Malta

państwo w Europie
Ten artykuł dotyczy państwa. Zobacz też: inne znaczenia słowa Malta.

Malta, Republika Malty (malt. Repubblika ta’ Malta, ang. Republic of Malta) – wyspiarskie państwo-miasto[3][4][5] położone w Europie Południowej, na Morzu Śródziemnym, 81 km na południe od Włoch[6]. Obejmuje cały archipelag Wysp Maltańskich, jednakże większość ludności mieszka na głównej wyspie, w zespole miejskim Valletty[7] – stolicy Malty.

Repubblika ta’ Malta
Republic of Malta

Republika Malty
Flaga Malty
Herb Malty
Flaga Malty Herb Malty
Hymn:
L-Innu Malti
(Hymn Malty)
Położenie Malty
Język urzędowy maltański, angielski
Stolica Valletta
Ustrój polityczny republika
Głowa państwa prezydent Marie-Louise Coleiro Preca
Szef rządu premier Joseph Muscat
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
186. na świecie
316 km²
0%
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
172. na świecie
Increase2.svg 445 426[1]
1409 osób/km²
PKB (2014)
 • całkowite 
 • na osobę

10,58 mld[2] USD
24 876[2] USD
PKB (PSN) (2014)
 • całkowite 
 • na osobę

14,13 mld[2] dolarów międzynar.
33 216[2] dolarów międzynar.
Jednostka monetarna 1 euro = 100 eurocentów (EUR, €)
Religia dominująca Katolicyzm
Strefa czasowa UTC +1 – zima
UTC +2 – lato
Kod ISO 3166 MT
Domena internetowa .mt
Kod samochodowy M
Kod samolotowy 9H
Kod telefoniczny +356
Mapa Malty

Malta ma długą historię sięgającą tysięcy lat. Cywilizacja na Malcie zaczęła rozwijać się ponad 7000 lat temu[8]. W jaskini Għar Dalam odnaleziono ceramikę stworzoną przez człowieka z około 5000 r. p.n.e.[9][10] Pierwsze większe budowle na Malcie – megalityczne świątynie zaczęto budować około 3600 r. p.n.e. Są one najstarszymi stojącymi budowlami w Europie i na świecie[11][12], są starsze niż piramidy w Egipcie[8]. W podobnym okresie powstało Hypogeum Ħal Saflieni. Spuścizną tych budowli jest kilkanaście ruin, z czego siedem zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[13][14]. Przez następne wieki wyspy maltańskie były pod panowaniem m.in. Fenicjan i Kartaginy (800–218 p.n.e.), Starożytnego Rzymu (218 p.n.e. – 870 n.e.), Arabów (870–1091), Hrabstwa i Królestwa Sycylii (1091–1530), Zakonu Maltańskiego (1530–1798) oraz Wielkiej Brytanii (1800–1964/1974). Losy wysp maltańskich mają dziś odzwierciedlenie w kulturze, języku i architekturze, czego przykładem jest Valletta z 320 zabytkami, czyniąc ją jednym z najbardziej zagęszczonych obszarów zabytkowych na świecie. Także ona została wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO[15].

Współczesna Malta jest krajem rozwiniętym o bardzo wysokim wskaźniku rozwoju społecznego[16], dobrej jakości życia (w rankingu plasuje się pomiędzy Niemcami, Słowenią a Wielką Brytanią)[17] i wysokim wskaźniku zadowolenia z życia (14 miejsce na świecie)[18][19]. Jest członkiem Unii Europejskiej oraz kilkunastu organizacji międzynarodowych, w tym ONZ, OBWE i Wspólnoty Narodów. Obowiązującą walutą jest euro. Językami urzędowymi są maltański i angielski. Malta leży w strefie klimatu subtropikalnego[20] typu śródziemnomorskiego[21], z krótkimi, bardzo łagodnymi zimami, ośmiomiesięcznym okresem z letnimi temperaturami oraz 300 dniami słonecznymi rocznie[22].

Spis treści

GeografiaEdytuj

Główny artykuł: Geografia Malty.

PołożenieEdytuj

Malta położona jest w środkowej części Morza Śródziemnego, 81 km na południe od włoskiej Sycylii[6] i 286 km na północny wschód od Tunezji. Jest najdalej na południe wysuniętym państwem Europy. Przy współrzędnych geograficznych: 35°50′N, 14°35′E leży bardziej na południe niż niektóre miasta północnej Afryki np. stolicy Tunezji – Tunis czy stolicy Algierii – Algieru. Poprzez wody terytorialne Morza Śródziemnego od północy graniczy z Włochami.

