Otwórz menu główne

Rozdział Kościoła od państwa w Polsce

Prawne regulacje stosunków na linii Kościół katolicki - Państwo polskie

Rozdział Kościoła od państwa w Polsce – na przestrzeni wieków w Polsce występowały różne modele stosunków między państwem a Kościołem (związkami wyznaniowymi). Kształt tych stosunków przyjęty po 1989 i ujęty w Konstytucji RP z 1997 określany jest jako „przyjazny rozdział Kościoła od państwa”. Wielu komentatorów twierdzi, że rozdział państwa i Kościoła w Polsce współczesnej nie istnieje.

Krzyż w sali plenarnej Sejmu

HistoriaEdytuj

II RzeczpospolitaEdytuj

W okresie II Rzeczypospolitej rozdziału związków wyznaniowych i państwa domagały się między innymi następujące partie polityczne: Polskie Stronnictwo Ludowe – Lewica, Polska Partia Socjalistyczna, Niezależna Partia Chłopska, Komunistyczna Partia Polski, Zjednoczenie Lewicy Chłopskiej „Samopomoc”, i okresowo Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”. Za rozdziałem opowiadały się także partie mniejszości narodowych[1].

PRLEdytuj

Rozdział Kościoła i państwa został wprowadzony w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej na mocy Konstytucji z 22 lipca 1952. W art. 70 ust. 2 stwierdzono: „Kościół jest oddzielony od państwa. Zasady stosunku państwa do kościoła oraz sytuację prawną i majątkową związków wyznaniowych określają ustawy”. Konsekwencją rozdziału Kościoła od państwa było np. przeniesienie lekcji religii ze szkół do sal katechetycznych (z jednoczesnym zapewnieniem władz państwowych że każda parafia przy której powstanie sala katechetyczna z budżetu państwa będzie otrzymywać 1000 zł miesięcznie)[2], brak formalnych stosunków dyplomatycznych z Watykanem, pełne opodatkowanie Kościoła, zredukowanie duszpasterstwa wojskowego, brak kapelanów w innych niż wojsko i szpitale instytucjach państwowych[3].

III RzeczpospolitaEdytuj

Po zmianie ustroju władze RP umożliwiały coraz silniejszą obecność Kościoła w życiu publicznym. Wyrazem tego było wprowadzenie nauki religii do szkół, utworzenie Ordynariatu Wojskowego i duszpasterstw w służbach mundurowych. W urzędach i szkołach zawieszono krzyże i inne symbole religijne (np. w Sejmie). Państwo finansuje budowę obiektów sakralnych, np. Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie[4], w której pierwsza msza została odprawiona 11 listopada 2016 roku[5]. Funkcjonariusze publiczni ostentacyjnie biorą udział w aktach kultu, czego przykładem jest publiczna modlitwa premiera Mateusza Morawieckiego podczas mszy 1 grudnia 2018 z okazji 27. rocznicy powstania Radia Maryja[6][7].

Liberalizacja życia społeczno-politycznego, która nastąpiła w wyniku upadku komunizmu w 1989 umożliwiając m.in. działalność partiom chrześcijańskim, domagającym się wzmocnienia pozycji Kościoła katolickiego i zasad chrześcijańskich w życiu publicznym pobudziła też nastroje antyklerykalne[8]. Typowo antyklerykalny charakter wśród mediów po 1989 obok powstałego w 2000 tygodnika Fakty i Mity ma istniejący od 1990 tygodnik NIE[9] oraz powstały w 2000 portal internetowy Racjonalista.pl[10]. W 2010 powstała partia o charakterze antyklerykalnym – Ruch Palikota[11], która w czasie wyborów parlamentarnych w 2011 zdobyła około 10% głosów i wprowadziła do sejmu 40 posłów[12]. Ruch Palikota 6 października 2013 przekształcił się w Twój Ruch[13][14]. Po rozwiązaniu 23 listopada 2013 RACJI Polskiej Lewicy, jej członkowie przystąpili do partii Twój Ruch[15]. Od 2016 klerykalizacji Polski sprzeciwia się Polska Laicka, stowarzyszenie powstałe z inicjatywy aktora i działacza społecznego Krzysztofa Pieczyńskiego, dążące do stworzenia warunków dla rozwoju otwartego, tolerancyjnego i nowoczesnego społeczeństwa bez wpływu kleru na życie obywateli[16]. W 2018 i 2019 część działaczy dawnego Ruchu Palikota i partii Twój Ruch zaangażowało się w budowę partii Wiosna Roberta Biedronia[17], w której programie wyborczym są postulaty o charakterze antyklerykalnym[18][19][20].

