Otwórz menu główne
Ten artykuł dotyczy zakładu chemicznego w Kędzierzynie-Koźlu. Zobacz też: klub sportowy siatkówki ZAKSA Kędzierzyn-Koźle.

Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn Spółka Akcyjna lub Grupa Azoty ZAK S.A. (do grudnia 2012 r. – ZAK Spółka Akcyjna) – polskie przedsiębiorstwo chemiczne z siedzibą w Kędzierzynie-Koźlu (dzielnica Azoty) w województwie opolskim. Działalność spółki opiera się na dwóch równoważnych segmentach:

Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn Spółka Akcyjna
Ilustracja
Państwo  Polska
Adres ul. Mostowa 30 A
47-220 Kędzierzyn-Koźle
Data założenia 1948
Forma prawna spółka akcyjna
Prezes Sławomir Lipkowski[1]
Przewodniczący Rady Nadzorczej Bogdan Tomaszek
Nr KRS 0000008993
Zatrudnienie 1567 osób (2015)
Dane finansowe
Przychody 1,8 mld zł (2015)[2]
Wynik netto 124 mln zł (2015)[2]
Kapitał zakładowy 285 064 300 zł[3]
Położenie na mapie Kędzierzyna-Koźla
Mapa lokalizacyjna Kędzierzyna-Koźla
Grupa Azoty ZAK SA
Grupa Azoty ZAK SA
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Grupa Azoty ZAK SA
Grupa Azoty ZAK SA
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Grupa Azoty ZAK SA
Grupa Azoty ZAK SA
Położenie na mapie powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego
Grupa Azoty ZAK SA
Grupa Azoty ZAK SA
Ziemia50°18′20″N 18°15′27″E/50,305556 18,257500
Strona internetowa

Produkcja jest przeznaczona przede wszystkim dla rolnictwa, budownictwa, przetwórstwa chemicznego i przemysłu tworzyw sztucznych. W skład Grupy Kapitałowej Grupy Azoty ZAK S.A. wchodzą trzy spółki: ZAKSA S.A., CTL Chemkol sp. z o.o. i PKCh sp. z o.o.[4] W 2016 r. firma zatrudniała 1569 pracowników[5], będąc największym pracodawcą w Kędzierzynie-Koźlu.

Spis treści

Dane o spółceEdytuj

Grupa Azoty ZAK S.A. jest zarejestrowana w Krajowym Rejestrze Sądowym pod nr 0000008993.

Dokumentacja spółki przechowywana jest w: Sądzie Rejonowym, VIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego w Opolu.

Dane rejestrowe:

Kapitał zakładowy wynosi 285 064 300 zł i dzieli się na 57 012 860 akcje o wartości nominalnej 25 zł każda.

Historia ZakładówEdytuj

Powstanie ZakładówEdytuj

Historia ich istnienia rozpoczęła się w 1940 r., kiedy to niemiecki koncern chemiczny IG Farben rozpoczął w pobliżu Kędzierzyna (ówczesna nazwa: Heydebreck O.S.) budowę zakładów chemicznych, produkujących izooktan. Zakłady miały produkować benzynę syntetyczną z węgla, metodą Bergiusa. Produkcję uruchomiono pod koniec 1943 r.

Zakłady odgrywały ważną rolę w produkcji benzyny syntetycznej w czasie II wojny światowej, kiedy to alianckie lotnictwo (bombowce startowały z Włoch) przeprowadzało masowe naloty dywanowe. Bombardowania rozpoczęły się w lipcu 1944 r. i doprowadziły do zniszczenia instalacji produkcyjnych zakładów. W dniach 21 i 22 stycznia 1945 r. przeprowadzono ewakuację zakładów[6].

31 stycznia 1945 r. Armia Czerwona zajęła Kędzierzyn-Koźle (Heydebreck O.S.) i Azoty. Rosjanie przeprowadzili całkowity demontaż urządzeń i aparatury zakładów chemicznych. Zniszczenia osiągnęły około 80% potencjału produkcyjnego[7]. Pozostały sprzęt wywieźli Polacy do odbudowywanych zakładów chemicznych w Oświęcimiu, Chorzowie i Tarnowie. Polacy traktowali wówczas ziemie Śląska Opolskiego jako teren niemiecki i nie zamierzali rozwijać na nich przemysłu[8].