 
Jeden z przykładów linii brzegowej Malty

Ukształtowanie powierzchniEdytuj

Malta jest krajem nizinnym, aczkolwiek w południowo-zachodniej części głównej wyspy i na wyspie Gozo występują wzgórza. Linia brzegowa jest dość urozmaicona, licznie występują tu zatoki i półwyspy. W części północnej i zachodniej głównej wyspy oraz w części wybrzeża wyspy Gozo linia brzegowa łagodnie wchodzi w morze, tutaj też występuje najwięcej plaż. Większość piaszczystych plaż na Malcie opartych jest na wydmach. W południowej części głównej wyspy, w niektórych rejonach Gozo oraz na kilku mniejszych wysepkach archipelagu występują klify. Głównymi pasmami klifów w archipelagu są Dingli Cliffs oraz Ta' Cenc Cliffs. Ich wysokość dochodzi miejscami do 130 m n.p.m. Maltańskie klify są na liście wstępnej światowego dziedzictwa UNESCO[23]. Najwyższym punktem Malty jest Ta' Dmejrek w pobliżu Dingli o wysokości 253 m n.p.m., natomiast najniższym punktem jest Morze Śródziemne – 0 m. Długość wybrzeża wynosi około 200 km, z czego 140,8 km na wyspie Malta i 56 km na Gozo. Wody powierzchniowe są ograniczone. Malta nie posiada stałych rzek, jako jedyny kraj Europy posiada sieć rzek okresowych płynących w kilku dolinach.

ArchipelagEdytuj

Główny artykuł: Wyspy Maltańskie.
 
Błękitna Laguna pomiędzy wyspami Comino i Cominotto

Wyspa Malta jest główną wyspą archipelagu Wysp Maltańskich, obejmuje ona prawie 78% powierzchni archipelagu i prawie 90% ludności państwa. Innymi wyspami są: Gozo obejmująca 21% powierzchni archipelagu i Comino obejmująca 0,9% powierzchni archipelagu – obie są również zamieszkane. Archipelag obejmuje również szereg mniejszych wysp np. Wyspa Manoela, Cominotto i Wyspa Św. Pawła. Znajduje się tu także szereg mikrowysepek np. Filfla, Fungus Rock, Halfa Rock oraz większych skał wystających z morza. Wyspy Maltańskie prawie w całości składają się ze skał osadowych – głównie wapieni koralowych, powstałych w okresie oligo-miocenu[24].

KlimatEdytuj

Główny artykuł: Klimat Malty.

Malta znajduje się w strefie klimatu subtropikalnego[20][25] typu śródziemnomorskiego[21], z bardzo łagodnymi zimami i długimi ciepłymi, częściowo gorącymi latami. Średnia roczna temperatura wynosi 23 °C w dzień i 16 °C w nocy. Według rankingu International Living, Malta jest państwem z najlepszym klimatem na świecie[26]. Valletta, stolica Malty jest najbardziej słoneczną miejscowością w Europie[27][28].

 
Zimy na Malcie są łagodne, ze średnią temperaturą wynoszącą 16 °C w ciągu dnia w dwóch najchłodniejszych miesiącach roku.

Średnia temperatura dwóch najchłodniejszych miesięcy – stycznia i lutego wynosi 16 °C w dzień i 10 °C w nocy. W tych miesiącach temperatury wynoszą zwykle od 13 do 20 °C w ciągu dnia, od 7 do 13 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 15–16 °C[29][30]. Opady śniegu, jak i mróz nie występują. W ośmiomiesięcznym okresie od kwietnia do pierwszej połowy grudnia, średnie temperatury w dzień bardzo rzadko spadają poniżej 20 °C. W najcieplejszym miesiącu roku – sierpniu, temperatury wynoszą zwykle od 28 do 34 °C w ciągu dnia, około 23 °C w nocy, a średnia temperatura morza wynosi 26 °C[29][30]. Na Malcie temperatury są stabilne i występują tu niewielkie wahania temperatury pomiędzy kolejnymi dniami – średnio do 2 °C różnicy, rzadko więcej.

Malta ma tylko kilkadziesiąt dni deszczowych rocznie, od około 1 dnia deszczowego w okresie od czerwca do sierpnia do czasami kilkunastu dni deszczowych w grudniu. Występuje tu ponad 3000 godzin słonecznej pogody rocznie, od ponad 160 h (średnio 5,2 godziny dziennie) w grudniu do ponad 377 h (średnio 12,2 godziny czystego słońca na dobę) w lipcu[30]. Prawdopodobieństwo bezchmurnej słonecznej pogody na Malcie wynosi 71% w skali roku[31]. Na Malcie występuje około 300 dni słonecznych rocznie[22][32]. Malta jest jednym z niewielu miejsc w Europie, gdzie zielono jest przez cały rok.

Średnia temperatura i opady dla Malty
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C] 16.1 16.0 17.8 20.0 24.2 28.5 31.5 31.8 28.4 25.2 21.0 17.5 23,2
Średnie dobowe temperatury [°C] 13.2 13.0 14.6 16.7 20.4 24.4 27.2 27.7 25.0 21.9 18.0 14.7 19,7
Średnie temperatury w nocy [°C] 10.3 9.9 11.3 13.3 16.6 20.3 22.8 23.6 21.6 18.6 15.0 11.9 16,3
Opady [mm] 94.7 63.4 37.0 26.3 9.2 5.4 0.2 6.0 67.4 77.2 109 108 603
Średnia liczba dni z opadami 15 12 9 6 3 1 0 1 5 9 13 16 90
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 169 178 227 254 310 337 377 352 270 224 198 161 3054
Źródło: maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia)[30]

HistoriaEdytuj

Początki cywilizacji na Malcie sięgają aż 5200 lat p.n.e., gdy trafili tu z Sycylii pierwsi osadnicy. Około 3500 lat p.n.e. w miejscowości Ġgantija na wyspie Gozo została wzniesiona świątynia. Inne świątynie, dolmeny i grobowce powstały później także w innych miejscach archipelagu.

