Otwórz menu główne

Człopa

miasto w województwie zachodniopomorskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Człopa (łac. Viritium[3], za czasów okupacji niem. Schloppe) – miasto w północno-zachodniej Polsce, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie wałeckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Człopa. Położone na

Człopa
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Urząd Miasta i Gminy
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  zachodniopomorskie
Powiat wałecki
Gmina Człopa
Prawa miejskie 1245[1]
Burmistrz Jerzy Bekker
Powierzchnia 7,4 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

2363[2]
376,9 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 67
Kod pocztowy 78-630
Tablice rejestracyjne ZWA
Położenie na mapie gminy Człopa
Mapa lokalizacyjna gminy Człopa
Człopa
Człopa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Człopa
Człopa
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Człopa
Człopa
Położenie na mapie powiatu wałeckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu wałeckiego
Człopa
Człopa
Ziemia53°05′19″N 16°07′15″E/53,088611 16,120833
TERC (TERYT) 3217024
SIMC 0966808
Urząd miejski
ul. Strzelecka 2
78-630 Człopa
Strona internetowa

Pojezierzu Południowopomorskim, nad rzeką Cieszynką, na terenie Puszczy Drawskiej.

Według danych z 31 grudnia 2013 r. miasto miało 2342 mieszkańców[4].

Miasto królewskie lokowane przed 1200 rokiem, położone było w XVI wieku w województwie poznańskim[5].

Spis treści

PołożenieEdytuj

Człopa jest położona w południowo-zachodniej części Pojezierza Wałeckiego[6], będącym mezoregionem Pojezierza Południowopomorskiego.

Miasto znajduje się w południowo-wschodniej części woj. zachodniopomorskiego, w południowo-zachodniej części powiatu wałeckiego.

Przez Człopę przebiega droga krajowa nr 22 prowadząca od przejścia granicznego polsko-rosyjskiego w Grzechotkach do granicy polsko-niemieckiej w Kostrzynie. Jest to ważny atrybut w infrastrukturze miejscowości.

Według danych z 22 lipca 2015 powierzchnia miasta wynosi 7 km²[7].

W latach 1946–1950 miasto administracyjnie należało do woj. szczecińskiego, w latach 1950–1975 do woj. koszalińskiego, a w latach 1975–1998 do woj. pilskiego.

Warunki naturalneEdytuj

Człopa jest położona nad 3 jeziorami: Mały Staw, Jezioro Młyńskie Wielkie, Jezioro Racze, które znajdują się w granicach administracyjnych miasta. Przez główną część miasta przepływa rzeka Cieszynka, która płynie z Jeziora Młyńskiego Wielkiego do położonego na wschód jeziora Kamień. Przy południowej granicy miasta płynie rzeka Człopica.

HistoriaEdytuj

 
Osiedle sprzed II Wojny Światowej

Ptolemeusz w latach 142-147 n.e stworzył mapę na, której na miejscu dzisiejszej Człopy widnieje miejscowość „Viritium”[8]. Sądzi się, że jest to dzisiejsza Człopa. Pierwszy historyczny zapis na temat miasta Człopa pochodzi z X wieku, kiedy to książę Dzierżykraj zaczął panować w księstwie między między Gwdą, Notecią i Drawą, a centralnym miejscem była właśnie Człopa. Gród Człopa w XII wieku należał do ziem polskich. Natomiast w XIII wieku dokładnie w roku 1245 miasto te zostało darowane Sędziwojowi z Czarnkowa[9]. Darczyńcą był książę krakowski Bolesław Wstydliwy. Człopa prawa miejskie otrzymała w roku 1245.

