Komańcza

Komańcza (łem. Команча, ukr. Команча) – wieś w południowo-wschodniej Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Komańcza, w Dolinie rzeki Osławicy i potoku Barbarka (dawniej Kumaniecki Potok). Siedziba gminy Komańcza.

Artykuł 49°20′12″N 22°4′8″E
- błąd 39 m
WD 49°20'14"N, 22°4'3"E
- błąd 39 m
Odległość 125 m
Komańcza
wieś
Ilustracja
Widok na wieś
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina Komańcza
Wysokość 450-610 m n.p.m, inne źródło 455[1] m n.p.m.
Liczba ludności (2006) 880
Strefa numeracyjna 13
Kod pocztowy 38-543[2]
Tablice rejestracyjne RSA
SIMC 0354293
Położenie na mapie gminy Komańcza
Mapa konturowa gminy Komańcza, w centrum znajduje się punkt z opisem „Komańcza”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko dolnej krawiędzi po prawej znajduje się punkt z opisem „Komańcza”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Komańcza”
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa konturowa powiatu sanockiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Komańcza”
Ziemia49°20′12″N 22°04′08″E/49,336667 22,068889
Strona internetowa

Wieś królewska Komancza położona na przełomie XVI i XVII wieku w ziemi sanockiej województwa ruskiego[3], w drugiej połowie XVII wieku należała do starostwa krośnieńskiego[4]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Wieś leży na szlaku architektury drewnianej województwa podkarpackiego.

Części wsiEdytuj

Integralne części wsi Komańcza[5][6][7]
SIMC Nazwa Rodzaj
0354301 Dolny Koniec część wsi
0354318 Górny Koniec część wsi
0354324 Letnisko część wsi

HistoriaEdytuj

Osobny artykuł: Historia Komańczy.

Pierwsza wzmianka o wsi Komanycza, Crziemyenna pochodzi z 1512.

W latach 1340–1772 na terenie ziemi sanockiej w województwie ruskim. Następnie w latach 1772–1852 znajdowała się w cyrkule leskim, później sanockim. W początkach maja 1849, w czasie Wiosny Ludów rozegrała się tu zwycięska bitwa partyzantów polskich nad wojskami Austrii[8]. W połowie XIX wieku właścicielem posiadłości tabularnej w Komańczy był Alfred Lubaczewski[9]. W 1911 właścicielem tabularnym był Józef Mikołaj Potocki, posiadający 497 ha[10]. Do 1914 powiat sądowy w Sanoku, gmina Bukowsko.

W pierwszych dniach listopada 1918 łemkowska ludność z Komańczy oraz okolicznych miejscowości, za zachętą agitatorów przysyłanych przez rząd Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej opanowała linie kolejowe od Zagórza do Łupkowa oraz od Zagórza do Chyrowa i ogłosiła powstanie tzw. Republiki Komańczańskiej, na czele której stanął jako „prezydent” miejscowy kupiec Andrij Kyr, a „stolicą” została Komańcza. Samozwańcza republika istniała do rozpoczęcia ofensywy Wojska Polskiego 27 stycznia 1919 r.

W okresie międzywojennym stacjonował w miejscowości komisariat Straży Granicznej[11].

Do 12 września 1939 na obszarze powiatu sanockiego województwa lwowskiego, wieś stanowiła garnizon macierzysty Batalionu KOP „Komańcza”. W 1939 Batalion KOP „Komańcza” w ramach 2 pułku piechoty KOP „Karpaty” toczył walki obronne. Prawie wszystkich Żydów Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Zasławiu. Od października 1939 do sierpnia 1944 wieś była siedzibą urzędu gminy w powiecie sanockim (Landkreis Sanok). Dziś warto zwiedzić m.in. miejsce katastrofy samolotu z okresu II wojny światowej.

