Sycylia

wyspa na Morzu Śródziemnym
(Przekierowano z Sicilia)

Sycylia[1] (łac. Sicilia, wł. Sicilia, w starożytności Trinacria) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym (25 tys. km²), położona we Włoszech na południe od Półwyspu Apenińskiego, od którego oddziela ją wąska Cieśnina Mesyńska.

Sycylia
region
ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Włochy
Siedziba Palermo
Prezydent Nello Musumeci
Powierzchnia 25 710 km²
Populacja (1 stycznia 2021)
• liczba ludności

4 840 876
Szczegółowy podział administracyjny
Liczba prowincji 9
Liczba gmin 391
Położenie na mapie Włoch
Położenie na mapie
Prowincje Sycylii
Krajobraz środkowej Sycylii
Rzeka Simeto

Razem z Wyspami Liparyjskimi, Egadami, Wyspami Pelagijskimi i Pantellerią tworzy od 1946 roku specjalny region autonomiczny (o powierzchni 25,7 tys. km² i 5,1 mln ludności) ze stolicą w Palermo.

Najwyższym wzniesieniem na wyspie jest Etna (3323 m n.p.m.) – najwyższy aktywny wulkan na terenie Europy.

NazwaEdytuj

Starożytni Grecy nazywali wyspę Trinacrią (τρεῖςἄκρα, od τρεῖ „trzy” i ἄκρα „cypel”)[2], co było nawiązaniem do jej trójkątnego kształtu, wyznaczanego przez trzy cyple: Capo Peloro na północnym wschodzie, Capo Boeo na północnym zachodzie i Capo Passero na południowym wschodzie[3]. Starożytni Rzymianie nazywali wyspę Triquetrą[3].

Nazwa łacińska Sicilia (pol. Sycylia) pochodzi od łacińskiej nazwy ludu zamieszkującego wschodnią część wyspy – Siculli (pol. Sykulowie)[4].

GeografiaEdytuj

Położenie i powierzchniaEdytuj

Sycylia położona jest w środkowej części Morza Śródziemnego, pomiędzy Morzem Tyrreńskim a Morzem Jońskim, od kontynentalnej części Włoch oddzielona jest Cieśniną Mesyńską (o szerokości 3 km na północy i 16 km na południu[4]) a od Afryki Cieśniną Sycylijską o szerokości 148 km[5]. Z powierzchnią 25,7 tys. km² jest to największa wyspa na Morzu Śródziemnym[5].

Podział administracyjnyEdytuj

Wyspa leży na południu Włoch i wraz z Egadami, Wyspami Liparyjskimi, Wyspami Pelagijskimi i Pantellerią tworzy specjalny region autonomiczny ze stolicą w Palermo[4].

Region Sycylii podzielony jest na dziewięć prowincji[6]:

     Prowincje miejskie

Nazwa włoska[7] Skrót[a] Nazwa polska[8][b] Mieszkańcy[9][c] Powierzchnia
(km²)[6][10]
Liczba gmin[6]
Agrigento AG 419 847 3052,82 43
Caltanissetta CL 252 803 2138,47 22
Catania CT Katania 1 066 765 3573,51 58
Enna EN 158 183 2574,67 20
Messina ME Mesyna 609 223 3266,07 108
Palermo PA 1 275 051 5009,21 82
Ragusa RG 314 950 1623,91 12
Siracusa SR Syrakuzy 386 451 2124,19 21
Trapani TP 418 363 2469,70 25
Razem Sycylia 4 840 876 25832,4 391

Budowa geologiczna i rzeźba terenuEdytuj

Wyspa zbudowana jest przede wszystkim z wapieni i piaskowców, przy czym na północnym wschodzie występują także gnejsy i łupki krystaliczne[5].

Przeważają tereny górzyste (górskie zajmują 24,4% powirzchni a pagórkowate 61,4%[3]) i wyspa odznacza się intensywną aktywnością sejsmiczną i wulkaniczną[4]. Masywy górskie biegną ze wschodu na zachodu na północy wyspy i podzielone są na trzy odrębne pasma[3]:

Na północnym wschodzie znajduje się masyw wulkanu Etna (3323 m n.p.m.)[5] – najwyższego aktywnego wulkanu na terenie Europy[4], który w 2013 roku został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[11]. W części zachodniej, środkowej i południowej rozciągają się wyżyny, a na wschodzie Nizina Katańska[5].

