Biały Bór

miasto w województwie zachodniopomorskim

Biały Bór (staropl. Białobork, niem. Baldenburg dawniej Ball de Olde, ukr. Білий Бір) – miasto w Polsce, położone w województwie zachodniopomorskim, w powiecie szczecineckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Biały Bór, historycznie na Pomorzu Gdańskim.

Biały Bór
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Widok na jez. Ławiczka w Białym Borze
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 zachodniopomorskie

Powiat

szczecinecki

Gmina

Biały Bór

Data założenia

XIII wiek

Prawa miejskie

1382

Burmistrz

Paweł Mikołajewski

Powierzchnia

12,82 km²

Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość


2171[1][2]
169,3 os./km²

Strefa numeracyjna

94

Kod pocztowy

78-425

Tablice rejestracyjne

ZSZ

Położenie na mapie gminy Biały Bór
Mapa konturowa gminy Biały Bór, w centrum znajduje się punkt z opisem „Biały Bór”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Biały Bór”
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa konturowa województwa zachodniopomorskiego, blisko prawej krawiędzi nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Biały Bór”
Położenie na mapie powiatu szczecineckiego
Mapa konturowa powiatu szczecineckiego, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Biały Bór”
Ziemia53°53′55″N 16°50′16″E/53,898611 16,837778
TERC (TERYT)

3215034

SIMC

0949767

Urząd miejski
ul. Słupska 10
78-425 Biały Bór
Strona internetowa

Położone jest w dolinie rzeki Białej, na przesmyku między jeziorami Bielsko i Ławiczka. Prawa miejskie uzyskał w 1382, w czasie II wojny światowej został znacznie zniszczony.

Według danych z 1 stycznia 2018 Biały Bór liczył 2 171 mieszkańców[1].

W miejscowości działało Stado Ogierów Biały Bór. Od 1994 r. jako Zakład Treningowy Skarbu Państwa Biały Bór[3], potem ponownie jako SO. W 2003 r. weszło w skład Stada Ogierów w Sierakowie Wielkopolskim Sp. z o.o., a w 2007 r. przeszło w skład Stadniny Koni w Dobrzyniewie Sp. z o.o. Od ok. 2011 r. stadnina jest dzierżawiona przez firmę prywatną.

PołożenieEdytuj

Położone na Pojezierzu Drawskim w okolicach jezior: Bielsko (o pow. 268 ha i głębokości do 23 m), Cieszęcino (o pow. 102 ha i głębokości 50 m), wzdłuż których rozciąga się park krajobrazowy wraz z jeziorami Łobez (zajmuje obszar o pow. 48,7 ha) i Ławiczka (pow. 6,6 ha). Leżą one w dorzeczu Gwdy i Noteci, a ich wody spływają rzeką Białą do Czernicy. Okolice jezior pokryte są lasami mieszanymi oraz borami.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. koszalińskiego.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia gminy wynosiła 12,82 km²[4].

Osiedla mieszkaniowe miasta: Dalkowo, Kamienna, Linowo.

HistoriaEdytuj

  • 1283 – książę gdański Mściwoj II ufundował tu parafię podległą arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu
  • 1294 – po śmierci księcia Mściwoja II, Pomorze Gdańskie, w tym Biały Bór, ponownie scalone z Polską
  • 1309 – pod panowaniem Krzyżaków
  • 1382 – lokacja miasta
  • k. XIV w. - Krzyżacy budują zamek w Białym Borze
  • 1395 – potwierdzenie praw miejskich chełmińskich przez wielkiego mistrza zakonu Konrada Zöllnera von Rotenstein
  • 1408 – probostwo otrzymało wieś od wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena
  • 1410 - Władysław Jagiełło oddaje miasto w lenno księciu pomorskiemu Bogusławowi VIII, mimo że teren jest pod wpływem Krzyżaków[5]
  • 1454 – na prośbę Związku Pruskiego król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłasza włączenie regionu do Korony Polskiej, wybucha wojna trzynastoletnia
  • 1461 - wojska polskie zajmują miasto
  • 1466 – na mocy pokoju toruńskiego uznano powrót miasta do Polski, administracyjnie stanowi część województwa pomorskiego prowincji Prusy Królewskie Korony Polskiej
  • 1623–1638 – starostą był Andrzej Łaszewski, a następnie do 1648 jego żona Helena
  • 1649–1654 – starostą Białego Boru (Białoborku) był Mikołaj Trzebuchowski, syn Samuela[6] i Elżbiety Kretkowskiej. Mikołaj Trzebuchowski wraz z żoną Teresą Łaszewską 14 lipca 1654 roku scedowali starostwo Franciszkowi Wejherowi[7]
  • 1654–1671 – starostą był Franciszek Wejher
  • 1671–1672 – starostą był Joachim Ernest Krokowski
  • 1672–1672 – starostą Dorota Krokowska, córka poprzednika
  • 1673–1768 – starostwo w rękach Wejherów
  • 1768–1772 – starostą był Henryk Goltz
 
