Leviego
  • Bartłomieja StroblaŚcięcie Świętego Jakuba, Matka synów Zebedeuszowych przed Chrystusem, Św.Jakub Starszy jako zwycięzca Maurów w bitwie pod Clavijo
  • Andrzeja Stecha z ok. 1670 – Powołanie Macieja na apostoła, Chrystus nad jeziorem Genezaret, Męczeństwo Świętego Andrzeja, Chrzest dworzanina etiopskiego, Wyznanie wiary Świętego Maurycego, Ukrzyżowanie, Droga do Emaus, Chrystus w koronie królewskiej, Męczeństwo Legii Tebańskiej
  • Samuela BuchwaldaEkstaza św. Bernarda, Św. Benedykt spisujący regułę
  • Jana Peterhacke – Ostatnia Wieczerza

StalleEdytuj

 
Późnogotyckie stalle w południowej nawie bocznej

W katedrze zachował się zespół późnogotyckich stalli z bogatą dekoracją snycerską – maswerkową, ornamentalną, roślinną i figuralną. Wykonane zostały w XV w. Zespół późnogotycki tworzą dwie pary stalli chórowych, tron celebransa, stalla przeora i stalla opacka. W korpusie nawowym znajdują się stalle manierystyczne z XVII wieku.

Pozostałe dziełaEdytuj

 
Barokowa ambona (Mateusz Scholler, 1682)
 
Ambona podstawa - Samson rozdzierający paszczę lwa

Przy filarze w narożniku nawy głównej i transeptu (od strony południowej) znajduje się barokowa ambona, której podstawa przedstawiająca Samsona rozdzierającego paszczę lwa (będącego herbem rodowym Błędzkich) została w 1682 roku ufundowana przez rodzinę Błędzkich herbu Samson-Watta (ambona jest dziełem snycerza gniewskiego Mateusza Schollera). Dalej, na emporze organowej w południowym ramieniu transeptu, umieszczono monumentalny prospekt organowy z 1678-70, również dzieło Schollera. Instrument jest dziełem gdańskiego organomistrza Jana Jerzego Wulffa. W tej części świątyni znajdują się ponadto: epitafium wojewody Jana Kosa (+1622) oraz obrazy m.in. portrety książąt Sambora I i Mszczuja II oraz Darowanie Pogódek Cystersom przez Sambora II pędzla Andrzeja Stecha.

Dawne zabudowania klasztorneEdytuj

 
Północne skrzydło krużganków klasztoru
 
Gotyckie malowidła ścienne w krużganku północnym (pocz. XV w.)

Przylegający od strony południowej zespół zabudowań klasztornych jest zintegrowany krużgankiem otaczającym czworoboczny wirydarz. Skrzydło wschodnie krużganków (najstarsze) nakryte jest sklepieniem krzyżowo-żebrowym pozostałe sklepieniem gwiaździstym. Zachowały się częściowo wsporniki kamienne i ceramiczne o motywach roślinnych i figuralnych. Z gotyckiego malarstwa ściennego zachowało się malowidło w południowym ramieniu krużganków przedstawiające Grupę Ukrzyżowania z postaciami proroków Izajasza i Jeremiasza oraz opata i mnicha, w niższej strefie scena Obmycia nóg apostołów, datowane na XIV wiek, przemalowane w XIX wieku, w latach 90. XX wieku konserwowane. W krużgankach zachowały się manierystyczne ławy z ozdobnymi zapleckami z 1609 r. W górnej strefie ścian zawieszono ostrołukowe obrazy, z których 17 są dziełami Andrzeja Stecha i jego warsztatu, powstałe w latach 1689-96.