Malta, która jest dogodnym miejscem do kontrolowania centralnego i wschodniego basenu Morza Śródziemnego, na przestrzeni dziejów często przechodziła z rąk do rąk. Około 800 p.n.e. założyli tu swoje osiedla Fenicjanie, a 300 lat później wyspę podbili Kartagińczycy. W 257 p.n.e. miał miejsce pierwszy atak Rzymian i w 218 p.n.e. Malta przeszła pod władanie Imperium Rzymskiego.

W 60 n.e. na mieliźnie u brzegów wyspy rozbił się statek przewożący do Rzymu, jako więźnia, św. Pawła, który nawrócił Maltę na chrześcijaństwo. W 395 po podziale Imperium Rzymskiego wyspa znalazła się we władaniu Cesarstwa Wschodniego ze stolicą w Konstantynopolu. W 870 została zdobyta przez Arabów, a w 1090 przez Normanów i przyłączona do księstwa sycylijskiego, a następnie Królestwa Sycylii.

W 1530 cesarz Karol V Habsburg przekazał wyspę jako lenno wydalonemu z Rodos zakonowi joannitów (Kawalerów Maltańskich) za opłatą roczną w wysokości jednego sokoła maltańskiego[33]. 18 maja 1565 rozpoczął się atak liczącej około 40 tys.[34] żołnierzy armii Imperium Osmańskiego. Obrońcom, w skład których wchodziło kilkuset rycerzy zakonnych, 2 tys. żołnierzy hiszpańskich i około 6 tys. ludności cywilnej, udało się ten atak całkowicie odeprzeć prawie cztery miesiące później, 8 września (Wielkie Oblężenie Malty). W celu lepszej obrony Wielki Mistrz Jean de la Valette rozpoczął w 1566 budowę nowego miasta na półwyspie Sciberras[35], nazwanego od jego nazwiska Valletta. Miasto to stało się później stolicą Malty.

W 1798 zdążająca do Egiptu flota francuska zaatakowała i zdobyła wyspę. Napoleon Bonaparte nakazał rycerzom zakonu w ciągu kilku dni opuścić Maltę. Po kilku miesiącach niezadowoleni z rządów francuskich mieszkańcy wyspy wzniecili powstanie i wspomagani przez Króla Sycylii i Brytyjczyków w 1800 zmusili wojska francuskie do poddania się. Malta w latach 1800–1813 była pod protektoratem Wielkiej Brytanii.

Osobny artykuł: Malta (kolonia).

Trwający od 1814 do 1815 kongres wiedeński ustanowił Maltę kolonią brytyjską. Wyspa stała się brytyjskim „niezatapialnym lotniskowcem” i bazą okrętów podwodnych w czasie II wojny światowej, stwarzając poważne zagrożenie dla dostaw zaopatrzenia dla wojsk Osi w Afryce Północnej. Malta również wymagała dostaw. Wojska Osi „oblegały” wyspę, niszcząc konwoje z zaopatrzeniem płynące na Maltę, intensywnie ją bombardując oraz zastawiając minami. Spowodowało to czasową utratę przez aliantów możliwości podejmowania działań zaczepnych z Malty. Niemcy zrezygnowali jednak z planowanej inwazji koncentrując wysiłki na zdobyciu Egiptu. Po oblężeniu w latach 1940–1942, kiedy przydział chleba dla cywilów spadł do niecałych 300 gramów, wyspa w 1942 została odznaczona Krzyżem Jerzego.

 
Zniszczenia po bombardowaniu podczas oblężenia Malty 1940–1942

W 1947 Malta uzyskała autonomię wewnętrzną, a w 1963 proklamowane zostało powstanie państwa maltańskiego. Rok później Malta uzyskała częściową niepodległość jako State of Malta (pol. Państwo Maltańskie) w ramach królewskiej wspólnoty Commonwealth realm, wciąż głową Malty była brytyjska królowa Elżbieta II. Podpisany został też układ obronny z Wielką Brytanią, który zezwalał na utrzymanie na Malcie brytyjskich baz wojskowych. W 1967 układ ten został zerwany i dopiero po czterech latach udało się wynegocjować prowizoryczne porozumienie.