Od 1990 przy kolejnych prezydentach RP byli powoływani kapelani. Stanowisko kapelana prezydenta w tym okresie objęli: ks. Franciszek Cybula (1990–1995), ks. płk Tadeusz Dłubacz (1995–1999), ks. płk Jan Domian (1999–2005), ks. Roman Indrzejczyk (2005-2010), ks. ppłk Krzysztof Kacorzyk (2010–2015), ks. Zbigniew Kras (od 2015)[21].

Uchwalona w 1997 Konstytucja RP w art. 25 ust. 3 stwierdziła, że „stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego”.

W 2004 grupa senatorów (głównie związanych z Sojuszem Lewicy Demokratycznej) złożyła w Senacie RP projekt ustawy o zniesieniu Funduszu Kościelnego (druk nr 771). Przedstawicielem wnioskodawców była senator Krystyna Sienkiewicz. Projekt nie został uchwalony[22].

Kierowane przez Barbarę Nowacką ugrupowanie polityczne Inicjatywa Polska ogłosiło 6 stycznia 2019 projekt ustawy o świeckim państwie, której celem jest wprowadzenie „pierwszego etapu rozdziału Kościoła od państwa” czyli zniesienie finansowania religii w szkołach[23]. W tym samym miesiącu grupa 40 organizacji pozarządowych, w tym pięć partii politycznych (SLD, Razem, Partia Zieloni, Inicjatywa Feministyczna, Wolność i Równość), przedstawiło projekt ustawy o jawności przychodów kościołów i związków wyznaniowych oraz o likwidacji ich przywilejów finansowych. Ogłosiły one, że projekt ten będzie przedmiotem obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej[24].

Wysokość finansowania kościołów i związków wyznaniowych przez państwo w Polsce w 2015 szacowano na 14 mld zł[25]. W 2018 nauka religii w szkołach kosztowała budżet państwa 1 482 mln zł, a uczyło jej ok. 22 tys. osób[26].

KontrowersjeEdytuj

Wśród osób publicznych i przedstawicieli nauki prawa zaznacza się kontrowersja co do tego, czy w Polsce ustanowiona jest zasada rozdziału kościoła i państwa, a jeśli tak, to czy jest ona w wystarczającym stopniu realizowana i czy Polska jest państwem wyznaniowym.

Pogląd, że Konstytucja RP z 1997 wprowadziła rozdział kościoła i państwa

Ujęty w Konstytucji RP z 1997 model stosunków między państwem a kościołem niektórzy komentatorzy określają jako „przyjazny rozdział kościoła od państwa”[27]. W opinii Michała Pietrzaka „ze sformułowania art. 25 ust. 3 Konstytucji wynika zasada rozdziału Kościoła i państwa”[28]. Ks. Wojciech Góralski stwierdził odwołując się do art. 25 ust. 3 konstytucji, że „formuła ta to nic innego, jak separacja obu wspólnot (religijnej i politycznej), tyle że przyjazna”[29]. Prof. Ewa Łętowska uważa, że: „Dzisiaj mamy rozdział Kościoła od państwa, ale taki gorszego sortu. Poprzerastany jak boczek tłuszczem. Kościół wiele osiąga małymi kroczkami i cierpliwością, bo ma czas. A władza mu na to pozwala, bo myśli w horyzoncie czteroletnim – swoich rządów i ryzyka wyborczego”[30].