Po II wojnie światowejEdytuj

W 1948 r. rząd polski podjął decyzję o wybudowaniu w Kędzierzynie trzeciej w kraju (obok Chorzowa i Tarnowa) fabryki nawozów sztucznych[9]. Miała ona powstać w miejscu zniszczonych niemieckich zakładów chemicznych IG Farben. Nowa fabryka otrzymała nazwę: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn” z siedzibą w Bierawie. Zakłady zostały formalnie utworzone 1 stycznia 1949 r., a w październiku 1949 r. uruchomiono pierwszą instalację, produkującą rocznie 840 t wosku syntetycznego.

Sześcioletni plan rozwoju 1950-1955 przewidywał dalszą rozbudowę Zakładów Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”. 17 lutego 1952 r. przyjęto nową nazwę fabryki: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn” w budowie. 15 stycznia 1954 r. uruchomiono próbną produkcję amoniaku, kwasu azotowego i saletrzaku. Produkcja ciągła ruszyła 10 marca – datę tę uznano za oficjalne otwarcie zakładów produkujących nawozy azotowe. W tym samym roku rozpoczęto produkcję tlenu sprężonego, dwucjanu dwuamidu, melaminy i utrwalacza płynnego „W”. W 1954 r. wybudowano także elektrociepłownię[8].

W następnych latach powstały kolejne instalacje produkujące kilkadziesiąt innych wyrobów chemii organicznej i nieorganicznej[10]. W 1955 r. rozpoczęto produkcję bezwodnika ftalowego, wosków, aminoplastów i kwasów tłuszczowych. We wrześniu 1956 r. zmieniono nazwę fabryki na: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”, a w 1957 r. uruchomiono drugą linię produkującą nawozy azotowe oraz instalacje produkujące mocznik i stężony (67%) kwas azotowy.

Zakłady Azotowe „Kędzierzyn”Edytuj

6 czerwca 1959 r. zmieniono nazwę fabryki na: Zakłady Azotowe „Kędzierzyn”[11]. W latach 60. XX w. uruchomiono produkcję azotynu i azotanu sodowego, formaliny, klejów mocznikowych, estrów ftalowych, melaminy i innych produktów chemicznych. W 1962 r. oddano do użytku – po raz pierwszy w Polsce – instalację do produkcji amoniaku z gazu koksowniczego.

W czerwcu 1970 r. uruchomiono port przeładunkowy na Kanale Kędzierzyńskim, który umożliwił transport drogą wodną przez Kanał Gliwicki i rzekę Odrę[9]. W latach 70. XX w. przeprowadzono także modernizację licznych instalacji produkcyjnych, uruchamiając dodatkowo produkcję argonu i bezwodnika maleinowego. W 1978 r., dzięki uruchomieniu instalacji ciśnieniowego półspalania metanu, nastąpiło przejście przy produkcji amoniaku z koksu na gaz ziemny[12].

W latach 80. XX w. uruchomiono wytwórnię alkoholi OXO: oktanolu (2-etyloheksanolu), n-butanolu i izobutanolu[13]. W ten sposób rozpoczęto produkcję komponentów tworzyw sztucznych. Uruchomiono także nową wytwórnię klejów mocznikowych i nową instalację granulacji mechanicznej saletrzaku (nowy produkt otrzymał nazwę Salmag®)[12].

Okres III RzeczypospolitejEdytuj

W latach 1990-2005 firma przeszła szereg zmian – zarówno organizacyjnych, jak i technicznych. 1 stycznia 1992 r. zakłady zostały przekształcone w jednoosobową Spółkę Skarbu Państwa o nazwie Zakłady Azotowe Kędzierzyn Spółka Akcyjna. W następnych latach liczne inwestycje związane były z działaniami na rzecz ochrony środowiska: uruchomiono elektrofiltry w elektrociepłowni i nową instalację kwasu azotowego, wybudowano mechaniczno-biologiczną oczyszczalnię ścieków i nowy zbiornik stokażowy amoniaku oraz ukończono modernizację drugiego ciągu nawozowego[14]. Dzięki tym inwestycjom Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A. zostały skreślone z listy przedsiębiorstw najbardziej uciążliwych dla środowiska[15].