W 1406 r. miasto zostało spalone przez Krzyżaków. W 1658 r. Człopa była miejscem koncentracji wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego, planującego atak na Szwedów.[10]

W roku 1904 na mapach widniała nazwa Słopanowo. Ostatecznie polską nazwę Człopa ustalono urzędowo w roku 1946 Informacje na ten temat znajdują się w „Germania Manga”, która jest kompendium map[11]. Człopa była starym słowiańskim grodem, który od XII wieku należał do Polski i strzegł jej północnych rubieży. Zachowane do dziś grodzisko stożkowe z VIII w. znajduje się 2 km od Człopy, wśród bagien u ujścia Cieszynki do jeziora Kamień[12]. W roku 1245[13] rycerski ród Czarnkowskich herbu Nałęcz otrzymał posiadłości w okolicach Człopy od księcia wielkopolskiego Przemysła II (według podań miasto było siedzibą księcia pomorskiego Dzierżykraja, od którego wywodzić się mieli Czarnkowscy). Uzyskali też zgodę na wzniesienie tam zamku warownego. Do czasów współczesnych przetrwało grodzisko w pobliżu jeziora Kamień (pot. Kiemień). Człopa została w 75% spalona przez wojsko radzieckie po zakończeniu II wojny światowej. Żołnierze radzieccy podłożyli ogień m.in. w szkole, lecz mieszkańcy ugasili pożar.

Właścicielką Człopy była królowa Polski Katarzyna Opalińska, żona króla Polski Stanisława Leszczyńskiego.[14][15]


ToponimiaEdytuj

W polskim źródle z 1904 r. podano nazwę Słopanowo[16]. Na polskiej mapie wojskowej z 1938 r. podano polski egzonim Człopa przy oznaczeniu miasta[17]. Ostatecznie polską nazwę Człopa ustalono urzędowo w 1946 roku[18].


KalendariumEdytuj

Kalendarium miasta Człopa:[19]

ok. roku 1000 – panowanie legendarnego władcy księcia Dzierżykraja. O przeszłości Człopy świadczy zanotowana w późniejszych źródłach legenda o księciu Dzierżykraju, który miał panować w Człopie i przyjąć chrzest

w tej miejscowości. Niektóre źródła podają, że miało to nastąpić w czasach Mieszka I, inne – w latach panowania Bolesława Chrobrego. W okolicach Człopy, w pobliżu ujścia rzeki Cieszynki (Słopicy, Deszli) – znajduje się grodzisko (twierdza Dzierżykraja).

1245 – hipotetyczna data nadania praw miejskich Człopie. Według przywileju z roku 1245 Człopa była już miastem. Akt darowizny z roku 1245 wzmiankuje o istnieniu miasta „Szlopa”. Cyt.: „(...) od tej Długiej Góry, która poza wsią Małogoszcz odchyla się prosto z tej strony do źródła rzeczki, która płynie do miasta Szlopa (...)”.

ok. 1280 – Książę wielkopolski Przemysł II nadaje znaczne obszary w okolicach Człopy rodowi Nałęczów.

1296 – Człopa dostaje się pod panowanie książąt brandenburskich. Zamordowanie Przemysła II w roku 1296 przez margrabiów brandenburskich dało prawdopodobnie powód do oderwania po raz pierwszy Człopy i ziemi wałeckiej od Polski. Opracowania niemieckie podają, jako datę formalnego przejęcia Człopy przez Polskę rok 1368, kiedy to margrabia Otto der Faule przekazał ją królowi Kazimierzowi Wielkiemu.

koniec XIII w. – Człopa w posiadaniu Czarnkowskich, którzy otrzymują od księcia Przemysła II pozwolenie na postawienie zamku. Jak podają źródła: „(...) tylko sztuczne wzniesienie mogło wynieść budowlę zamkową ponad okoliczne pola i łąki (...)”.

1331 – Człopa wymieniana jest w dokumencie lokacyjnym dla Tuczna. Znajdujemy tu określenie: „(...) der Weg thur Schloppe (...)” (droga do Człopy).

1352 – Człopę otrzymuje margrabia brandenburski Ludwik „Rzymianin” (Ludwig der Römer). Pierwsza wzmianka o „młynie miejskim” w dokumencie z 29 kwietnia 1352 roku.