W części zachodniej, środkowej i południowej rozciągają się wyżyny, a na wschodzie Nizina Katańska[5].

KlimatEdytuj

Na wybrzeżach Sycylii panuje typowy klimat śródziemnomorski z łagodną i wilgotną zimą oraz suchym i gorącym latem[3]. W głębi wyspy warunki klimatyczne determinują rzeźba terenu i odległość od morza[3]. Na wybrzeżach średnia roczna temperatura wynosi 17–18 °C, zimą 10-11 °C a latem 25-27 °C[3].

Opady są na ogół rzadkie, oscylują między 500 a 750 mm rocznie[3]. Na obszarach górskich wynoszą 1200–1400 mm, natomiast na wschodzie wyspy opady nie przekraczają 400–600 mm[4]. Opady występują przede wszystkim jesienią i zimą, a w okresie letnim panuje susza[3].

WodyEdytuj

W systemie rzecznym najważniejsze rzeki to:

Flora i faunaEdytuj

Charakterystyczne dla wyspy są formacje roślinne typu makia i frygana[5]. Na obszarach górskich zachowały się lasy dębowe i kasztanowe[5]. Naturalne lasy zajmują 4% powierzchni wyspy[4].

HistoriaEdytuj

Z uwagi na swoje strategiczne położenie, wyspa zamieszkana była już 10 tys. lat temu[4]. Przed przybyciem Greków wyspę zamieszkiwały trzy ludy:

  • Sykanowie – zajmowali część środkowo-południową i południowo-zachodnią, pozostałości ich osadnictwa odkryto w dolinach w głębi wyspy; przypisuje się im kulturę Polizello-Sant’Angelo Muxaro, charakteryzującą się ceramiką pomalowaną na czerwono lub ozdobioną grawerunkiem[15]
  • Sykulowie – zamieszkujący wschodnią część wyspy, prawdopodobnie Italikowie, którzy przybyli na Sycylię pod koniec II tysiąclecia p.n.e.[16]
  • Elymowie – zamieszkujący zachodni kraniec wyspy, tradycyjnie uważani za uchodźców z Troi, a przez innych za przybyłych z terenów Półwyspu Apenińskiego[17]; posługiwali się językiem typu indoeuropejskiego[17]; miastami Elymów były: Erice, Segesta i Entella[17].

Grecka kolonizacjaEdytuj

 
Świątynie greckie (zogodnie z ruchem wskazówek zegara): Hera Lacinia w Agrigento, świątynia w Segeście, świątynia E w Selinunt i świątynia Concordii w Agrigento
Osobny artykuł: Syrakuzy.

Od X wieku p.n.e. wyspa była kolonizowana przez Fenicjan[5], którzy osiedlali się na północno-zachodnich wybrzeżach – kolonie Soluntum, Motja i Panormos[3]. W VIII wieku p.n.e. rozpoczęła się grecka kolonizacja wschodniego i południowego wybrzeża[3]. Powstały kolonie Naksos, Leontini, Katania, Zankle, Syrakuzy, Megara Hyblaja i Gela[3]. Środkowa część wyspy pozostawała w rękach Sykanów i Sykulów, którzy stopniowo ulegli hellenizacji[4]. Grecy wprowadzili pismo, rozpowszechnili wyroby żelazne i rękodzieło, i rozwinęli miasta[3]. Greckie miasta prowadziły ekspansję na wyspie – Syrakuzy założyły kolonie Akraj, Kamarinę i Kasmene, Megara Hyblaja – Selinunt, Gela – Agrigento[3].

