Otwórz menu główne

Amborella trichopoda

gatunek rośliny
(Przekierowano z Amborellowate)

Amborella trichopodagatunek z monotypowego rodzaju amborella[3] Amborella, rodziny amborellowatych Amborellaceae i rzędu amborellowców Amborellales. Płożący krzew występujący współcześnie tylko na wyspie Nowa Kaledonia na Oceanie Spokojnym[4]. Nie posiada znaczenia ekonomicznego[5]. Zgodnie z danymi filogenetycznymi uwzględnionymi w systemach APG rodzina ta stanowi grupę siostrzaną dla wszystkich pozostałych okrytonasiennych, tj. reprezentuje prostą linię potomną przodków roślin okrytonasiennych. Z tego też powodu, podkreślając odrębność taksonu, nadawana jest mu ranga rzędu Amborellales[1]. Amborellowce (Amborellales) wraz z grzybieniowcami (Nympheales) i Austrobaileyales łączone są w tzw. grad ANA (od pierwszych liter nazw naukowych rzędów)[6].

Amborella trichopoda
Ilustracja
Amborella trichopoda
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd amborellalowce
Rodzina amborellowate
Rodzaj amborella
Nazwa systematyczna
Amborella trichopoda Baill.
Adansonia 10: 354 1873[2]
Kwitnący pęd Amborella trichopoda
Kwiatostan Amborella trichopoda

Do cech pierwotnych należy m.in. brak naczyń oraz komórek wydzielniczych z olejkami eterycznymi – obecnych u innych grup bazalnych roślin okrytonasiennych[4] (w drewnie wtórnym obecne są tylko cewki[3]). Specyficzny jest mitochondrialny DNA o rozmiarach 7-krotnie większych niż u innych roślin, zawierający geny pochodzące z poziomego transferu od co najmniej dwóch gatunków mchów, przedstawiciela zielenic Coccomyza i licznych okrytonasiennych (bukowców, szczawikowców, sandałowców, wilczomleczowatych i bambusa). W efekcie DNA z mitochondriów amborelli nazwany został „grobowcem cudzych genów”[1].

Nazwa Amborella jest zdrobnieniem malgaskiego słowa ambora oznaczającego roślinę z rodzaju Tambourissa, którą pierwotnie uznano za najbliżej spokrewnioną z A. trichopoda[7].

Rozmieszczenie geograficzneEdytuj

Gatunek znany jest tylko z wyspy Nowa Kaledonia, gdzie rośnie w lasach na rzędnych od 200 do 1000 m n.p.m. na glebach powstających ze skał łupkowych. Lokalnie bywa liczny w obszarze między Plateau de Dogny i zlewnią rzeki Tipindjé[7].

Ponieważ przodkowie amborellowców oddzielili się od pozostałych okrytonasiennych około 130 milionów lat temu, a Nowa Kaledonia została wypiętrzona z oceanu przed ok. 37 milionami lat, rośliny te musiały rozwijać się gdzieś indziej i wyginąć w obszarze pierwotnego występowania[7].

MorfologiaEdytuj

 
Kwiat męski
 
Liść amborelli
Pokrój
Rośliny o pędach zdrewniałych[6], rozłożysty krzew[5] o pędach nieregularnie rozgałęziających się, czasem o pokroju zbliżonym do pnącza lub niewielkiego drzewa[7] (siewka i młoda roślina o wzroście sympodialnym)[1]. Osiąga do 8 m wysokości[8]. Młode pędy nagie lub owłosione[8].
Liście
Skrętoległe, początkowo wyrastają spiralnie, później dwurzędowo[8], bez przylistków, zielone, zimozielone, pojedyncze, całobrzegie lub o brzegu falistym do wyraźnie piłkowanego[7] lub nawet pierzasto klapowanego[5]. Użyłkowanie pierzaste, z wiązkami łączącymi się przy brzegu blaszki[7].
Kwiaty 
Rośliny rozdzielnopłciowe z drobnymi kwiatami (poniżej 7 mm średnicy[1]) zebranymi w niewielkie, wierzchotkowate kwiatostany wyrastające w kątach liści[5]. Okwiat niezróżnicowany, biały, złożony z (5) 6–8 (13) listków ułożonych skrętolegle[3][5][7], liczniejszych w kwiatach męskich, u nasady nieco zrośniętych[5]. Pod okwiatem wyróżniane bywają podobne do niego podkwiatki[7]. W listkach znajduje się pojedyncza żyłka przewodząca[1]. Kwiaty męskie z licznymi (12–22, rzadko do 100) pręcikami o pylnikach niemal siedzących (nitki krótkie i szerokie[3]), ułożonych w 3–5 okółkach, z których zewnętrzny przylega do okwiatu[5]. Główki pręcików kształtu trójkątnego, z rozsuniętymi pylnikami i wydłużonym łącznikiem między nimi. Woreczki pyłkowe otwierają się podłużnymi pęknięciami[8]. Ziarna pyłku bez porów, a jedynie z cieńszymi miejscami[3]. Kwiaty żeńskie z 1–2 prątniczkami (rzadko bez nich lub z trzema[8]) i 5–8 wolnymi, górnymi owocolistkami w jednym okółku[5][8] lub spiralne[1]. Brzegi owocolistków nie są całkowicie zrośnięte w części szczytowej. Znamię siedzące, tworzone przez wywinięte brzegi owocolistka[5]. Zalążek pojedynczy, usytuowany marginalnie, hemianatropowy (poprzeczny)[5]. Woreczek zalążkowy 8-jądrowy[6].
Owoce 
Zbiorowe, tworzone przez krótkoszypułkowe czerwone, mięsiste pestkowce[7] o średnicy do 5 mm[9]. Owoce powstają zwykle tylko z trzech owocolistków[8]. Pestki o powierzchni dziobatej, z komorami wypełnionymi substancjami żywicznymi. Zarodek drobny z dwoma liścieniami[5]. Bielmo obfite[3].