W 2000 r. przeprowadzono gruntowną restrukturyzację Spółki, powołując do życia system spółek biznesu[16]. Powstało sześć jednostek biznesowych oraz wydzielono spółki-córki, które zostały utworzone z majątku dotychczasowych służb remontowych i pomiarowych, transportowych (spółka AutoZAK), Hotelu Centralnego i Hotelu Azoty w Ustce[17]. W 2003 r. Spółka uzyskała certyfikat jakości PN-EN ISO 9001:2001 i PN-N-18001:1999. W sierpniu 2003 r. wydzielono ze Spółki Wydział Badawczo-Produkcyjny i utworzono Spółkę „CHEMZAK”.

W listopadzie 2004 r. polski rząd wyraził zgodę na wniesienie 80% akcji ZAK S.A. do Nafty Polskiej[18]. Stanowiło to element przyjętej do realizacji nowej strategii restrukturyzacji i prywatyzacji sektora Wielkiej Syntezy Chemicznej. W styczniu 2005 r. wyodrębniona została jednostka Klejów – SILEKOL Sp. z o.o., którą w grudniu tego samego roku kupił Pfleiderer Grajewo S.A.[19] W 2006 r. rozpoczęto przygotowania do sprzedaży 80% akcji ZAK S.A. niemieckiej firmie PCC AG, jednak transakcja nie doszła do skutku z powodu zbyt niskiej ceny oferowanej przez PCC[20].

2007 r. był jednym z najlepszych w całej historii zakładów. Został on zamknięty z zyskiem na poziomie 129 mln zł, a przychody firmy wyniosły 1,66 mld zł. Duża część z wypracowanych profitów została przeznaczona na inwestycje, które firma zaplanowała na kolejne lata[21].

8 października 2010 r. otwarto w zakładach nową instalację kwasu azotowego[22]. Jej budowa trwała 18 miesięcy i kosztowała 300 mln zł. Około 83% tej kwoty pochodziło z kredytu, udzielonego przez konsorcjum banków (BRE Bank, Kredyt Bank i PKO SA). Kredytowanie zostało wstrzymane w 2009 r., w trakcie prowadzenia inwestycji, a ponowne negocjacje trwały prawie 10 miesięcy[23]. Podczas otwarcia instalacji był obecny ówczesny wiceminister skarbu, Adam Leszkiewicz[24].

W 2010 r. otwarto także nową stację uzdatniania wody, której koszt wyniósł 70 mln zł[25]. W tym samym roku kosztem ponad 6 mln zł uruchomiono instalację do produkcji NOXy®, co zbiegło się z otrzymaniem certyfikatu na sprzedaż tego produktu[26].

W kolejnych latach zainicjowano prace nad projektem nowej elektrociepłowni na terenie zakładów[27]. W maju 2014 r. został podpisany z firmą Rafako kontrakt na realizację inwestycji[28], natomiast w październiku 2014 r. Grupa Azoty ZAK S.A. zawarła umowę z Bankiem Gospodarstwa Krajowego, uzyskując finansowanie w wysokości 256 mln zł[29].

W latach 2011-2014 Grupa Azoty ZAK S.A. realizowała szereg inwestycji, m.in. uruchomienie instalacji do produkcji plastyfikatora nieftalanowego Oxoviflex®– nagrodzonego tytułem „Polski Produkt Przyszłości”[30] oraz eksperymentalnego bloku energetycznego, zrealizowanego wraz ze spółką Skotan[31]. W listopadzie 2015 r. Grupa Azoty ZAK S.A. otworzyła instalację do produkcji RSM®[32], a w kolejnych latach planuje uruchomienie produkcji estrów specjalnych[33].

Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn Spółka AkcyjnaEdytuj

24 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Opolu wydał postanowienie o wpisie do Rejestru Przedsiębiorców KRS zmian w Statucie Spółki, polegających na zmianie firmy Spółki na ZAK Spółka Akcyjna.