Widokówka z czasów zaboru pruskiego
  • od 1772 – po I rozbiorze Polski miasto pod zaborem pruskim
  • 1875 – nowy kościół katolicki, należący do parafii Eikfirn, obsługiwał 56 wiernych
  • 1878 – uzyskanie połączenia kolejowego
  • 1939 – 2292 mieszkańców
  • 1945 – miasteczko, silnie ufortyfikowane, stanowiło część umocnień Wału Pomorskiego i zostało zniszczone w 80%, zaś ludność je opuściła, 26 lutego wkroczenie Armii Czerwonej
  • 1950 – 775 mieszkańców
  • 1957 – 1315 mieszkańców
  • 1975 – miasto w granicach województwa koszalińskiego, w Białym Borze rozegrano mistrzostwa Polski we wszechstronnym konkursie konia wierzchowego
  • 1999 – miasto w granicach województwa zachodniopomorskiego

W Białym Borze w latach 60. XX w. kręcono film Pan Wołodyjowski.

Na polskiej mapie wojskowej z 1936 r. przy oznaczeniu miasta podano polski egzonim Białybór[8]. Nazwę Biały Bór ustalono urzędowo w 1946 r.[9]

Historia Żydów w Białym BorzeEdytuj

Żydzi pojawili się w Białym Borze w latach 70. XVIII wieku. Początkowo rozwój osadnictwa żydowskiego hamowały przepisy pruskie. W 1831 roku zamieszkiwało tu 154 Żydów (13% ludności), w 1840 – 125. W 1842 roku wybudowano synagogę o konstrukcji szachulcowej. Znajdowała się przy ul. Nadrzecznej (do 1945 roku Fliestraße). Gmina żydowska posiadała również swój cmentarz. Na początku XIX wieku funkcjonowała również szkoła dla dzieci żydowskich. Od 1830 roku dzieci te uczęszczały już wspólnie z innymi dziećmi z miasta do miejscowej, miejskiej szkoły. W 1900 roku po wydarzeniach w Chojnicach (oskarżenia o mord rytualny), doszło do wystąpień antysemickich. Zdewastowano synagogę. Od tego czasu populacja Żydów w mieście zaczęła spadać[10].

W 1903 roku mieszkało tu 107 Żydów, a w czasie I wojny światowej liczba spadła do 50 osób, a w 1924 roku do 48. Po dojściu nazistów do władzy społeczność żydowska praktycznie w mieście przestała istnieć. W 1938 roku zniszczona została synagoga. W maju 1939 roku w Białym Borze mieszkało 6 Żydów, raszta społeczności sprzedała swoje domy, zlikwidowała interesy i głównie udała się na emigrację[11][12].

DemografiaEdytuj

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 2219 mieszkańców[13].

 
Znak powitalny na granicy miejscowości
  • Piramida wieku mieszkańców Białego Boru w 2014 roku[1].


 

Ludność ukraińskaEdytuj

Po drugiej wojnie światowej do zniszczonego miasta w ramach akcji Wisła przesiedlono wiele ukraińskich rodzin. Dziś Biały Bór jest jednym z największych ośrodków Ukraińców w Polsce. W mieście działa 3-stopniowy Zespół Szkół Ukraińskich im. Tarasa Szewczenki (podstawowa, gimnazjum, liceum), greckokatolicka Cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy, wybudowana w latach 1992–1997 według projektu J.Nowosielskiego przy udziale B.Kotarby.

Przyroda i turystykaEdytuj

 
Dawny sąd, obecnie szkoła

Miasto położone jest w niewielkiej dolinie, otoczone lasami.

W Białym Borze znajduje się najmłodszy zabytek w Polsce - cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy według projektu i z dekoracją malarską J. Nowosielskiego, powstała w latach 1992–1997, 23 września 2007 r. podniesiona do rangi sanktuarium, wpisana do rejestru zabytków 25 lipca 2019 r.[14]

Obiekty historyczne oraz nowsze:

  • kościół św. Michała Archanioła z 1878 r. w stylu neogotycko-neoromańskim z późnobarokowym ołtarzem
  • neogotycki budynek d. sądu grodzkiego (dziś niemal w ruinie, należy do właściciela prywatnego)[15]
  • pozostałość po młynie wodnym
  • stadnina ogierów stylizowana na dawny dwór szlachecki, z torem jeździeckim
  • bunkry Wału Pomorskiego
  • park
  • stajnie przy ul. Dworcowej 22
  • ratusz przy ul. Słupskiej 10
  • dworzec PKP, ul. Kolejowa
  • szkoła, ul. Brzeźnicka 10
  • budynek, ul. Bobolicka 4
  • narożny dom przy skrzyżowaniu dróg do Szczecinka i Bobolic – parter tego budynku to ryglujący to skrzyżowanie niemiecki dwusektorowy schron bojowy z lat 1939–1945
  • cmentarz żydowski w Białym Borze
  • pomnik Tarasa Szewczenki

TransportEdytuj

Biały Bór leży na przecięciu dróg krajowych: nr 25 z nr 20. Połączenia do miasta obsługuje pięciu przewoźników autobusowych wywodzących się z b. PKS:

  • PPKS Bytów
  • PKS Słupsk S.A.
  • PKS Człuchów
  • PKS Koszalin
  • PKS Szczecinek
  • PKS Jelenia Góra (sezonowo)

Przez miasto biegnie linia kolejowa nr 405 Piła Główna – Ustka, z przystankiem Biały Bór. Linią kursuje 5 par pociągów regionalnych dziennie w relacji Szczecinek - Słupsk - Szczecinek (część kursów w relacji wydłużonej do / z Chojnic), których obsługę zapewnia przewoźnik POLREGIO S.A. (wcześniej Przewozy Regionalne Sp. z o.o.)[potrzebny przypis].