Okres największego rozwoju greckich polis na wyspie przypada na V w. p.n.e. – okres dominacji Syrakuzy[3]. W okresie tym próby kolonizacji wyspy podejmowali Kartagińczycy, co zapoczątkowało długotrwałe walki z Grekami[5]. W 480 roku p.n.e. Syrakuzy pokonały Kartaginę w bitwie pod Himerą[3]. W IV w. p.n.e. Kartaginie udało się zająć i zniszczyć Agrigento, Gelę i Kamarinę[3]. Inwazję powstrzymał tyran Syrakuz Dionizjos I (ok. 430–367 p.n.e.)[3]. Jego syn Dionizjos II (405–343 p.n.e.) został zmuszony do oddania władzy Timoleonowi (zm. ok. 336 p.n.e.), korynckiemu przywódcy, który przybył do Syrakuz wesprzeć buntowników przeciwko tyranowi[3]. Timoleon kontynuował walki z Kartaginą[3]. Po jego śmierci do władzy doszedł kolejny tyran – Agatokles (360–289 p.n.e.), który skutecznie zwalczał Kartagińczyków[3]. Następnie Syrakuzy pod panowaniem najpierw Pyrrusa (319–272 p.n.e.) a później Hierona II (ok. 306–215 p.n.e.) przez wiele lat toczyły walki z mertynami, którzy na pomoc wezwali najpierw Rzym a potem Kartaginę, co doprowadziło do I wojny punickiej (264–241 p.n.e.)[3].

Cesarstwo RzymskieEdytuj

Z wojny zwycięsko wyszedł Rzym, wypierając Kartaginę z wyspy, czyniąc Sycylię pierwszą rzymską prowincją[3]. Do 215 roku p.n.e. rządy sprawował Gelon II (ok. 230-215 p.n.e.), a następnie jego siostrzeniec Hieronim (231–214 p.n.e.), który doprowadził do zbliżenia z Kartaginą[3]. W 212 roku p.n.e., podczas II wojny punickiej (218–201 p.n.e.), Syrakuzy zostały splądrowane i zdobyte przez wojska Marka Klaudiusza Marcellusa (ok. 268–208 p.n.e.), który dwa lata później zajął również Agrigento[3]. Sytuacja na wyspie ulegała stopniowemu pogorszeniu – spadła liczba mieszkańców, mnożyły się bunty niewolników i doszło do upadku gospodarczego[3].

Wczesne średniowieczeEdytuj

 
Zachowana dekoracja arabska – mukarnas w pałacz La Cuba w Palermo
Osobny artykuł: Emirat Sycylii.

W 280 roku n.e. Sycylię najechali Frankowie, a w V w. Wandalowie, którzy osiedlili się na zachodnim wybrzeżu[3]. Pod koniec V w. wyspę zdobyli Ostrogoci, a w 535 roku Sycylia została wcielona do Bizancjum przez Belizariusza (ok. 505–565)[4].

W VII–VIII wieku wyspę sporadycznie najeżdżali Arabowie, którzy rozpoczęli systematyczny jej podbój w 827 roku[3]. W 831 roku zajęli Palermo, które uczynili stolicą podbitych terenów[3]. W 878 roku zdobyli Syrakuzy, w 902 roku Taorminę[3], a w 965 roku całą wyspę[4]. Rządy na wyspie sprawowali najpierw Fatymidzi, a od połowy X w. Kalbidzi z Palermo (948-1040), wasalowie Fatymidów[3]. Na panowanie Kalibidów przypadał okres największej świetności arabskiej Sycylii[3]. Po upadku dynastii władza została podzielona między lokalnych władców, którzy popadli w konflikt[3]. W 1061 roku emir Katanii w czasie wojny z emirem Girgenti wezwał na pomoc Normanów z Mesyny, którzy w ciągu 30 lat odbili wyspę[3] i dokonali jej stopniowej latynizacji[4].

Królestwo SycyliiEdytuj

Osobny artykuł: Królestwo Sycylii.
 
Koronacja Rogera II, mozaika, katedra w Palermo

Normanowie założyli Królestwo Sycylii, a pierwszym królem został Roger II (1095–1154), za którego rządów Sycylia przeżywała kolejny okres świetności[3]. Rogera koronowanał antypapież Anaklet II, co potwierdził później, po śmierci Anakleta, papież Innocenty II[3]. Następnie rządy sprawowali potomkowie Rogera – Wilhelm I Zły (zm. 1166) i jego syn Wilhelm II Dobry (1155–1189), a po jego śmierci tron objął Henryk VI Hohenstauf (1165–1197) wraz z żoną Konstancją Sycylijską (1154–1198), córką Rogera II[3]. Później rządy sprawował Fryderyk II (1194–1250), za którego panowania doszło do rozkwitu Sycylii[3]. Po jego śmierci doszło do kryzysu, który został zażegnany przez Manfreda (1232–1266), który ogłosił się królem w 1258 roku[3].