Toponimia
  • locandi de novo villiam super fluvio Komanycza dicto, que villam vocabitur Crziemyenna ... in fluvium Comancza – 1512
  • de Komancza – rok 1524
  • z Komańczej, w Komańczy – 1561
  • z Komańcze – 1621
  • wsi Komanczy – 1786
  • Komancza – 1794
  • Komanča – 1860
  • Komańcza – XIX wiek

Nazwa miejscowości może sięgać okresu staroruskiego, wieś miała się nazywać Krzemienna (przymiotnik krzemienny – „kamienisty”), lecz z czasem przyjęła się nazwa Komańcza, od nazwy rzeki Komańcza, później Kumanieckiego Potoku (dawniej Barburka; obecnie Barbarka). Nazwa może pochodzić od starosłowiańskiego *Komanec – „członek plemienia turańskiego Ko(u)manów, inaczej Połowców, żyjącego na terenie Rusi w XI–XIII w.” Miejscowość leżała przy starym szlaku handlowym Sanok-Przełęcz Łupkowska. Ewentualnie nazwa pochodzi od nazwy osobowej Komanec (Koman, n.os. notowana w XV wieku w pobliskiej wsi Szczawne – która z kolei może pochodzić j.w.) z sufiksem -ja[12].

ZabytkiEdytuj

Na terenie Komańczy znajdują się następujące zabytki (według wykazu NID na dzień 30 czerwiec 2021)[13]:

  • Cerkiew parafialna Opieki Matki Bożej wybudowana w latach 1800–1803 (dawna greckokatolicka, od 1963 cerkiew prawosławna). 13 września 2006 cerkiew spłonęła; udało się uratować jedynie wolnostojącą dzwonnicę. Oryginalne wyposażenie cerkwi uległo zniszczeniu. Świątynia została odbudowana w latach 2008-2010. Wyremontowano wtedy także dzwonnicę i ogrodzenie. Obecnie wewnątrz znajduje się współczesna kopia ikonostasu z 1832 autorstwa Afanazego Rużiłowicza, który był przeniesiony do cerkwi w Komańczy z Wołosianki. Ochroną objęto także dzwonnicę, ogrodzenie i cmentarz cerkiewny.
  • Klasztor Nazaretanek wzniesiony w latach 1927–31. W okresie od 29 października 1955 do 28 października 1956 w klasztorze internowany był prymas Polski Stefan Wyszyński. Tutaj prymas napisał tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego.

Inne obiekty historyczne to:

  • Cmentarz wojenny z okresu I wojny światowej założony w latach 1915–16, znajdujący się przy stacji PKP Komańcza Letnisko.
  • Kościół św. Józefa, rzymskokatolicki z 1927, odbudowany po pożarze w 1944 w latach 1949–50.
  • Drewniana willa z lat 1933–34, w której po wojnie urządzono schronisko turystyczne, od 2010 Leśna Willa PTTK im. Ignacego Zatwarnickiego.
  • Cerkiew parafialna Opieki Matki Bożej, greckokatolicka. Została przeniesiona do Komańczy ze wsi Dudyńce i w latach 1985–1988 tu odtworzona, ale znacznie przekształcona w stosunku do oryginału. Przy cerkwi znajdowało się do niedawna muzeum kultury łemkowskiej, jednak brak miejsca spowodował, że zostało ono zlikwidowane. Sprzęt codziennego użytku Łemków, który znajdował się w muzeum, został częściowo przeniesiony do skansenu w Sanoku, a częściowo rozdany ludziom.
  • Pomnik w hołdzie poległym za ojczyznę w latach 1914–21 i 1939–47 z 2010 ustawiony w centrum miejscowości.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

Na terenie Komańczy działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Do 1939 Żydzi z Komańczy należeli do kahału w Bukowsku, we wrześniu 1942 zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Zasławiu i tam straceni.

Na terenie miejscowości niektóre uroczystości religijne są organizowane wspólnie przez katolików i grekokatolików, np. procesja Bożego Ciała rokrocznie ma swój początek w kościele rzymskokatolickim, aby zakończyć się w cerkwi greckokatolickiej, przy czynnym współudziale nie tylko wyznawców, ale i ich duchownych.