W pierwszych miesiącach 1971, gdy Wielka Brytania zaprzestała płacenia za utrzymanie baz Royal Navy, rząd Malty był finansowany przez Libię[36]. Okres ten przypadł na okres Dom Mintoffa, którego długoletnie rządy jako premiera są godne uwagi ze względu na wzrost poziomu życia oraz ustanowienie państwa opiekuńczego[37] 13 grudnia 1974 proklamowana została Republika Malty (Repubblika ta’ Malta). Na początku lat 80. doszło do nacjonalizacji banków, telekomunikacji i transportu oraz uwłaszczenia własności kościelnej[38]. Pod koniec lat 80. doszło do znacznej liberalizacji gospodarki kraju.

1 maja 2004 Malta przystąpiła do Unii Europejskiej. 1 stycznia 2008 Malta przyjęła euro[39][40].

Od 1 stycznia do 31 lipca 2017 roku, Malta przewodniczyła Radzie Unii Europejskiej.

Ustrój politycznyEdytuj

Główny artykuł: Ustrój polityczny Malty.

Malta jest republiką parlamentarną. Na czele państwa stoi prezydent, który jest wybierany przez parlament na pięcioletnią kadencję. Władzę ustawodawczą sprawuje jednoizbowy parlament noszący nazwę Izby Reprezentantów złożonych z 69 deputowanych. 65 deputowanych jest wybieranych w 13 pięciomandatowych okręgach[41], czterech deputowanych zostało zadeklarowanych przez komisarzy wyborczych jako posłów zgodnie z zastrzeżeniem art. 52 Konstytucji Malty[42]. Kadencja trwa 5 lat. Władzę wykonawczą sprawuje rząd oraz prezydent.

Po ostatnich wyborach, które odbyły się w 2013, w parlamencie zasiadają dwie partie:

  • Partia Pracy (Labour Party, Partit Laburista, PL) – 39 mandatów
  • Partia Narodowa (Nationalist Party, Partit Nazzjonalista, PN) – 30 mandatów

Partie te dzielą między siebie mandaty w parlamencie nieprzerwanie od 1971. Oprócz nich istnieją też inne partie:

Podział administracyjnyEdytuj

Główny artykuł: Podział administracyjny Malty.

Malta jest państwem jednolitym, bez struktury federalnej. Zgodnie z Konstytucją, jedynym elementem samorządu poniżej poziomu samej republiki jest system rad lokalnych nazywanych local councils[43]. W 1993 roku ustanowiono obecnie funkcjonujący oficjalny podział administracyjny Malty[44]. Państwo dzieli się na 68 samorządów – tzw. local councils[45], tożsamych z gminami lub dzielnicami o statusie gminy. Powstały w 1994 roku Local Councils Association (LCA, pol. Stowarzyszenie Rad Lokalnych) jest stowarzyszeniem reprezentującym wszystkie komitety lokalne z myślą o ochronie i promowaniu wspólnych interesów[46]. Utworzono także pięć regionów pomocniczych dla celów statystycznych.

DemografiaEdytuj

Główny artykuł: Demografia Malty.
 
Valletta, stolica Malty
 
Mdina (Silent City) – dawna stolica Malty
 
Birżebbuġa
 
Xlendi, Munxar na wyspie Gozo
2003
Liczba ludności 399 867
Ludność według wieku
0 – 14 lat 19,5%
15 – 64 lat 67,5%
ponad 64 lata 13%
Wiek (mediana)
W całej populacji 37,2 lat
Mężczyzn 35,6 lat
Kobiet 38,8 lat
Przyrost naturalny 0,73%
Współczynnik urodzeń 12,75 urodzin/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 7,8 zgonów/1000 mieszkańców
Współczynnik migracji 2,34 migrantów/1000 mieszkańców
Ludność według płci
przy narodzeniu 1,09 mężczyzn/kobiet
poniżej 15 lat 1,08 mężczyzn/kobiet
15 – 64 lat 1,02 mężczyzn/kobiet
powyżej 64 lat 0,72 mężczyzn/kobiet
Umieralność noworodków
W całej populacji 5,62 śmiertelnych/1000 żywych
płci męskiej 5,87 śmiertelnych/1000 żywych
płci żeńskiej 5,34 śmiertelnych/1000 żywych
Oczekiwana długość życia
W całej populacji 78,43 lat
Mężczyzn 75,94 lat
Kobiet 81,14 lat
Rozrodczość 1,91 urodzin/kobietę
Statystyki demograficzne (2010-2013)[47]
Liczba ludności 417 617
Ludność według wieku
0 – 14 lat 15,4%
65 lat lub więcej 15,2%
80 lat lub więcej 3,4%
Przyrost naturalny 0,5%
Współczynnik urodzeń 9,7 urodzeń/1000 mieszkańców
Współczynnik zgonów 7,2 zgonów/1000 mieszkańców
Rozrodczość 1,4 urodzeń/kobietę
Średnia długość życia
W całej populacji 80,5 lat
Mężczyzn 78,4 lat
Kobiet 82,6 lat

W ciągu prawie 200 lat liczba ludności na Malcie zwiększyła się czterokrotnie, w ciągu ostatnich 100 lat liczba ludności na Malcie się podwoiła. W 1842 roku Maltę zamieszkiwało 114 499 osób[48], w 1911 roku – 211 564 osób[48], w 1957 roku – 319 620 osób[48] natomiast w 2011 roku Maltę zamieszkiwało 416 055 osób[49].