1368 – Otto der Faule (Otto zwany „Leniwym”) traci formalnie panowanie nad Człopą na rzecz Polski. Rycerska rodzina Czarnkowskich przejmuje warowną twierdzę (zamek).

1378 – Najazd szczecińskiego księcia Świętobora na Człopę. Jak podają źródła: „(...) gdy fosa wyschła podszedł pod blanki, lecz wobec dzielnej obrony prowadzonej przez dziedzica Jana z Czarnkowa, s. Sędziwoja odstąpił od miasta (...)”.

1396 – Założenie Bractwa strzeleckiego w Człopie. Bractwo „kurkowe” było najstarszą organizacją społeczną, nie mającą charakteru wyznaniowego, a zrzeszającą mieszkańców różnej profesji. Miało poważne znaczenie dla obronności grodu, pozwalając utrzymać umiejętności strzeleckie mieszkańców na przyzwoitym poziomie.

1403–07 – Baldwin Stal wójt Nowej Marchii donosi wielkiemu mistrzowi Zakonu Krzyżackiego, że Hasso v. Uchtenhagen i Syffert von Steglitz oraz ludzie Güntersbergów utworzyli oddział liczący 300 ludzi i spalili oraz spustoszyli Człopę. Warownia ulega sile Krzyżaków. Doszczętnie zniszczona w czasach „potopu” szwedzkiego.

1421 – Sędziwoj z Ostroroga upomina się o ludzi uwięzionych w Nowej Marchii oraz o woły i konie zabrane przez Wedla pod Człopą.

1432 – Ugoda Jana i Kaspra Czarnkowskich dotycząca podziału Człopy.

1458 – Człopa dostarcza 4 pieszych na wyprawę do Malborka. Kazimierz Jagiellończyk nałożył na każde miasto obowiązek dostarczenia określonego kontyngentu piechoty, niezbędnej przy oblężeniu stolicy Zakonu – Malborka.

1532 – Maciej i Sędziwoj Czarnkowscy dzielą się Człopską Puszczą oraz jeziorami.

1558 – Piotr oraz Wojciech Sędziwoj Czarnkowscy zawierają ugodę dotyczącą granic dóbr Człopy.

1601 – najstarszy znany wzór herbu Człopy z roku 1601. Opis: „W polu pieczęci hiszpańska tarcza herbowa w kartuszu. W tarczy od głowicy ku podstawie: korona o trzech sterczynach, trzy sześciopromienne gwiazdy i w podstawie sierp księżyca z rysami ludzkiej twarzy, barkiem w dół. Nad górną krawędzią tarczy litery, z których jedynie ostatnia S pozostaje czytelna”.

1614 – Nadanie przywileju miejskiego Człopie, potwierdzającego dawne prawa i rozszerzającego je, przez pana włości Adama Sędziwoja Czarnkowskiego. Statut z 1614 roku poszerzał zakres miejskich praw i swobód mieszkańców. Znosił przede wszystkim obowiązek świadczenia na rzecz dziedzica w formie różnego rodzaju robocizny i danin w naturaliach.

1654 – Rozruchy religijne w Człopie („heretyckie miasto”). Zbrojny najazd Jana Marcinowicza na plebanię człopską i majątek kościelny.

1655-1658 – Upadek miasta w czasach „potopu” szwedzkiego. W maju 1658 roku w okolicach Człopy odbyła się koncentracja części oddziałów korpusu ekspedycyjnego, który pod dowództwem hetmana Stefana Czarnieckiego miał wspomóc Danię, walczącą przeciwko Szwecji.

1660 – Zostaje wzniesiony nowy kościół katolicki pod wezwaniem św. Wojciecha. Zniszczony podczas pożaru miasta w 1945 roku.

1681 – Samuel Lanckoroński sprzedaje Człopę Arnoldowi Kasparowi – podstarościemu wałeckiemu. Arnold Kaspar Golcz wyrugował wiele katolickich rodzin w Człopie i osiedlił nowomarchijskich ewangelików. Sprowadził luterańskich predykantów do nauczania zasad wiary i odprawiania publicznych modłów.