20 października 2010 r. Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A. zostały większościowym udziałowcem ZAK S.A. dzięki wejściu w posiadanie 52,6% akcji spółki[34]. 13 października 2011 r. tarnowska spółka nabyła 40,86% akcji ZAK S.A., łącznie stając się posiadaczem 93,48% akcji kędzierzyńskiej spółki[35]. Był to kolejny – po nabyciu przez Zakłady Azotowe w Tarnowie-Mościcach S.A. 66% akcji Zakładów Chemicznych „Police” – krok na drodze do konsolidacji przedsiębiorstw Wielkiej Syntezy Chemicznej[36], którą przypieczętowała umowa pomiędzy Zakładami Azotowymi w Tarnowie-Mościcach S.A. a Zakładami Azotowymi Puławy S.A., stanowiąca podstawę do powstania Grupy Azoty[37]. Dla wszystkich przedsiębiorstw wchodzących w jej skład, a więc także dla ZAK S.A., wiązało się to ze zmianą nazwy oraz re-brandingiem. Kędzierzyńska spółka po raz kolejny zmieniła więc nazwę, na obowiązującą obecnie – Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A., w skrócie – Grupa Azoty ZAK S.A.[38]

ZatrudnienieEdytuj

Zatrudnienie w zakładach kształtowało się na następującym poziomie:

Rok Liczba pracowników
wrzesień 1948 330
31 grudnia 1948 1463
1955 7300
1975 7300
1999 2200
2005 ok. 1600
2014 1569
2015 1567

Źródło: Składowski S., Techniczne i organizacyjne aspekty rozwoju przemysłu chemicznego w powiecie kozielskim, Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, Opole 1971; Raporty Zintegrowane Grupy Azoty.

Struktura organizacyjnaEdytuj

Zarząd[1]Edytuj

Sławomir Lipkowski – prezes zarządu, dyrektor generalny

Artur Kamiński - wiceprezes zarządu

Bolesław Goranczewski - członek zarządu

Rada Nadzorcza[39]Edytuj

Bogdan Tomaszek - Przewodniczący

Anna Zarzycka-Rzepecka - Wiceprzewodnicząca

Zbigniew Dziemidowicz - Członek

Monika Saracyn - Członek

Paweł Polański - Sekretarz

Prezesi[40][41]Edytuj

  • 1948 – 1949 – Konstanty Laidler
  • 1949 – 1955 – Ignacy Lis
  • 1955 – 1957 – Bronisław Twardzicki
  • 1957 – 1963 – Karol Nowak
  • 1964 – 1969 – Franciszek Górka
  • 1969 – 1977 – Jerzy Pyzikowski
  • 1977 – 1994 – Konstanty Chmielewski
  • 1994 – 1999 – Józef Sebesta
  • 25 maja 1999 – styczeń 2000 – Adam Konopka
  • 22 stycznia 2000 – styczeń 2001 – Janusz Wiśniewski
  • 31 stycznia 2001 – grudzień 2002 – Adam Konopka
  • 21 grudnia 2002 – luty 2006 – Jerzy Majchrzak
  • marzec 2006 – maj 2006 – Wojciech Zaremba
  • wrzesień 2006 – wrzesień 2007 – Bartłomiej Cząstkiewicz
  • 21 kwietnia 2008 – 31 stycznia 2011 – Krzysztof Jałosiński
  • 1 lutego 2011 – wrzesień 2012 – Jerzy Marciniak
  • wrzesień 2012 – kwiecień 2016 – Adam Leszkiewicz
  • kwiecień 2016 - czerwiec 2017 - Mateusz Gramza
  • czerwiec 2017 - luty 2018 - Paweł Mortas
  • marzec 2018 - kwiecień 2018 - Bogdan Tomaszek
  • kwiecień 2018 - obecnie - Sławomir Lipkowski

Struktura organizacyjnaEdytuj

Spółka opiera swój system organizacyjny o koncepcję centrów odpowiedzialności. W strukturze organizacyjnej można wyróżnić trzy podstawowe poziomy: strategiczny, podstawowy i pomocniczy.

ProdukcjaEdytuj

Trzon działalności firmy stanowią nawozy azotowe oraz plastyfikatory i alkohole OXO. Spółka produkuje również surowce chemiczne oraz energię elektryczną, energię cieplną, gaz koksowniczy i pozostałe media.