Do skrzydła wschodniego przylega kapitularz nakryty gotyckim sklepieniem wspartym na trzech filarach. Sklepienie to charakteryzuje się gwiaździstym układem w części środkowej, w skrajnych zastosowano układ trójdzielny. Kapitularz poprzedza sień, którą zdobi portal oraz wsporniki sklepienne z maskami. Na osi portalu sieni w obrębie kapitularza, na wprost wejścia do refektarza, znajduje się gotyckie lawatorium (za czasów cystersów pomieszczenie ze studnią) na planie sześcioboku, zrekonstruowane w 1899 r. na odkrytych funadamentach, które po odbudowie służyło przez jakiś czas jako kaplica pogrzebowa. Obok kapitularza mieści się wolno stojący XIII-wieczny budynek oratorium. Zabudowania wielokrotnie przebudowywano w XIX wieku na potrzeby Collegium Marianum utworzonego w 1836, które było jedyną w zaborze pruskim polską szkołą średnią. Obecnie w budynkach klasztornych mieści się m.in. Wyższe Seminarium Duchowne.

Malowidła w krużgankachEdytuj

  • Krużganek północny
    • Wskrzeszenie Łazarza
    • Święci Paweł i Barnaba w Listrze
    • Nawrócenie Szawła
    • Bogacz i Łazarz
    • Niewiasta chananejska prosi o wskrzeszenie córki
    • Wypędzenie przekupniów ze świątyni
  • Krużganek wschodni
    • Zaślubiny Chrystusa z Kościołem
    • Wizja apokaliptyczna: otwarcie księgi
    • Alegoria Eucharystii
    • Grosz czynszowy
    • Gody w Kanie
    • Cudowne rozmnożenie chleba
    • Kazanie Chrystusa
    • Ścięcie Jana Chrzciciela
  • Krużganek południowy
    • Wniebowzięcie i koronacja Matki Boskiej – malarz nieznany
    • Alegoria przemijania (Pochód śmierci)
    • Męczenicy na arenie
    • Oślepienie króla Sedecjusza przez Nabuchodonozora
    • Uczynki Miłosierdzia
      • Obadiasz gości prześladowanych proroków (Pragnących napoić) – malarz nieznany
      • Gościnność Abrahama (Głodnych nakarmić) – malarz nieznany
      • Lot gości aniołów (Podróżnych w dom przyjąć) – malarz nieznany
      • Dobre uczynki Hioba (Nagich przyodziać) – malarz nieznany

BibliografiaEdytuj

  • Janusz Ciemnołoński, Janusz Stanisław Pasierb, Pelplin, Wrocław: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1978 (Pomorze w Zabytkach Sztuki).
  • Janusz Stanisław Pasierb, Katedra w Pelplinie. Pelplin: Wydawnictwo Diecezji Pelplińskiej „Bernardinum”, 1999, ​ISBN 83-87668-45-1
  • Jerzy Z. Łoziński, Pomniki sztuki w Polsce, t. 2, cz. 1, Pomorze, Warszawa: Arkady, 1992, ​ISBN 83-213-3558-6
  • Janusz Stanisław Pasierb, Pelplin i jego zabytki, Warszawa: Interpress; Pelplin: Wydawnictwo Diecezjalne, 1993, ​ISBN 83-223-2583-5​ (Interpress), ​ISBN 83-85087-37-0​ (Wydawnictwo Diecezjalne).
  • Roman Ciecholewski, Skarby Pelplina, Pelplin: Wydawnictwo Diecezjalne, 1997, ISBN 83-85087-52-4, OCLC 749473805.
  • Janusz Leszek Jurkiewicz, Pomorski Szlak Cystersów, Gdynia: Region; Pelplin: Bernardinum, 2006, ​ISBN 978-83-89178-66-4​ (Region), ​ISBN 978-83-7380-396-1​ (Bernardinum)

PrzypisyEdytuj

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2018-09-30. [dostęp 06.05.2010].
  2. dla porównania: ołtarz Wita Stwosza w kościele mariackim w Krakowie ma 13 m wysokości
  3. Niektóre źródła podają błędnie liczbę 28.

Linki zewnętrzneEdytuj