Gmina zasłynęła w 2011 r. z sieci fotoradarów o zagęszczeniu nieproporcjonalnym do swojego obszaru i zaludnienia[16].

ŻwirowniaEdytuj

W okolicach miasta znajduje się jedno z najwyższych wzniesień w regionie. Jest to sztuczne wzniesienie powstałe z wydobywania żwiru. Góra ma wysokość ok. 250 m. Przy dobrej pogodzie można zobaczyć z niej oddalony o 30 km Szczecinek.[potrzebny przypis]

OświataEdytuj

 
Pomnik Tarasa Szewczenki przy Zespole Szkół Ogólnokształcących im. Tarasa Szewczenki

Na terenie miasta działa kilka placówek oświatowych:

  • Zespół Szkół nr 1
  • Szkoła Podstawowa nr 2 (mniejszości ukraińskiej)
  • Zespół Szkół im. Oskara Langego
  • Liceum Ogólnokształcące nr 1 (mniejszości ukraińskiej)
  • Technikum hodowli koni

SportEdytuj

W mieście działa:

  • klub piłkarski Lider
  • klub piłkarski Hubertus
  • klub kajakarski Hubertus
  • klub jeździecki Hubertus przy stadninie koni

W mieście organizowane są mistrzostwa Polski w WKKW.

Obiekty sportowe:

  • hala przy Zespole Szkół nr 1
  • 2 stadniny koni
  • stadion miejski
  • kompleks boisk „Orlik 2012”

AdministracjaEdytuj

Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. W Radzie Miejskiej w Białym Borze zasiada 15 radnych. Organem wykonawczym jest burmistrz. Siedzibą władz jest Urząd Miejski przy ul. Słupskiej.

Burmistrzowie Białego Boru:

  • Franciszek Lech Kwaśniewski (PSL) (2002–2012)
  • Paweł Stanisław Mikołajewski (2013 r.)

Biały Bór należy do Związku Miast Polskich.

Mieszkańcy Białego Boru wybierają posłów z okręgu wyborczego nr 40, senatora z okręgu wyborczego nr 100, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

Osoby z Białego BoruEdytuj

W latach 1967–2008 w Białym Borze mieszkał podporucznik Józef Mioduszewski, urodzony w 1922 r., zmarł w 2008 r. Ułan, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik akcji „Burza” w powstaniu warszawskim, odznaczony za zasługi w walce przeciw Armii Czerwonej m.in. Orderem Odrodzenia Polski „Polonia Restituta” klasy kawalerskiej, dwoma Krzyżami Walecznych. Miłośnik koni – w latach 1972–1981 był kierownikiem stada ogierów w Białym Borze. Pośmiertnie uhonorowany tytułem bohatera Łomianek przez radę miejską i burmistrza Łomianek.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Biały Bór w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Internetowy System Aktów Prawnych Dz.U. 1994 nr 83, poz. 383.
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  5. Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka Warszawa, 1980, s. 106-107, ISBN 83-217-2292-X, OCLC 8032482.
  6. Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa. Wyd. Z.P. POLIMER  Koszalin 2010, ISBN 978-83-89976-40-6, s. 255.
  7. Paweł Czaplewski ks., Senatorowie świeccy, podskarbiowie i starostowie publiczni 1454-1772. Rocznik Towarzystwa Naukowego w Toruniu XXVI–XXVIII (1919–1921), Toruń 1921, s. 52.
  8. Arkusz 43 Bydgoszcz. Mapa operacyjna 1:300 000. Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa: 1936.
  9. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262).
  10. Gerhard Salinger, Zur Erinnerung und zum Gedenken: die einstigen jüdischen Gemeinden Westpreussens, Nowy Jork 2009, s. 600.
  11. Historia społeczności | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2022-05-30].
  12. Uroczystość odsłonięcia tablicy Żydowskiej | Biały Bór, bialybor.com.pl [dostęp 2022-05-30] (pol.).
  13. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 10 czerwca 2011, ISSN 1734-6118.
  14. Cerkiew w Białym Borze najmłodszym zabytkiem wpisanym do rejestru. 2019-08-05.
  15. Biały Bór, sąd grodzki i zabytki.
  16. MIEJSCA KONTROLI RUCHU DROGOWEGO – Miasto i Gmina Biały Bór, miastoigminabialybor.portal.esp.parseta.pl [dostęp 2017-11-22].
  17. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-05].

Linki zewnętrzneEdytuj