Chemia[42]Edytuj

Nawozy azotoweEdytuj

  • ZAKsan® (saletra amonowa)
  • mocznik granulowany 46%
  • Salmag®
  • Salmag z borem®
  • Salmag z siarką®
  • RSM®

PlastyfikatoryEdytuj

  • Oxoviflex® (Tereftalan bis 2-etyloheksylu)[43]

Alkohole OXOEdytuj

  • 2-etyloheksanol
  • Izobutanol
  • N-butanol
  • Oktanol F

Surowce chemiczneEdytuj

  • aldehydy masłowe
  • amoniak
  • kwas azotowy

Energetyka[44]Edytuj

  • energia elektryczna
  • energia cieplna
  • gaz koksowniczy
  • pozostałe media

Badania i rozwójEdytuj

Grupa Azoty ZAK S.A. współpracuje z Instytutem Ciężkiej Syntezy Organicznej „Blachownia” (ICSO). Efektem tej współpracy jest m.in. stworzenie innowacyjnej technologii produkcji tereftalanu, nagrodzonej przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości tytułem „Polski Produkt Przyszłości”[45].

KomunikacjaEdytuj

Zakłady posiadają dogodny system połączeń drogowych, wodnych i kolejowych:

Kędzierzyn AzotyEdytuj

Kędzierzyn Azoty – bocznica szlakowa, która obsługuje Grupę Azoty ZAK S.A. w powiecie kędzierzyńsko-kozielskim w województwie opolskim w Polsce.

Kluby sportoweEdytuj

Przedsiębiorstwo jest właścicielem klubu sportowego piłki siatkowej, uczestniczącego w rozgrywkach Polskiej Ligi SiatkówkiZAKSA Kędzierzyn-Koźle[46]. Jest to jeden z najbardziej utytułowanych klubów w historii polskiej siatkówki, mający na swoim koncie m.in. siedem tytułów Mistrza Polski (1998, 2000, 2001, 2002, 2003, 2016, 2017), sześciokrotny triumf w Pucharze Polski (2000, 2001, 2002, 2013, 2014, 2017), 2. miejsce w Pucharze CEV (2011) oraz 3. miejsce w Lidze Mistrzów (2003)[47].