Następnie tron Sycylii zdobył Karol I Andegaweński (1226–1285), który pokonał Manfreda w bitwie pod Benewentem w 1266 roku[3]. Jego rządy zostały przyjęte z dużą powściągliwością i w 1282 roku wybuchła rewolta, która określana jest w literaturze jako nieszpory sycylijskie[3]. Po sukcesie rewolty, Sycylijczycy powołali na króla Piotra III (1239/1240–1285)z Aragonii[3]. Wywołało to wojnę między Andegawenami i Aragonią, którą zakończył traktat pokojowy podpisany w Caltabellocie[3]. Władcą Sycylii został Fryderyk II (1296–1337) z Aragonii, a południowe Włochy pozostały w rękach Andegawenów[3]. Po jego śmierci królestwo podupadło, utraciło autonomię, dołączając do korony Aragonii w 1412 roku, a następnie do Hiszpanii[3].

W 1442 roku Alfons V Aragoński (1396–1458) zjednoczył Sycylię z królestwem Neapolu[3]. Za rządów hiszpańskich wprowadzono inkwizycję, wypędzeno Żydów i podniesiono podatki[3]. Pogarszające się warunki życia klasy średniej i niższej doprowadziły do buntów antyhiszpańskich[3]. W XVIII w. doszło do wojen o sukcesję – Sycylia przeszła w ręce sabaudzkie (1712–1718), następnie w ręce austriackie (1718–1734) a w 1735 roku rządy nad wyspą przejęli Burbonowie[3]. Wyspa była siedzibą dworu burbońskiego w okresie najazdu francuskiego (1799–1802) i panowania Napoleona (1806–1815)[3]. W 1812 roku przy wsparciu lorda Williama Bentincka (1774–1839), który dowodził siłami brytyjskimi na Sycylii podczas wojny na Półwyspie Iberyjskim, Sycylia otrzymała konstytucję na wzór angielski[3].

Królestwo Obojga SycyliiEdytuj

Osobny artykuł: Królestwo Obojga Sycylii.

W roku 1816 południowe Włochy i Sycylia zostały zjednoczone przez Ferdynanda I (1751–1825), tworząc Królestwo Obojga Sycylii[3]. W pierwszej połowie XIX wieku wyspą wstrząsały rebelie (w roku 1820 oraz w latach 1848–1849)[3].

Zjednoczenie WłochEdytuj

Osobny artykuł: Zjednoczenie Włoch.

W maju 1860 roku, podczas wyprawy tysiąca w Marsali wylądowały oddziały Garibaldiego, które w ciągu 3 miesięcy zajęły wyspę[18]. W sierpniu przeprawiły się do Kalabrii, a we wrześniu dotarły do Neapolu, by miesiąc później pokonać głównie siły burbońskie[18]. Po pozytywnym wyniku plebiscytu[18], w roku 1860 Sycylia weszła do zjednoczonych Włoch[3].

Sytuacja na wyspie była napięta – w 1866 roku doszło do rewolty w Palermo, a w 1893 roku do buntu chłopskiego[3]. W kolejnych latach wskutek ciężkich warunków życia doszło do fali emigracji[3].

XX wiekEdytuj

Podczas II wojny światowej, w roku 1943, na wyspie wylądował silny desant aliancki i po trwających blisko miesiąc walkach opanował Sycylię[3]. Zajęcie Sycylii doprowadziło do upadku Mussoliniego i utworzenia rządu Pietro Badoglia, który we wrześniu podpisał rozejm a w październiku wypowiedział wojnę Niemcom[19].