1709-1711 – Człopę nawiedzają „Morówka”, kontrybucje szwedzkie, moskiewskie i saskie oraz grabież wojska.

1727 – Człopa staje się własnością hrabiny Opalińskiej, siostry Władysława Czarnkowskiego.

1739 – Pożar w Człopie, który zniszczył większą część miasta.

1768-1774 – Właścicielem Człopy zostaje książę Antoni Sułkowski, który sprzedaje miasto baronowi von Dolfusowi.

1772 – Człopa w następstwie I rozbioru Polski dostaje się pod panowanie pruskie. Członkowie magistratu narodowości niemieckiej w Człopie oświadczyli, że „czują się szczęśliwi, mogąc ucałować berło króla pruskiego”.

1791 – Człopa staje się domeną (dobra państwowe korony pruskiej). Wykupiona zostaje przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II, który daruje te dobra swojej faworycie, hrabinie Lichtenau.

1793 – Człopa posiada 49 domostw i 918 mieszkańców. Jak podają źródła: „(...) jest tutaj wielu Żydów, którzy trudnią się handlem (...)”.

1807-1814 – Człopa pod panowaniem francuskim, jako „własność” marszałka L. A. Berthier’a.

1815 – Po Kongresie Wiedeńskim w roku 1815 Człopa została włączona do tzw. prowincji Prusy Zachodnie.

1826 – Ukończenie budowy kościoła ewangelickiego z tzw. muru pruskiego. Kościół rozebrano w roku 1967. W tym samym roku w Człopie przebywała księżna Golicyn (Galicyn). „Kappę czarną (...) darowała Księżna (...) Galicyn w roku 1826, która przez Człopę przejeżdżając w Kościele Człopskim świętą spowiedź odprawiła (...)”.

21 stycznia 1831 – Wizytacja parafii w Człopie przeprowadzona przez ks. dziekana Perzyńskiego z Wałcza. Protokół z wizytacji zawiera informacje dotyczące kościoła i parafii, m. in. spraw ekonomicznych, stan budynków przynależnych parafii itp.

1830-1831 – Powstanie listopadowe. Wystąpienie mieszkańca Człopy – mieszczanina Poleya przeciw monarchii pruskiej. Poley publicznie miał oświadczyć: „Prusacy nie będą długo, skoro przyjdą Polacy, wtedy on do nich przystąpi i wówczas wszyscy urzędnicy pruscy zostaną porąbani na sztuki”.

1853\54 – W Człopie zorganizowano tzw. „Rettungshaus”, czyli przytułek dla sierot i dzieci pozbawionych opieki. Przytułek ten (mający pod opieką około 10 dzieci, w wieku od 7 do 14 lat) był utrzymywany przez okolicznych właścicieli majątków ziemskich, zamożniejszych człopiańskich kupców i rzemieślników.

1866 – Jeden z mieszkańców Człopy, Fritz Hennemann, uczestniczył w roku 1866 w jednej z najkrwawszych bitew w XIX wieku w Europie, a mianowicie w bitwie pod Königsgrätz (Sadowa).

21 XII 1885 – Uroczystość w mieście, podczas której przekazany został bractwu strzeleckiemu – przez wałeckiego landrata Rotzolla – sztandar będący „darem pruskiego domu królewskiemu”.

1899 – W Człopie ukazała się pierwsza człopiańska gazeta „Schlopper Wochenblatt”.

XIX\XX w. – Zostaje zbudowany budynek sądu („Amtsgericht”) oraz ratusz („Rathaus”).

1900-1904 – Budowa linii kolejowej: Krzyż-Człopa-Wałcz.

1908 – Zabłysły w mieście pierwsze lampy elektryczne. Z tej okazji odbył się festyn, którego organizatorem był Ludwig Kumm.

1912 – Człopa miejscem realizacji filmu fabularnego pod tytułem „Die Entrechteten” (Wyjęci spod prawa).