 

GospodarkaEdytuj

Główny artykuł: Gospodarka Malty.
 
Delfiny w Mediterraneo Marine Park. Turystyka generuje dużą część dochodu narodowego brutto Malty.

Jednymi z najważniejszych gałęzi gospodarki w połowie XX wieku były produkcja tekstyliów oraz przemysł stoczniowy[50]. Do lat 60. XX wieku jednym z filarów maltańskiej gospodarki była stała obecność baz Royal Navy na wyspie, jednak brytyjska armia i marynarka wojenna zaczęły opuszczać kolejne bazy wojskowe[51]. Po uzyskaniu przez kraj niepodległości w 1964 roku i w miarę postępowania globalizacji, produkcja stoczniowa i przemysł lekki stały się nieopłacalne[50]. Od lat 70. XX wieku kolejne rządy wykorzystują dobrą znajomość języka angielskiego wśród obywateli i wysokie kwalifikacje lokalnej siły roboczej do przeorientowania gospodarki w stronę bardziej zyskownych przedsięwzięć, przede wszystkim w branży turystycznej i produkcji półprzewodników[50]. Początkowo rząd maltański silnie stymulował gospodarkę za pomocą inwestycji bezpośrednich, interwencjonizmu państwowego oraz finansowania dużych przedsiębiorstw należących do skarbu państwa. W końcu lat 90. nastąpiła prywatyzacja wielu państwowych firm i od tego czasu Malta przeszła w całości na model gospodarki rynkowej. Finałem zmian prawnych i organizacyjnych było wstąpienie Malty do Unii Europejskiej w 2004 roku[51].

Obecnie głównymi gałęziami gospodarki są handel zagraniczny, produkcja (głównie elektroniki), usługi finansowe i turystyka[50]. Średnie dochody w 2010 roku wynosiły 21 446 euro na osobę. Stawki podatków od osób fizycznych obowiązujące na Malcie należą do najniższych w Unii Europejskiej[52]. Stopa opodatkowania spółek na Malcie wynosi 35%; jednak zwrot wynosi zwykle równowartość 6/7 zapłaconego podatku, co daje średnią stawkę podatkową w wysokości 5%[53]. Malta Stock Exchange to maltańska giełda papierów wartościowych[54], będąca członkiem Światowej Federacji Giełd skupiającej najbardziej rozwinięte giełdy świata[55].

Produkt krajowy brutto według parytetu siły nabywczej na osobę wynosi $33 200. Produkt krajowy brutto według sektora kształtuje się następująco: usługi – 75,2%, przemysł – 23,7%, rolnictwo – 1,1%. Bezrobocie na Malcie w 2016 wynosiło 4,6%[56]. Na podstawie danych Freedom House, Malta jest krajem z pełną wolnością prasy[57]. Na podstawie danych The Economist, Malta należy do grona 24 państw świata z pełną demokracją[58]. Malta jest drugim najbezpieczniejszym państwem na świecie, jeśli chodzi o prawdopodobieństwo wystąpienia klęski żywiołowej[59][60], a także jednym z najbezpieczniejszych państw dla turystów[61][62]. Malta została uznana jako drugie najlepsze państwo na świecie dla osiedlenia[63].

Malta m.in. ze względu na stabilność polityczną i gospodarczą, obecność wykwalifikowanej siły roboczej, strategiczne położenie geograficzne – w Europie, na szlaku do Afryki i Azji oraz biegłą znajomość języka angielskiego przez mieszkańców stała się międzynarodowo uznanym centrum finansowym[53][64]. W rankingu dotyczącym globalnych centrów finansowych – Global Financial Centres Index, Malta uplasowała się na 68 miejscu wśród miast świata[65].

W 2015 roku kraj ten odwiedziło 1,791 mln. turystów (6% więcej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie 1,368 mld dolarów[66].

Na Malcie rozwija się międzynarodowy przemysł filmowy[67]. Rozwinął się również przemysł hazardowy. Znajduje się tu kilka kasyn, największe to Oracle Casino, Portomaso Casino oraz Dragonara Casino[68][69] oraz szereg hazardowych portali internetowych i gier online[70].

TransportEdytuj

Główny artykuł: Transport na Malcie.
 