W 1947 roku wyspa otrzymała autonomię[4]. Sycylia borykała się z problemami gospodarczymi, na jej terenie działała bardzo silna mafia[5]. Po zabójstwach włoskich sędziów śledczych Giovanniego Falcone (1939–1992) i Paolo Borsellino (1940–1992) w 1992, władze przystąpiły do zdecydowanej walki ze zorganizowaną przestępczością na wyspie i mafia została znacznie osłabiona[20].

GospodarkaEdytuj

Sycylia należy do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo i najbiedniejszych regionów Włoch[5][21]. Panuje tu wysokie bezrobocie, a obecność mafii odstrasza inwestycje włoskie i zagraniczne[21].

Podstawą gospodarki jest rolnictwo – oparte na uprawie pszenicy, jęczmienia, roślin strączkowych, drzew cytrusowych, winorośli, oliwek, bawełny i warzywy oraz na hodowli owiec, bydła, osłów i mułów[5]. Dobrze rozwinięte jest też rybołówstwo[5]. Na wyspie wydobywane są również surowce mineralne takie jak ropa naftowa i gaz ziemny, sól kamienna i potasowa, czy marmur[5].

Przemysł winiarskiEdytuj

Winorośl była tu uprawiana od czasów greckich[22]. Przez długi czas Sycylia była największym regionem winiarskim we Włoszech[23]. Deserowe wino marsala jest produkowane od XVIII wieku[22]. Większość win sycylijskich nie cieszyła się uznaniem[24] i była sprzedawana w hurcie, lecz od lat 90. XX wieku producenci coraz częściej zaczęli stawiać na jakość, a nie ilość[25]. Popularnymi lokalnymi odmianami winorośli są: białe catarratto bianco, inzolia, grillo i grecanico dorato (garganega) oraz czerwone nero d'avola, frappato i nerello mascalese[25].

PolitykaEdytuj

Sycylia jest jednym z pięciu regionów Włoch o specjalnym statusie autonomicznym[26]. Ma własny parlament i rząd regionalny[26]. Do 1994 roku rząd pozostawał w rękach Chrześcijańskiej Demokracji, która po skandalach korupcyjnych z udziałem mafii, musiała oddać władzę w wyborach partii Forza Italia[26]. Forza Italia sprawowała władzę do roku 2018, kiedy to przegrała w wyborach z Ruchem Pięciu Gwiazd[26].

Prezydentem regionu jest Nello Musumeci (DB) – stan na 2021 rok[27].

KulturaEdytuj

Na Sycylii zachowało się wiele pozostałości architektury z okresu kolonizacji greckiej[21].

Pięć miejsc o wyjątkowych walorach kulturowych zostało wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO[28]:

Nr ref. Obiekt Zdjęcie Położenie Typ Rok Opis
831 Strefa archeologiczna w Agrigento
Archaeological Area of Agrigento
  ItAgrigento
37°17′23″N 13°35′36″E/37,289722 13,593333
KIt
(i)(ii)(iii)(iv)
1997 Pozostałości Agrigento – jednego z głównych miast basenu Morza Śródziemnego w czasach antyku, z dobrze zachowanymi świątyniami doryckimi[29].
832 Villa Romana del Casale
Villa Romana del Casale
  ItProwincja Enna
37°21′58,0″N 14°20′03,0″E/37,366110 14,334170
KIt
(i)(ii)(iii)
1997 Pozostałości willi rzymskiej z IV w. n.e. zdobionej licznymi mozaikami[30].
1024 Miasta późnego baroku w dolinie Noto (południowo-wschodnia Sycylia)
Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily)
  ItMetropolitalne miasto Katania
Prowincja Ragusa
Prowincja Syrakuzy
36°53′35,5″N 15°04′08,1″E/36,893194 15,068917
KIt
(i)(ii)(iv)(v)
2002 Osiem miast południowo-wschodniej Sycylii: Caltagirone, Militello in Val di Catania, Katania, Modica, Noto, Palazzolo Acreide, Ragusa i Scicli, odbudowane w stylu późnego baroku po trzęsieniu ziemi w 1693 roku[31].
1200 Syrakuzy i skalna nekropolia w Pantalica
Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica
  ItSyrakuzy
Prowincja Syrakuzy
37°03′34,0″N 15°17′35,0″E/37,059440 15,293060
KIt
(ii)(iii)(iv)(vi)
2005 Nekropolia w Pantalica z ponad 5 tys. grobów wykutych w skałach z okresu XIII–VII w. p.n.e. oraz Syrakuzy z licznymi pozostałościami antycznej świetności miasta – świadectwo rozwoju cywilizacji śródziemnomorskiej na przestrzeni trzech tysięcy lat[32].
1487 Arabo-normańskie zabytki Palermo z katedrami w Cefalú i Monreale
Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale
  ItProwincja Palermo
38°06′39″N 13°21′11″E/38,110833 13,353056
KIt
(ii)(iv)
2015 9 zespołów z zabytkami świeckimi i sakralnymi pochodzącymi z okresu Normańskiego Królestwa Sycylii (1130–1194), obejmujące m.in. normańskie katedry w Cefalú i Monreale[33].