Pogląd, że w Polsce nie ma rozdziału kościoła i państwa

Jacek Żakowski dowodząc braku istnienia w Polsce rozdziału Kościoła i państwa wskazuje, że bez katolickiej modlitwy i księdza z kropidłem, akt publiczny jest w Polsce de facto nieważny[31]. Zdaniem Janusza Palikota brak rozdziału przejawia się w finansowaniu Kościoła przez państwo, uczestniczeniu kleru w uroczystościach państwowych, uprawianiu polityki przez księży oraz braku bezwzględnego stosowania prawa w przypadkach pedofilii z udziałem kleru i w obecności symbolu religijnego w postaci krzyża w Sejmie (gdzie tworzone jest świeckie prawo)[32]. Były poseł Roman Kotliński uważa, że jesteśmy już państwem wyznaniowym[33]. Paweł Borecki stwierdził: „W Polsce nie ma rozdziału Kościoła od Państwa. W praktyce Kościół uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej. Wywiera wpływ na sprawowanie władzy publicznej, jest, co tu dużo mówić, siłą rządzącą”[34].

Podstawowe formy naruszania zasady rozdziału po 1989Edytuj

Przykłady naruszeń zasady rozdziału po 1989Edytuj

  • umieszczanie krzyży i innych symboli religijnych w obiektach publicznych, np. w 2006 w głównej sali rozpraw sądu rejonowego dla Warszawy Pragi Południe (biskup Sławoj Leszek Głódź w trakcie uroczystości poświęcenia obiektu wręczył krzyż wraz z młotkiem i gwoździem prezesowi sądu i ten go na oczach zebranych przybił do ściany)[38]
  • „ziemia za złotówkę” czyli nagminna sprzedaż na rzecz Kościoła nieruchomości z ponad 90% bonifikatą[25]
  • przyjęcie przez urzędującego prezesa Trybunału Konstytucyjnego Andrzeja Rzeplińskiego w 2015 nadanego mu przez papieża Franciszka odznaczenia Pro Ecclesia et Pontifice (Dla Kościoła i Papieża) za zasługi dla Kościoła i systemu prawnego w Polsce[39]
  • sfinansowanie w 2016 ze środków publicznych ok. 10 proc. (20 mln zł) wydatków związanych z organizacją przez Kościół katolicki Światowych Dni Młodzieży w Krakowie[24]
  • uczczenie w 2017 przez Sejm RP tzw. „objawień” Matki Boskiej w Fatimie i uznanie ich za realne zdarzenie[40][41]
  • współfinansowanie ze środków publicznych budowy Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie (60 milionów złotych do listopada 2016)[42]
  • zakupowanie ze środków publicznych sprzętu liturgicznego (np. zakup monstrancji przez zarząd Portu Gdynia dla bazyliki NMP w Gdyni za 90 tys. zł[43])
  • dokonanie przez kierownictwo państwowej spółki Energa w lutym 2017 „zawierzenia” przedsiębiorstwa „Bożej opatrzności i Matce Najświętszej Gromnicznej”[44] (ze środków przedsiębiorstwa za mszę zapłacono co najmniej 12 tysięcy złotych, a za dary dla kościoła ponad 5 tysięcy złotych)[45].
  • przekazanie przez państwo w okresie rządów partii Prawo i Sprawiedliwość uprawnień do organizowania adopcji zagranicznych wyłącznie na rzecz instytucji katolickich (wymagają od rodziców adopcyjnych bycia katolikami)[46]
  • przywileje podatkowe dla duchownych (płacą średnio dziewięciokrotnie niższe podatki od dochodów niż inni obywatele)[25]
  • wprowadzenie w 2018 do paszportów hasła „BÓG HONOR OJCZYZNA”[47]
  • prowadzona przez księdza modlitwa wszystkich uczestników programu emitowanego przez TVP Info 20 kwietnia 2019[48]