Statki wycieczkowe w Wielkim Porcie

Transport morskiEdytuj

Malta ma dwa większe porty morskie: Wielki Port oraz Malta Freeport, które przeładowały w 2010 roku 6 milionów ton towarów[71]. Wielki Port jest głównym portem pasażerskim Malty i drugim pod względem wielkości maltańskim portem handlowym. Wcina się na około 3,6 km w głąb lądu[72]. W 2014 roku obsłużono prawie 0,5 miliona pasażerów, 38 tys. w I kwartale[73], 123 tys. w II kwartale[74], 157 tys. w III kwartale[75] i 153 tys. w IV kwartale[76]. Malta Freeport jest dziewiątym największym portem morskim w Europie oraz trzecim nad Morzem Śródziemnym pod względem przeładunku kontenerów[77]. W 2015 roku przeładowano w nim 3,06 miliona kontenerów typu TEU oraz obsłużono 2189 statków[78]. Jest to także największy port rybacki na Malcie i jest bazą dla 70% maltańskiej floty rybackiej[79]. Pomiędzy Maltą a oddaloną o 80–90 km włoską Sycylią istnieje przeprawa promowa. Jest ona też najlepszą metodą dostania się na Maltę samochodem. Głównym przewoźnikiem promowych jest Virtu Ferries, który oferuje kursy na trasie Wielki Port ↔ Pozzallo (czas podróży 1 godzina 45 minut)[80][81][82].

Transport lotniczyEdytuj

Malta jest obsługiwana przez międzynarodowy port lotniczy Malta, który w 2016 roku obsłużył ponad 5 mln pasażerów[83]. Maltański port lotniczy ma bezpośrednie połączenia z kilkoma portami lotniczymi w Polsce: lotniskiem w Krakowie, Wrocławiu, Gdańsku i Poznaniu poprzez linie lotnicze Ryanair[84], a także z lotniskiem w Katowicach, Warszawie i Gdańsku poprzez linię lotniczą Wizz Air[85] oraz poprzez czartery Air Malta z Warszawy. Lot z Polski trwa nieco ponad 2,5 godziny. Ponadto znajduje się tutaj międzynarodowy heliportHeliport Xewkija.

Transport drogowyEdytuj

 
Autobusy na Malcie

Na Malcie obowiązuje ruch lewostronny. Maksymalna prędkość w terenie zabudowanym wynosi 50 km/h, a poza nim – 80 km/h. Do jazdy samochodem na Malcie wymagane jest prawo jazdy. Posiadacze ważnych praw jazdy wydanych w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, mogą prowadzić samochody na Malcie, bez konieczności uzyskiwania dodatkowych zezwoleń[86]. Malta ma najniższą liczbę śmiertelnych wypadków w Unii Europejskiej, zarówno pod względem wypadków w ogóle, jak i w przeliczeniu na milion mieszkańców[87].

Publiczny transport zbiorowyEdytuj

Główny artykuł: Autobusy na Malcie.

Publiczny transport zbiorowy obsługiwany jest za pomocą autobusów. W 2011 sieć została przejęta przez międzynarodową firmę Arriva. Obecnie operatorem sieci autobusowej jest Malta Public Bus[88]. System komunikacji autobusowej to 265 nowoczesnych autobusów, a liczba przystanków na Malcie wynosi 970, z czego 850 znajduje się na wyspie Malta, natomiast 120 na wyspie Gozo[89]. Istnieje w sumie 80 różnych tras. Jedna lub dwie cyfry w oznaczeniu trasy oznaczają autobus z/do Valletty. Ekspresowe trasy są oznaczone znakiem „X”. Wszystkie autobusy są klimatyzowane, niskopodłogowe, są wyposażone w system głosowy oraz elektroniczne tablice informacyjne wyświetlające kolejne przystanki[90].

Na Malcie funkcjonują również autobusy turystyczne (ang. tour bus), które obwożą pasażerów po wszystkich najważniejszych atrakcjach państwa-miasta. Dwaj przewoźnicy turystyczni to: MaltaSightSeeing[91] i CitySightseeing Malta[92]. W autobusach dostępny jest wielojęzyczny system audio przewodnika, w autobusach MaltaSightSeeing dostępny również w języku polskim[91].

Atrakcje turystyczne i zabytkiEdytuj

Główny artykuł: Atrakcje turystyczne Malty.

PlażeEdytuj

Główny artykuł: Plaże na Malcie.
 
Plaża nad zatoką Mellieħa Bay

Nadmorskie kurorty i większe, piaszczyste plaże znajdują się głównie w północnej części Malty[93]. Największą plażą na Malcie jest plaża nad zatoką Mellieħa Bay. Słynie z piaszczystej plaży o długości około kilometra oraz z płytkich wód[94]. Drugą największą jest plaża nad zatoką Golden Bay[95]. Na obu tych plażach znajduje się wypożyczalnia leżaków, parasoli i sprzętu wodnego, a także szereg barów i restauracji. Ratownicy i inni pracownicy Malta Tourism Authority są obecni na plaży codziennie w okresie od czerwca do września. Innymi popularnymi plażami są Pretty Bay, St. George's Bay w St. Julian’s oraz Ramla Bay na wyspie Gozo. Na Malcie znajduje się również kilkanaście innych ważniejszych plaż, rozsianych po całym archipelagu. Obecnie osiem plaż na Malcie uzyskała prawo do używania znaku Błękitnej Flagi[96].