Metryki
  • unickie
    • Liber natorum 1784–1858, 1858–1891
    • Liber copulatorum 1784–1879, 1776–1886, 1784–1851
    • Liber mortuorum 1784–1851, 1784–1909, 1900–1911, 1921–1922
  • rzymskokatolickie
    • Liber natorum, copulatorum et mortuorum 1784–1947

UpamiętnienieEdytuj

1 września 1974 w Komańczy został odsłonięty pomnik ofiar UPA[15].

TurystykaEdytuj

We wsi znajdują się dwie większe bazy noclegowe:

  • Schronisko PTTK (dawniej Podkowiata),
  • bacówka Stowarzyszenia Animatorów Ruchu Folkowego, w którym odbywały się w ostatnich latach spotkania polskiej Rodziny Tęczy.
  • Pod Kominkiem – restauracja istniejąca od 1968, w 2006 zmodernizowana – dobudowano miejsca hotelowe. W pobliżu restauracji zginął bieszczadzki artysta-rzeźbiarz Jędrek Połonina.
  • Od 1995 w Komańczy na początku sierpnia odbywają się Spotkania Przygraniczne Polski i Słowacji Komańcza-Medzilaborce. Festynowi towarzyszą występy zespołów folklorystycznych i popowych z Polski i Słowacji. W ramach spotkań organizowane były zawody sportowo-pożarnicze przy udziale lokalnych jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych znajdujących się zarówno po stronie polskiej, jak i słowackiej.
Szlaki piesze
  Tokarnia (778 m n.p.m.) – PrzybyszówKamień (717 m n.p.m.) – Komańcza – PrełukiDuszatynJeziorka DuszatyńskieChryszczata (997 m n.p.m.) (Główny Szlak Beskidzki)
  Komańcza – Dołżyca – Garb Średni (822 m n.p.m.) – Kanasiówka (823 m n.p.m.) – Moszczaniec
  Szlak śladami dobrego wojaka Szwejka

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Trasa 5 – Wołosań i Chryszczata z Cisnej i Komańczy, [w:] Piotr Sieńko i inni, Niezbędnik turystyczny – Bieszczady, Piwniczna-Zdrój: Agencja Wydawnicza WiT, 2021, s. 66, ISBN 978-83-89580-21-4 (pol.).
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 492 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  3. Atlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie , [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 4.
  4. Lustracja województwa ruskiego 1661-1665. Cz. 1, Ziemia Przemyska i Sanocka, wydali Kazimierz Arłamowski i Wanda Kaput, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 281.
  5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. GUS. Rejestr TERYT
  7. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  8. Seweryn ŁusakowskiPamiętnik, PIW, Warszawa 1953
  9. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 91.
  10. Skorowidz powiatu sanockiego wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 10.
  11. Marek Jabłonowski, Bogusław Polak: Polskie formacje graniczne 1918−1839. Dokumenty organizacyjne, wybór źródeł. Tom II. Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 1999, s. 96. ISBN 83-87424-77-3.
  12. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany: Ko-Ky, Kazimierz Rymut (red.), Urszula Bijak, Kraków: Wydaw. IJP PAN, 2003, ISBN 83-87623-68-7, ISBN 83-85579-29-X, OCLC 831083631.
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie. 2020-09-30. [dostęp 2021-09-30].
  14. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-24].
  15. Odsłonięcie pomnika w Komańczy. „Nowiny”, s. 1-2, Nr 238 z 2 września 1974. 

BibliografiaEdytuj

  • Adolf Bajgier, „Bitwa pod Komańczą”, z serii Z tajemnic stuleci. Wydawnictwo „Żołnierza Polskiego”, Warszawa 1991.
  • „Gdy pod Komańczą walczyli powstańcy” [w:] „Podkarpacie”, nr 51–52 (989–990), Krosno 1989.
  • Seweryn Łusakowski, „Pamiętnik”. PIW Warszawa 1953.
  • Stanisław Kryciński, „Cerkwie w Bieszczadach”. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2005.

Linki zewnętrzneEdytuj