  • ogłaszanie świętych katolickich patronami jednostek samorządu terytorialnego (np. w 2017 województwa kujawsko-pomorskiego, w 2019 województwa małopolskiego)[49]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Krzysztof Krasowski, Związki wyznaniowe w II Rzeczypospolitej. Studium historycznoprawne. PWN Warszawa-Poznań 1988, s. 42.
  2. Krzysztof Michalski: Działalność Komisji Wspólnej przedstawicieli Rządu PRL i Episkopatu Polski 1980–1989. IPN Warszawa 2012, s.55.
  3. Michał Pietrzak, „Prawo wyznaniowe”, Warszawa 2005, s. 160–169.
  4. Michał Pietrzak, „Prawo wyznaniowe”, Warszawa 2005, s. 201–209.
  5. Otwarta po 200 latach. Świątynia Opatrzności Bożej na warszawskim Wilanowie. tvp.info, 2016-11-10. [dostęp 2016-11-11].
  6. Kto najmocniej kocha Polskę? Według Morawieckiego sprawa jest jasna. „Rodzina Radia Maryja”. gazeta.pl, 2 grudnia 2018. [dostęp 2018-12-04].
  7. Przedstawiciele rządu na urodzinach Radia Maryja. Wspólne wykonanie „Abba Ojcze” zwróciło uwagę internautów. onet.pl, 3 grudnia 2018. [dostęp 2018-12-04].
  8. Antyklerykalizm (pol.). onet.pl. [dostęp 2015-04-15].
  9. Mirosław Chałubiński: Polityka i aborcja: praca zbiorowa. Agencja Scholar, 1994, s. 90. ISBN 83-85838-14-7.
  10. Piotr Szumlewicz: Niezbędnik ateisty: rozmowy Piotra Szumlewicza. Czarna Owca, 2010, s. 69. ISBN 83-7554-137-0.
  11. Jacek Gądek: Kabaret eksperymentalny Janusza P. z biskupami pasibrzuchami w tle. onet.pl, 2 października 2010.
  12. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 11 października 2011 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 9 października 2011 r. (wyciąg), pkw.gov.pl.
  13. Nowa partia Palikota to Twój Ruch. Koniec Ruchu Palikota. onet.pl, 6 października 2013.
  14. Eliza Olczyk: Twój Ruch, czyli kwas w Europie Plus. rp.pl, 7 października 2013.
  15. RACJA łączy się z Twoim Ruchem racja.eu.
  16. Krzysztof Pieczyński - Polska Laicka: Dołącz do Polski Laickiej. krzysztofpieczynski.com.pl. [dostęp 2019-02-15].
  17. Sebastian Białach: Wiosna Biedronia powstała na gruzach starych partii Janusza Palikota. onet.pl, 4 lutego 2019. [dostęp 2019-02-05].
  18. Jacek Liberski, Nie każdy czeka na wiosnę. Robert Biedroń nie rozumie, że znowu jesteśmy w punkcie wyjścia, natemat.pl, 4 lutego 2019 [dostęp 2019-02-09].
  19. Łukasz Rogojsz: Wiosna Roberta Biedronia. Polityczna złota rybka, której boją się rekiny [ANALIZA]. gazeta.pl, 2019-02-03. [dostęp 2019-02-09].
  20. Kamil Fejfer: Fejfer: Wiosna Biedronia, czyli partia „dosyć” lewicowa [OPINIA]. wp.pl, 2019-02-06. [dostęp 2019-02-09].
  21. Ksiądz Franciszek Cybula: Prezydencki kapelan ze skazą. rp.pl, 13 maja 2019. [dostęp 2019-05-17].
  22. Projekt ustawy zniesieniu Funduszu Kościelnego. racjonalista.pl, 2 sierpnia 2004. [dostęp 2019-02-07].
  23. Justyna Suchecka: Nowacka przedstawiła swój projekt. „Finansowanie religii przez Kościół to pierwszy etap rozdzielenia go od państwa”. wyborcza.pl, 6 stycznia 2019. [dostęp 2019-02-06].
  24. a b Sebastian Klauziński: Kościół nie może być wyjątkiem, ma ujawnić dochody, jak wszyscy. Projekt ustawy o świeckim państwie. oko.press, 2 lutego 2019. [dostęp 2019-02-06].
  25. a b c Ewa Siedlecka, Tron na ołtarzu wiary, „Polityka” nr 7 (3198), 13.02–19.02.2019, s. 19.
  26. Natalia Sawka: Ile kosztuje religia w szkołach? Ministerstwo: prawie 1,5 mld zł rocznie. wyborcza.pl, 19 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-22].
  27. Polska państwem świeckim?. gosc.pl, 2012-06-27. [dostęp 2018-09-07].
  28. Michał Pietrzak, „Prawo wyznaniowe”, Warszawa 2005, s. 231.
  29. Ks. prof. Góralski: wypowiedź Schetyny budzi zdziwienie. onet.pl, 10 stycznia 2018. [dostęp 2019-01-19].
  30. Ewa Siedlecka, Tron na ołtarzu wiary, „Polityka” nr 7 (3198), 13.02–19.02.2019, s. 20.
  31. Bitwa o Kościół Wydawnictwo Salwator, Kraków 2011, s. 25.
  32. Janusz Palikot, Zdjąć Polskę z krzyża, Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o., Warszawa 2014.
  33. Roman Kotliński, Księga Jonasza, Wydawnictwo Niniwa, Łódź 2005, s. 13.
  34. Magdalena Chrzczonowicz: Biskup szantażuje PiS aborcją: „bo nie będzie błogosławieństwa Bożego. I ta władza upadnie”. oko.press, 30 grudnia 2018. [dostęp 2019-01-05].
  35. PiS spowiada się biskupom: „Rząd zadbał o to, by w żadnym dokumencie nie używano języka gender”. oko.press, 2 grudnia 2018. [dostęp 2019-01-04].
  36. Nowoczesna: nie ma zgody na sojusz tronu z ołtarzem. tvn24.pl, 2017-05-21. [dostęp 2018-09-07].
  37. Chcę czegoś więcej niż rozdział Kościoła od Państwa. racjonalista.tv, 2017-06-30. [dostęp 2018-09-08].
  38. Mariusz Jałoszewski: Sądy dla Pragi oficjalnie otwarte. wyborcza.pl, 2 luty 2006. [dostęp 2019-01-21].
  39. Ewa Siedlecka: Prof. Andrzej Rzepliński odznaczony za zasługi dla Kościoła. Prawnicy w szoku. wyborcza.pl, 25 stycznia 2015. [dostęp 2019-01-22].
  40. Uchwała o objawieniach fatimskich przegłosowana. PiS postawił na swoim. newsweek.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 2019-01-19].
  41. Adam Szostkiewicz: Sejm przyjął uchwałę o objawieniach fatimskich. Rozdział Kościoła od państwa się rozmywa. polityka.pl, 7 kwietnia 2017. [dostęp 2019-01-19].
  42. Budowa Świątyni Opatrzności Bożej kosztowała już 220 mln zł. Brakuje jeszcze 30 mln?. gazeta.pl, 9 listopada 2016. [dostęp 2019-01-19].
  43. Hubert Orzechowski: Monstrancja za 90 tys. zł dla gdyńskiej bazyliki od spółki skarbu państwa. „To nie prezent, to zapłata za usługi PR”. wyborcza.pl, 7 czerwca 2019. [dostęp 2019-06-09].
  44. Komu przeszkadza Kościół? Prezes fundacji Energa odpowiada „Gazecie Wyborczej”. dorzeczy.pl, 4 lutego 2017. [dostęp 2017-02-08].
  45. Marek Górlikowski: Ściąga dla Polaka katolika przed „Klerem”. wp.pl, 27 września 2018. [dostęp 2019-01-19].
  46. Adopcja po katolicku. Nie wierzysz w Boga, nie masz szans na dziecko?. wp.pl, 17 lipca 2017. [dostęp 2019-01-19].
  47. Adam Bodnar o haśle „Bóg, Honor, Ojczyzna” w paszportach: Dostałem 1600 skarg. gazeta.pl, 6 marca 2019. [dostęp 2019-03-06].
  48. Magdalena Chrzczonowicz: Salon katolików w TVP Info. Ks. Zieliński odmawia modlitwę na wizji. Karnowski i Ogórek: „Amen”. oko.press, 20 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-21].
  49. Jan Paweł II patronem Małopolski. Tak zdecydowali radni wojewódzcy. I odśpiewali „Barkę”. wyborcza.pl, 31 maja 2019. [dostęp 2019-06-02].