Atrakcje naturalneEdytuj

Blue Grotto (Błękitna Grota) to system podziemnych korytarzy tuż nad taflą morza. W tym miejscu popularne są spływy łodzią. Ninu's Cave i Xerri's Grotto to podziemne jaskinie o wysokości 18 metrów i 9 metrów, z kolorowymi alabastrowymi stalaktytami i stalagmitami[97][98]. Calypso Cave i Tal-Mixta Cave (L-Ghar Tal-Mixta) to popularne wysoko położone jaskinie, z których rozpościera się widok na morze[99][100]. Dragonara Cave (nazywana również Coral Lagoon) to pionowa jaskinia, z tunelem na morze. Wied il-Mielah Window to naturalny most skalny, przez który przepływa woda morska. Do marca 2017 roku istniał drugi most skalny, Azure Window (Lazurowe Okno), jednak uległ on całkowitemu zawaleniu na skutek erozji[101]. Blue Lagoon (Błękitna Laguna) to cieśnina między wyspami Comino i Cominotto. Jej krystaliczne wody i odosobniona lokalizacja sprawiają, że jest jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Malty. Blue Hole to morskie jezioro o głębokości 15 metrów i szerokości 10 metrów. Pod wodą, Blue Hole jest połączony tunelem na otwarte morze. Għasri Valley to dolina, w środku której znajduje się ciek wodny. Dingli Cliffs oraz Ta’ Ċenċ Cliffs to wysokie klify mające kilkadziesiąt metrów wysokości. Maltańskie klify są liście wstępnej światowego dziedzictwa UNESCO[23]. Chadwick Lakes to tama i zespół jezior, największy zbiornik słodkiej wody na Malcie[102]. Inland Sea to słone jezioro, połączone z morzem przez tunel wodny[103]. St. Peter's Pool to naturalny basen. Płaskie skały umożliwiają opalanie się, drabiny umożliwiają dostęp do morza, jest także możliwość nurkowania[104].

Obiekty prehistoryczneEdytuj

 
Ġgantija, jedna z megalitycznych świątyń

Għar Dalam to jaskinia. Wykopaliska z warstwy sprzed ponad 500 000 lat zawierały kopalne szczątki karłowatych słoni, hipopotamów, mikro-ssaków, ptaków i innych gatunków. Warstwa wierzchnia pochodząca z mniej niż 10 000 lat posiada dowody pierwszych ludzi na wyspie[105].

Na Malcie znajduje się zespół kilkunastu megalitycznych świątyń. Zaczęto je budować około 3600 r. p.n.e. Są one najstarszymi stojącymi budowlami w Europie i jednymi z najstarszych na świecie[106]. Siedem świątyń jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO[13].

Hypogeum Ħal Saflieni to podziemna budowla. Składa się z trzech poziomów. Jeden z poziomów powstał około 4000 roku p.n.e., a kompleks był używany na przestrzeni wielu wieków, aż do ok. 2500 roku p.n.e.[107] Część pomieszczeń umieszczono w naturalnych grotach, które zostały później powiększone przez człowieka. Jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO[14].

Na Malcie znajduje się wiele grobowców z czasów budowniczych megalitycznych świątyń. Należą do nich m.in.: Binġemma Tombs, Għar il-Midfna, Kerċem Tombs, Għar ta' Għejzu, Ta' Ċenċ Gallery Grave, Wied tax-Xlendi Tomb, Xagħra Stone Circle i Xemxija Tombs. Znajdują się tu również dolmeny w tego okresu, np. Ta’ Ċenċ Dolmen, Wied Filep Dolmen, Wied Znuber Dolmen.

Misraħ Għar il-Kbir jest złożoną siecią rowów wyżłobionych w skale.

Obiekty starożytneEdytuj

 
Muzeum Domvs Romana obejmuje zarówno ruiny jak i przedmioty w okresu rzymskiego

Ras il-Wardija to świątynia punicka z czasów panowania Kartaginy, z okresu 500-218 r. p.n.e. Obiekt składa się prostokątnej komory, korytarza zewnętrznego, zbiornika wodnego i ołtarzu[108].

Cippi of Melqart to dwa marmurowe dzbany z II w. p.n.e. z tekstami do fenickiego boga Melkart napisanymi w dwóch językach: starogreckim i fenickim. Jeden dzban znajduje się w maltańskim Narodowym Muzeum Archeologicznym, drugi znajduje się w paryskim Luwrze.

St. Paul’s Catacombs[109], Tal-Mintna Catacombs, St. Agatha's Catacombs, Salina Catacombs i Abbatija Tad-Dejr to katakumby z czasów rzymskich. Maltańskie katakumby są liście wstępnej światowego dziedzictwa UNESCO[110].

Domvs Romana to muzeum zbudowane wokół ruin arystokratycznej rezydencji rzymskiej. W samym budynku są wystawione mozaiki i artefakty z okresu rzymskiego zebrane z całej Malty[111].

San Pawl Milqi, Żejtun Roman villa, Ras ir-Raħeb i Għajn Tuffieħa Roman Baths to pozostałości ruin rzymskich.