UwagiEdytuj

  1. Na podstawie normy ISO 3166-2, zob. http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_i-1_en.pdf.
  2. Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach, zob. Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata ↓, s. XXI.
  3. Liczba mieszkańców podana jest na dzień 1 stycznia 2021 roku.

PrzypisyEdytuj

  1. Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata ↓, s. 360.
  2. Enciclopedia Treccani – Trinacria ↓.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf Enciclopedia Treccani – Sicilia ↓.
  4. a b c d e f g h i j k l m Encyclopædia Britannica ↓.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o Encyklopedia PWN ↓.
  6. a b c tuttitalia.it ↓.
  7. Popolazione Residente al 1° Gennaio 2021. ISTAT. [dostęp 2021-07-29].
  8. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju: Zmiany polskich nazw zawartych w „Urzędowym wykazie polskich nazw geograficznych świata”. Warszawa: 2017, s. 26–27. [dostęp 2021-07-21].
  9. Resident population on 1st January 2021 by sex, age and marital status - estimate; Region: Sicilia. demo.istat.it. [dostęp 2021-07-29].
  10. Principali statistiche geografiche sui comuni. www.istat.it. [dostęp 2021-07-29].
  11. UNESCO: Mount Etna (ang.). [dostęp 2021-07-28].
  12. Enciclopedia Treccani – Simeto ↓.
  13. Enciclopedia Treccani – Salso ↓.
  14. Enciclopedia Treccani – Alcantara ↓.
  15. Enciclopedia Treccani – Sicani ↓.
  16. Enciclopedia Treccani – Siculi ↓.
  17. a b c Enciclopedia Treccani – Elimi ↓.
  18. a b c Encyklopedia PWN – tysiąca wyprawa ↓.
  19. Encyklopedia PWN – sycylijska operacja ↓.
  20. Gilbert i Lamberti Moneta 2020 ↓, s. 244–245.
  21. a b c Gilbert i Lamberti Moneta 2020 ↓, s. 386.
  22. a b Karen MacNeil: The Wine Bible. Nowy Jork: Workman Publishing, 2001, s. 405–407. ISBN 978-1-56305-434-1. (ang.)
  23. Hugh Johnson, Jancis Robinson: Wielki atlas świata win. Buchmann, 2008, s. 186. ISBN 978-83-7670-164-6. (pol.)
  24. Tom Stevenson: The Sotheby’s Wine Encyclopedia. Wyd. 4. Londyn: Dorling Kindersley, 2005, s. 293. ISBN 0-7566-1324-8. (ang.)
  25. a b Eckhard Supp, Steffen Maus: Włochy. W: André Dominé: Wino. Wyd. 2. Ożarów Mazowiecki: Wydawnictwo Olesiejuk, 2009, s. 443. ISBN 978-83-7626-712-8. (pol.)
  26. a b c d Gilbert i Lamberti Moneta 2020 ↓, s. 387.
  27. Regione Sicilia – Sito Ufficiale. [dostęp 2018-07-28].
  28. UNESCO: Italy (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  29. UNESCO: Archaeological Area of Agrigento (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  30. UNESCO: Villa Romana del Casale (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  31. UNESCO: Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily) (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  32. UNESCO: Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica (ang.). [dostęp 2021-07-30].
  33. UNESCO: Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale (ang.). [dostęp 2021-07-30].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj