Solec nad Wisłą

miasto w województwie mazowieckim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Solec nad Wisłą (do 1969 Solec[4]) – miasto w Polsce położone w województwie mazowieckim, w powiecie lipskim, od 1973 siedziba gminy Solec nad Wisłą[5][6], u ujścia rzeczki Krępianki do Wisły. Siedziba miejsko-wiejskiej gminy Solec nad Wisłą oraz rzymskokatolickiej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.

Solec nad Wisłą
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Rynek i Ratusz w Solcu nad Wisłą
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat lipski
Gmina Solec nad Wisłą
Prawa miejskie 1370–1870, 1916–1919, 2021
Burmistrz Marek Szymczyk
Powierzchnia 20,91 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

965[1][2]
46 os./km²
Strefa numeracyjna 48
Kod pocztowy 27-320[3]
Tablice rejestracyjne WLI
Położenie na mapie gminy Solec nad Wisłą
Mapa konturowa gminy Solec nad Wisłą, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Solec nad Wisłą”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Solec nad Wisłą”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, blisko dolnej krawiędzi nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Solec nad Wisłą”
Położenie na mapie powiatu lipskiego
Mapa konturowa powiatu lipskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Solec nad Wisłą”
Ziemia51°08′02″N 21°45′47″E/51,133889 21,763056
TERC (TERYT) 1409064
SIMC 0637921
Urząd miejski
Rynek 1
27-320 Solec nad Wisłą
Strona internetowa
BIP

Pod względem historycznym Solec nad Wisłą leży w Małopolsce, w dawnej ziemi sandomierskiej, w ramach której kulturowo stanowi część ziemi radomskiej[7]. Uzyskał lokację miejską ok. 1370[8]. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[9], w drugiej połowie XVI wieku położonym w powiecie radomskim województwa sandomierskiego[10]. Prawa miejskie utracił 13 stycznia 1870[11], przywrócone przejściowo przez okupanta podczas I wojny światowej (1916–1919). Miejscowość odzyskała status miasta z dniem 1 stycznia 2021[12].

W latach 1867–1870 siedziba gminy Solec[13], a 1870–1954 siedziba dwóch gmin: Solec i Dziurków[14]. 1954–1973 siedziba gromady Solec[15], a od 1973 obecnej gminy Solec nad Wisłą[16]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie radomskim.

Integralne części miejscowościEdytuj

Wieś miała integralne części miejscowości:

  • Podole, położone w północnej części miejscowości, w pobliżu rzeki Krępianki
  • Podemłynie – południową część Solca, której nazwa pochodzi od starego młyna na rzece Krępiance (obecnie w ruinie).
  • Kazimierówka, przysiółek wsi położony przy lesie ok. 3 km na zachód od Solca.

Po nadaniu Solcowi nad Wisłą statusu miasta, zmienił się automatycznie typ integralnych części miejscowości na część miasta.

Integralne części miasta Solec nad Wisłą[5][6][17]
SIMC Nazwa Rodzaj
0637950 Kazimierówka część miasta
0637938 Podemłynie część miasta
0637944 Podole część miasta

ToponimiaEdytuj

Według pierwszych (wczesnośredniowiecznych) zapisów, nazwa miejscowości brzmiała Solca. Pochodzenie nazwy łączone jest z handlem solą. W okresie panowania dynastii Piastów stosowano nazwę Solec, później za Jagiellonów dodano drugi człon nazwy (Solec Sandomierski lub Solec Radomski). Na pocz. XIX w. powrócono do nazwy Solec, a następnie dla odróżnienia od innych miejscowości związanych z handlem solą (np. Solec Kujawski) przyjęto nazwę Solec nad Wisłą[18].

HistoriaEdytuj

Po raz pierwszy Solec został wymieniony w 1136 r. w Bulli gnieźnieńskiej jako gród należący do arcybiskupa gnieźnieńskiego[19]. W XII w. Solec przeszedł we własność zakonu bożogrobców, od których został w 1325 r. wykupiony przez Władysława Łokietka. Około 1347 r. Kazimierz Wielki ulokował tu miasto na prawie magdeburskim. W okresie jego panowania wybudowano tu m.in. zamek obronny oraz przebudowano kościół parafialny. W XV i XVI w. Solec otrzymał przywileje w zakresie handlu solą i organizacji jarmarków. Przywileje te zostały potwierdzone za panowania Zygmunta Starego. W 1574 roku miało tu miejsce okazowanie szlachty województw: sandomierskiego i lubelskiego, podczas którego powołano sądy apelacyjne ostatniej instancji, które stały się potem wzorem dla utworzonego trybunału koronnego[20]. W latach 1615–1627 Krzysztof Zbaraski mocno rozbudował Solec, przebudowując m.in. zamek w rezydencję w stylu renesansowo-barokowym, budując klasztor i przebudowując kościół parafialny. 30 lat później, podczas potopu szwedzkiego Solec uległ prawie całkowitemu zniszczeniu (z 246 domów zostało 6 na obrzeżach miasta, prawie całkowicie zniszczono zamek). W XVIII w. nastąpiła powolna odbudowa Solca, w tym zamku i kościołów. W 1866 r. utworzono szkołę średnią (po pożarze pierwotnej budowli w latach 1886–1888 wybudowano obecny gmach). W 1869 r. Solec stracił prawa miejskie. Latem 1939 zbudowano tu most saperski, zniszczony w czasie kampanii wrześniowej. Podczas II wojny światowej w budynku szkoły średniej znajdował się obóz Baudienstu. Wyzwolenie Solca miało miejsce w styczniu 1945 r[18].

ZabytkiEdytuj

 
Zamek w Solcu nad Wisłą w XIX wieku
  • Kościół farny pw. Wniebowzięcia NMP z XIV w. w stylu gotyckim, przebudowany w XVI/XVII w. w stylu późnorenesansowym. We wnętrzu późnorenesansowy ołtarz z pocz. XVII w. z obrazem Wniebowzięcia Matki Boskiej z 1600 r. W nawie bocznej kamienna chrzcielnica z 1624 r. Na uwagę zasługują także drzwi – zarówno wejściowe z ciekawymi okuciami, jak i metalowe drzwi z boku kościoła prowadzące do zakrystii z wykutą datą 1563, poorane pociskami wojen ostatnich kilkuset lat. Z murów za kościołem rozciąga się widok na łąki i dolinę Wisły.
  • zabytkowa plebania z 1898 r.
 
Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
  • Kościół (dawny klasztor) oo. Reformatów z 1626 r., wielokrotnie restaurowany. Do 1864 roku należał do zakonu reformatów (w 1864 r. zakon w Solcu zlikwidowano, a posiadłości przejęły władze państwowe). W kościele wczesnobarokowy ołtarz główny z piaskowca z obrazem św. Stanisława z Piotrowinem. Obecnie kościół pełni funkcje pomocnicze – odprawiają się tu jedynie msze o godz. 10 w niedziele poza sezonem grzewczym. Do wczesnobarokowego Kościoła wchodzi się przez prostokątny dziedziniec, w którego krużgankach dawniej były stacje Drogi Krzyżowej. Do kościoła przylegają zabudowania poklasztorne, obecnie w administracji Liceum.
  • Cmentarz pw. św. Barbary przy ul. Łoteckiego z barokowym kościołem cmentarnym składającym się z części drewnianej (z XVI w.) oraz części murowanej dobudowanej w XVIII w. (data 1768 umieszczona nad wejściem do kościoła zapewne oznacza rok jego rozbudowy). Na cmentarzu liczne nagrobki z XIX wieku. Najstarszy nagrobek Katarzyny z Kossowskich Chełkowskiej pochodzi z 1830 roku i ma formę cippusa z klasycystyczną dekoracją[21].
  • Krzyże przydrożne, kapliczki i figury, m.in. figura św. Jana Nepomucena na Podemłyniu z 1784 r. czy krzyż z piaskowca na Podolu z 1846 r.
  • Zamek – wybudowany w XIV w. przez Kazimierza Wielkiego i miał za zadanie strzec przeprawy przez Wisłę. W XV w. zamek został rozbudowany, a w XVI w. (1615-1627) gruntownie przebudowany przez Krzysztofa Zbaraskiego w renesansowo-barokową rezydencję. Zamek (podobnie jak prawie cały Solec) uległ niemal całkowitemu zniszczeniu w czasie potopu szwedzkiego. W XVIII w. został co prawda odbudowany, ale od tego czasu ulegał stopniowemu zniszczeniu. Obecnie ruiny nie prezentują się okazale – zachowały się jedynie fragmenty murów i wieży narożnej.
 
Dom z podcieniami
  • Komendaria (Dom z podcieniami) z 1787 r. (wyremontowany w latach 70. XX wieku) znajduje się na pl. Bolesława Śmiałego, nieopodal Kościoła farnego i plebanii. Budynek jest parterowy (z użytkowanym strychem), drewniany, szczyt oparto na 4 kolumnach. Obiekt pierwotnie należał do probostwa (mieszkanie komendarza), potem zmieniał swoją funkcję (zajazd, karczma, szkoła podstawowa). Obecnie siedziba m.in. Gminnego Ośrodka Kultury. Za budynkiem jest plac zwany Wikaryjką – do niedawna mieścił się tam zdziczały sad, obecnie miejsce spotkań i doskonały punkt widokowy na zamek oraz tereny nad Krępianką i Wisłą.
  • Ratusz z XIX w., obecnie siedziba Urzędu Gminy w Solcu nad Wisłą.
  • Liceum Ogólnokształcące z 1888 r. (szkoła średnia – Seminarium Nauczycielskie – została założona w 1866 r., pierwotny budynek spłonął; w 1888 r. został oddany nowy budynek). W czasie II wojny światowej w budynku stacjonowała najpierw niemiecka jednostka wojsk lotniczych, a następnie ulokowano tam obóz Baudienstu. 28 października 1942 r. oddział Batalionów Chłopskich Jana Sońty „Ośki” uwolnił ponad 300 „Junaków” z tego obozu.

OkoliceEdytuj

W pobliżu Solca (w Kolonii Raj – przysiółku Kolonii Nadwiślańskiej) znajduje się także kościółek pw. św. Stanisława Biskupa, którego historia sięga wydarzeń z XI w., kiedy to w miejscu, gdzie stoi odbywał się prawdopodobnie sąd nad Piotrawinem. Obecnie odprawiana jest tam tylko jedna msza w roku, w dniu święta św. Stanisława.

Po drugiej stronie Wisły znajduje się miejscowość Piotrawin, zaś w granicach gminy Solec, przy ujściu rzeki Kamienna, popularna wśród wędkarzy wieś Kępa Piotrowińska.

SportEdytuj

  • Piłka nożna – GKS Wisła Solec – Gminny Klub Sportowy Wisła Solec.

TransportEdytuj

Zobacz teżEdytuj

 
Panorama Solca nad Wisłą

PrzypisyEdytuj

  1. [Portal polskawliczbach.pl].
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2019-05-07].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1173 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. Uchwała Nr IV/24/70 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 28 stycznia 1970 r. w sprawie zmiany nazw i granic niektórych gromad oraz przeniesienia siedzib niektórych gromadzkich rad narodowych w województwie kieleckim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 12 lutego 1970 r., Nr. 4, Poz. 28).
  5. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  6. a b GUS. Rejestr TERYT.
  7. Stanisław Koszutski: Nasze miasta a samorząd. Życie miast w Królestwie Polskiem i reforma samorządowa. E. Wende i Spółka, Warszawa – Lwów 1915, s. 76.
  8. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 70–71.
  9. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  10. Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
  11. Postanowienie z 17 (29) października 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 415).
  12. Projekt z 20 lipca 2020 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast, nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, zmiany nazwy gminy oraz siedziby władz gminy.
  13. Skorowidz Królestwa Polskiego.
  14. Postanowienie z 17 (29) października 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 415).
  15. Uchwała Nr 13k/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 29 września 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu iłżeckiego; w ramach Zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 20 grudnia 1954 r. w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 29 września 1954 r., dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 31 grudnia 1954 r., Nr. 15, Poz. 104).
  16. Uchwała Nr XVII/80/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 8 grudnia 1972 w sprawie utworzenia wspólnych rad narodowych dla miast nie stanowiących powiatów i gmin w województwie kieleckim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach z dnia 9 grudnia 1972, Nr 26, Poz. 174).
  17. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany, [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  18. a b Władysław Kubik „Dzieje Solca (Kalendarium)” w: Czesław Barański, Adam Bajon: Ziemia Lipska. T. 2, Gminy i osady wiejskie. Lipsko: Warszawa: Wydawnictwo Nobles-net, 2006, s. 281–287. ISBN 83-924430-2-0.
  19. Strona internetowa gminy Solec nad Wisłą.
  20. Paweł Rybak, Zjazd Szlachty w Stężycy (Maj–Czerwiec 1575 r.). Na tle drugiego bezkrólewia, Toruń 2002, s. 27, Rybak tu błędnie uznaje, że trybunały były 2: w Lublinie i Piotrkowie, Trybunał Główny Koronny był jeden, miał tylko dwie sesje prowincjonalne.
  21. Małgorzata Szot Wróblewska. CMENTARZ przy kościele pw. Św. Barbary w Solcu nad Wisłą. Solec nad Wisłą, 2007.

Linki zewnętrzneEdytuj