1920 – Pojawia się w mieście pierwsza maszyna do pisania (marki „Adler Modell” Nr 7).

1926 – Prace wykopaliskowe na grodzisku nad jez. Kamień, prowadzone przez niemieckich archeologów, którymi kierował dr Sandt. Przedmioty znalezione na grodzisku (ceramika, kości zwierząt, fragmenty narzędzi np. młot, część klingi noża itp.) znalazły się podobno później m. in. w „Westpreussischen Provinizial Museum” w Gdańsku. Powojenne losy tych znalezisk nie są znane.

1927 – Wydano w Człopie zbiór człopiańskich podań i legend („Schlopper Sagen”), których autorem był Karl Freitag.

1932-33 – Zostaje wzniesiony nowy budynek szkolny.

1938 – Zbudowany w stylu „tyrolskim” i konsekrowany przez ks. prałata Franciszka Hartza z Piły – kościół katolicki pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego.

1938 – „Kryształowa noc”.

1939 – W Człopie i okolicy zostają zorganizowane obozy pracy przymusowej dla ludności polskiej, jugosłowiańskiej, francuskiej i in.

1944 – Robotnicy przymusowi z Człopy wykonują roboty fortyfikacyjne w okolicach umocnień „Wału Pomorskiego”.

I 1945 – Ewakuacja ludności niemieckiej z Człopy.

3 II 1945 – Zajęcie Człopy przez żołnierzy Armii Czerwonej.

26-27 II 1945 – Pobyt w mieście dywizjonu polskiego na czele z porucznikiem Zawadzkim.

III-IV 1945 – Powrót Niemców do Człopy.

IV-V 1945 – Przyjazd pierwszej grupy Polaków do miasta.

V 1945-1947 – Wysiedlanie ludności niemieckiej z Człopy.

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Człopy w 2014 roku[2].

 

ZabytkiEdytuj

 
Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego po renowacji.

Zabytki chronione prawem w Człopie:

  • cmentarz żydowski
  • zespół obiektów mostowych zlikwidowanej linii kolejowej Człopa-Wałcz, w skład którego wchodzi:
    • wiadukt drogowy w ciągu drogi wojewódzkiej nr 177
    • most kolejowy nad rzeką Cieszynką
    • kładka dla pieszych (pomiędzy boiskiem szkolnym a strzelnicą)

OświataEdytuj

W mieście znajduje się przedszkole publiczne, szkoła podstawowa, gimnazjum oraz liceum ogólnokształcące.

CzłopianieEdytuj

SportEdytuj

W Człopie istnieje założony w 1948 roku klub sportowy Korona Człopa mający siedzibę na ulicy Strzeleckiej (tam także rozgrywa swe mecze), który uzyskał awans do V ligi zachodniopomorskiej w sezonie 2012/2013. Istnieje też klub Unia Człopa grający w A klasie. W miejscowości znajduje się także hala widowiskowo-sportowa, która jest najnowocześniejszym tego typu obiektem w powiecie.

AdministracjaEdytuj

Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. Mieszkańcy Człopy wybierają do swojej rady miejskiej 7 radnych (7 z 15). Pozostałych 8 radnych wybierają mieszkańcy terenów wiejskich gminy Człopa. Organem wykonawczym jest burmistrz. Siedzibą władz jest budynek przy ul. Strzeleckiej 2.

Burmistrzowie Człopy:

  • Henryk Pogorzelski (do 1998)
  • Halina Ewa Rakowska (1998–2010)[20][21]
  • Zdzisław Kmieć (od 2010)[22]

Mieszkańcy Człopy wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 40 (siedziba Koszalin), senatora z okręgu nr 99 (siedziba Koszalin), a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 13.

Współpraca zagranicznaEdytuj

 
Hala Widowiskowo - Sportowa przy Polsko - Niemieckim Centrum Kultury i Sportu w Człopie.