Grupa Azoty ZAK S.A. angażuje się również w inne dyscypliny sportowe, sponsorując m.in. parabadmintonistę Bartłomieja Mroza[48] oraz Towarzystwo Sportowe „Chemik” Kędzierzyn-Koźle[49].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Zarząd. [dostęp 2018-07-31].
  2. a b Rekordowy rok Grupy Azoty. http://grupaazoty.com.+[dostęp 2016-07-21].
  3. O spółce. [dostęp 2015-06-30].
  4. Grupa Kapitałowa. [dostęp 2015-06-30].
  5. Raport Zintegrowany Grupy Azoty 2014. [dostęp 2015-06-30].
  6. A. Konieczny: Śląsk a wojna powietrzna lat 1940–1944. Wrocław: 1998.
  7. 65 lat Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A.(wydawnictwo okolicznościowe).
  8. a b Edward Nycz, Stanisław Senft: Kędzierzyn-Koźle. Monografia Miasta. Opole: Państwowy Instytut Naukowy Instytut Śląski w Opolu, 2001.
  9. a b Historia budowy zakładów azotowych w Kędzierzynie-Koźlu. [dostęp 2015-06-30].
  10. Historia ZAK to obraz ciągłego postępu. [dostęp 2015-06-30].
  11. Długa droga od ZPA Kędzierzyn do ZAK S.A.. [dostęp 2015-06-30].
  12. a b Kalendarium historyczne. [dostęp 2015-06-30].
  13. 65 lat Zakładów Azotowych Kędzierzyn: upadki i wzloty. [dostęp 2015-06-30].
  14. Tak zmieniało się oblicze „kędzierzyńskiej fabryki urodzaju”. [dostęp 2015-06-30].
  15. Lata 90.. [dostęp 2015-06-30].
  16. 2000 – 2004. [dostęp 2015-06-30].
  17. ZAK sprzedaje trzy spółki córki. [dostęp 2015-06-30].
  18. ZAK: 65 lat bogatej historii. [dostęp 2015-06-30].
  19. Silekol w Grupie Pfleiderera. [dostęp 2015-06-30].
  20. Waldemar Preussner, PCC: trzeciego podejścia do prywatyzacji chemicznych zakładów nie będzie. [dostęp 2015-06-30].
  21. Zakłady Azotowe Kędzierzyn osiągnęły najlepszy wynik w historii. [dostęp 2015-06-30].
  22. Nowa instalacja kwasu azotowego w Zakładach Azotowych Kędzierzyn. [dostęp 2015-06-30].
  23. ZAK zdobył finansowanie inwestycji. [dostęp 2015-06-30].
  24. Kędzierzyn-Koźle. W ZAK otwarto instalację kwasu azotowego za 300 milionów złotych. [dostęp 2015-06-30].
  25. Nowa stacja uzdatniania wody w ZA Kędzierzyn. [dostęp 2015-06-30].
  26. ZAK został oficjalnym producentem AdBlue. [dostęp 2015-06-30].
  27. Nowa elektrownia ZAK na gaz?. [dostęp 2015-06-30].
  28. Rafako ma kontrakt na nową elektrociepłownię dla ZAK-u. [dostęp 2015-06-30].
  29. Kędzierzyn ma ponad ćwierć mld złotych na budowę elektrociepłowni. [dostęp 2015-06-30].
  30. Plastyfikator nieftalanowy Polskim Produktem Przyszłości. [dostęp 2015-06-30].
  31. W Grupie Azoty ZAK uruchomiono eksperymentalny blok energetyczny. [dostęp 2015-06-30].
  32. Otwarto instalację produkcji RSM w Kędzierzynie-Koźlu. [dostęp 2016-07-21].
  33. Zielone światło dla Estrów Specjalnych w Grupie Azoty ZAK S.A.. [dostęp 2016-07-21].
  34. Czas strategicznych zmian i wielkich inwestycji. [dostęp 2015-06-30].
  35. ZA Tarnów kupiły od Skarbu Państwa 40,86% akcji ZAK za 200 mln zł. [dostęp 2015-06-30].
  36. Azoty Tarnów konsolidują polską chemię. [dostęp 2015-06-30].
  37. ZA Tarnów i ZA Puławy podpisały umowę o konsolidacji. [dostęp 2015-06-30].
  38. ZAK S.A. wraca do pełnej nazwy. [dostęp 2015-06-30].
  39. Rada Nadzorcza. [dostęp 2016-04-04].
  40. Poczet dyrektorów generalnych. [dostęp 2015-06-30].
  41. Poczet dyrektorów generalnych. [dostęp 2015-06-30].
  42. Specjalizacja Spółki. [dostęp 2015-06-30].
  43. Oxoviflex™ – nowy nieftalanowy plastyfikator w ofercie Grupy Azoty ZAK S.A.. [dostęp 2015-06-30].
  44. Jednostka Biznesowa Energetyka. [dostęp 2015-06-30].
  45. Nowy tereftalan laureatem konkursu Polski Produkt Przyszłości. [dostęp 2015-06-30].
  46. Historia ZAKSY Kędzierzyn-Koźle. [dostęp 2015-06-30].
  47. Największe sukcesy. [dostęp 2016-04-27].
  48. Tydzień z badmintonem: Wszystko o parabadmintonie – pisze Tomasz Zioło. [dostęp 2015-06-30].
  49. Będziemy wspierać szkolenie młodych piłkarzy. [dostęp 2015-06-30].

BibliografiaEdytuj

  • Składowski S., Techniczne i organizacyjne aspekty rozwoju przemysłu chemicznego w powiecie kozielskim, Opole 1971.
  • Olszewski B., Słopecki N., Kędzierzyńskie Zakłady Przemysłu Azotowego, „Studia Śląskie”, 1959.
  • Praca zbiorowa, Zakłady Azotowe Kędzierzyn SA w Kędzierzynie-Koźlu 1948-1998, Opole 1998.
  • Senft S., Zakłady Azotowe Kędzierzyn SA w Kędzierzynie-Koźlu 1948-1998, Opole 1998.
  • 65 lat Grupa Azoty Zakłady Azotowe Kędzierzyn S.A. (wydawnictwo okolicznościowe).

Linki zewnętrzneEdytuj