SystematykaEdytuj

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[1]

amborellowce Amborellales




grzybieniowce Nymphaeales




Austrobaileyales





zieleńcowce Chloranthales





kanellowce Canellales



pieprzowce Piperales





wawrzynowce Laurales



magnoliowce Magnoliales







klad jednoliściennych monocots




rogatkowce Ceratophyllales



klad dwuliściennych właściwych eudicots








Pozycja systematyczna w dawniejszych systemach

Pierwotnie rodzaj Amborella włączany był do poleńcowatych Monimiaceae[9]. W różnych systemach drugiej połowy XX wieku (Cronquista (1981), Dahlgrena (1989), Takhtajana (1999)) rodzina Amborellaceae zaliczana była do rzędu wawrzynowców (Laurales). Analizy genetyczne na przełomie XX i XXI wieku wykazały, że rodzina ta jest siostrzaną dla wszystkich pozostałych okrytonasiennych[5]. W systemie APG I (1998)[10] i APG II (2003) rodzina była wymieniona wśród posiadających niejasną pozycję (Incertae sedis) wśród kladów bazalnych okrytonasiennych[5]. W systemie Takhtajana z 2009 zaliczona została do monotypowego rzędu Amborellales w nadrzędzie Nymphaeanae i podklasie Magnoliidae[8].

Podział systematyczny
  • rząd Amborellales Melikyan, A.V. Bobrov & Zaytzeva in F. Manitz & F.H. Hellwig, 14 Symp. Biodiv. Evolutionsbiol.: 122. 1 Sep 1999[11]
    • rodzina Amborellaceae Pichon in Bull. Mus. Hist. Nat. (Paris), ser. 2, 20: 384. 25 Oct 1948[11]
      • rodzaj Amborella Baillon, Adansonia 10: 354. 20 Feb 1873[12]
        • gatunek Amborella trichopoda Baill. Adansonia 10: 354 1873[2]

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-04-12].
  2. a b Amborella trichopoda Baill.. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-04-12].
  3. a b c d e f Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 25. ISBN 83-214-1305-6.
  4. a b Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, Heidelberg...: Academic Press Elsevier, 2010, s. 185-186. ISBN 978-0-12-374380-0.
  5. a b c d e f g h i j k l m Gurcharan Singh: Plant Systematics. An Integrated Approach. Enfield: Science Publishers, INC, 2004, s. 306. ISBN 1-57808-351-6.
  6. a b c Cole T.CH., Hilger H.H., Stevens P.F., Baranow P.. Filogeneza roślin okrytozalążkowych – Systematyka Roślin Kwiatowych, Polskie tłumaczenie/Polish version of (2018) Angiosperm Phylogeny Poster – Flowering Plant Systematics. , 2018. 
  7. a b c d e f g h i Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 88. ISBN 978-1842466346.
  8. a b c d e f g h Armen Takhtajan: Flowering Plants. Springer Netherlands, 2009, s. 13-14. ISBN 978-1-4020-9609-9.
  9. a b Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 29-30. ISBN 1-55407-206-9.
  10. K. Bremer, M. W. Chase i 30 in.. An ordinal classification for the families of flowering plants. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 85, 4, s. 531-553, 1998. 
  11. a b Robert W. Kiger, James L. Reveal: A comprehensive scheme for standardized abbreviation of usable plant-family names and type-based suprafamilial names. University of Maryland. [dostęp 2019-04-12].
  12. Amborella. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-04-12].