Miasto Człopa, począwszy od roku 2005 rozwija partnerskie kontakty z niemiecką Gminą Neuenkirchen. Początkowo były to oficjalne wizyty w celu poznania partnera, a od 2006 roku zakres współpracy systematycznie się poszerzał. W dniu 27 czerwca 2008 roku podpisana została umowa współpracy między Gminą Neuenkirchen i Gminą Człopa. Współpraca ta obejmuje m.in. wymianę uczniów szkół, integracyjne warsztaty muzyczne oraz taneczne, spotkania seniorów, wymianę doświadczeń władz samorządowych.

W roku 2008 rozpoczęły się również starania o dofinansowanie budowy hali sportowo-widowiskowej Polsko-Niemieckiego Centrum Kultury i Sportu jako elementu infrastruktury potrzebnej do realizacji transgranicznych spotkań w partnerami z Niemiec. Podpisując wniosek o dofinansowanie Gmina Człopa wzięła na siebie ciężar utrzymania obiektu wraz z realizacją różnorodnych spotkań obu krajów w oparciu o nowo powstały budynek.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Historia Powiatu Wałeckiego. [dostęp 2012-04-18].
  2. a b Człopa polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  3. Dawid Kaczmarek, Historia Człopy - Ułańska zagroda – Konie i agroturystyka zachodniopomorskie, ulanskazagroda.eu [dostęp 2018-05-01] [zarchiwizowane z adresu].
  4. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2013 r. (Stan w dniu 31 XII 2013 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-06-05. ISSN 1734-6118.
  5. Mariusz Mróz 067 2582401, POWIAT WAŁECKI, powiatwalecki.com.pl [dostęp 2017-12-30].
  6. Jerzy Kondracki, A. Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. ISSN 1505-5507.http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2015-r-,7,12.html
  8. Dawid Kaczmarek, Historia Człopy – Ułańska zagroda – Konie i agroturystyka zachodniopomorskie, ulanskazagroda.eu [dostęp 2018-05-01] (pol.).
  9. Dawid Kaczmarek, Historia Człopy - Ułańska zagroda – Konie i agroturystyka zachodniopomorskie, ulanskazagroda.eu [dostęp 2018-05-01].
  10. Człopa | Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2019-01-12].
  11. Dawid Kaczmarek, Historia Człopy - Ułańska zagroda – Konie i agroturystyka zachodniopomorskie, ulanskazagroda.eu [dostęp 2018-05-01].
  12. Miasto i gmina Człopa, Partnerstwo Drawy z Liderem Wałeckim - kwartalnik społeczny nr 1/2016, str. 6
  13. Na Ziemi Ojców, Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych, 1962, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, s. 182.
  14. Towarzystwo Historyczne "Dzierżykraj" w Człopie, www.facebook.com [dostęp 2019-02-24] (pol.).
  15. Katarzyna Opalińska, Wikipedia, wolna encyklopedia, 24 lutego 2019 [dostęp 2019-02-24] (pol.).
  16. Aleksander Czechowski: Opis ziem zamieszkanych przez Polaków. T. 1: Ziemie polskie w Prusach. Warszawa: „Gazeta Polska”, 1904, s. 311.
  17. Arkusz 42 Stettin (Szczecin). Mapa operacyjna 1:300 000. Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa: 1938.
  18. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262, s. 7).
  19. Towarzystwo Historyczne "Dzierżykraj" w Człopie, www.facebook.com [dostęp 2019-03-05] (pol.).
  20. Obwieszczenie Komisarza Wyborczego w Szczecinie z dnia 11 listopada 2002 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2002 r., Nr 81, poz. 1653, s. 9436).
  21. Obwieszczenie Komisarza Wyborczego w Szczecinie z dnia 27 listopada 2006 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2006 r., Nr 115, poz. 2229, s. 16808).
  22. Obwieszczenie Komisarza Wyborczego w Szczecinie z dnia 5 grudnia 2010 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2010 r., Nr 130, poz. 2621, s. 17168).
  23. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-24].

Linki zewnętrzneEdytuj