KościołyEdytuj

 
Rotunda w Moście z trzecią największą niepodtrzymywaną kopułą na świecie[112][113]

Na Malcie istnieje 359 kościołów, 313 na głównej wyspie i 46 na wyspie Gozo. Część obiektów sakralnych ma status zabytku. W centrum każdej miejscowości znajduje się kościół parafialny, często w tej samej miejscowości istnieją również mniejsze kościoły oraz kaplice. Większość kościołów została budowana od 1500 roku do XX wieku. Dominującym stylem architektonicznym jest barok[114][115]. Zdarzają się kościoły innych stylów architektonicznych jak np. neoklasycyzm (np. Prokatedra św. Pawła w Valletcie), neoromanizm (np. kościół Ta’ Pinu), renesans (np. Bazylika w Nadur, Sanctuary of Our Lady of Mellieħa), neogotyk (np. Robert Samut Hall, Church of the Holy Trinity, Sliema, Addolorata Cemetery Chapel, Bazylika Matki Bożej z Góry Karmel w Valletcie), architektura średniowiecza (np. Kaplica Panny Maryi w Bir Miftuħ), architektura bizantyńska (np. Kościół Matki Bożej z Damaszku w Valletcie) i inne.

PałaceEdytuj

 
Jeden z korytarzy w Pałacu Wielkiego Mistrza

Na Malcie znajduje się kilkanaście pałaców. Jednym z najpopularniejszych jest Pałac Wielkiego Mistrza zbudowany w 1571 roku. Mieści się tu urząd prezydenta i Izby Reprezentantów[116][117]. Pałac San Anton to pałac zbudowany w latach 1600–1636 jako letnia rezydencja Wielkiego Mistrza Zakonu Maltańskiego. Obecnie jest oficjalną rezydencją prezydenta Malty. Pałac otoczony jest dużym ogrodem[118]. Verdala Palace został zbudowany w 1586 roku. Jest oficjalną letnią rezydencją prezydenta Malty. Casa Rocca Piccola to pałac zbudowany w XVI wieku. Zawiera ponad 50 pokoi, z których większość jest otwarta do zwiedzania[119]. Można zwiedzać także sypialnię z baldachimem, prywatną kaplicę i sieć podziemnych korytarzy oraz tuneli wydrążonych w skale[120]. Innymi pałacami są: Inquisitor's Palace[121], Selmun Palace, Girgenti Palace, Palazzo Nobile, Palazzo Parisio w Valletcie, Palazzo Parisio w Naxxar, Palazzo Promontorio, Castello dei Baroni, Castello Zamittello, Villa Bologna, Villa Francia, Villa Rosa, Casa Bernard.

W XVI wieku na Malcie zbudowano piętnaście zajazdów. Siedem z nich powstało w Birgu, osiem natomiast w Vallettcie. Były to miejsca zamieszkania rycerzy Zakonu Maltańskiego z różnych części Europy. Do dzisiejszych czasów zachowało się dziesięć budynków. Większość z nich ma status zabytku. W Vallettcie zachowały się: Zajazd Kastylijski, Zajazd Prowansalski, Zajazd Włoski, Zajazd Aragoński oraz Zajazd Bawarski. W Birgu zachowały się: Zajazd Angielski, Zajazd Aragoński, Zajazd Francuski, Zajazd Kastylijski oraz Zajazd Owernii i Prowansalski.

FortyfikacjeEdytuj

Główny artykuł: Fortyfikacje Malty.
 
Część fortu Madliena

Fortyfikacje Malty obejmują kilka warownych miejscowości, dwie cytadele, forty, wieże strażnicze, baterie, reduty i inne. Na Malcie znajduje się około dwudziestu fortów. Większość fortów powstała na podstawie wielokąta (tzw. polygonal fort), kilka powstało na podstawie gwiazdy. Jednym z pierwszych zbudowanych fortów był Fort Saint Elmo, którego budowa rozpoczęła się w 1551 roku. Brał udział w obronie podczas Wielkiego Oblężenia Malty w 1565 roku[122]. Z czasem powstawały nowe budowle. Do 1795 roku forty były budowane przez Zakon Maltański, w latach 1852–1938 budowała je Wielka Brytania. Część fortów była częścią linii fortyfikacji np. Victoria Lines, będącej na liście wstępnej światowego dziedzictwa UNESCO[123]. Oprócz fortów znajduje się tu również kilka nadszańców np. Saint James Cavalier czy Saint John’s Cavalier oraz szereg redut oraz szereg baterii.

Zespół wież na Malcie obejmuje kilkadziesiąt budowli, w tym 23 historyczne umocnione wieże obserwacyjne będące częścią fortyfikacji Malty. Do głównych grup tych wież należą Wieże Wignacourta zbudowane w latach 1610–1649, Wieże Lascarisa zbudowane w latach 1637–1650 oraz Wieże de Redina zbudowane w latach 1658–1659. Wiele istniejących ma status zabytku. Oprócz wież fortyfikacyjnych istnieje na Malcie ok. dwudziestu innych wież.

Inne budowleEdytuj

 
Jedna ze średniowiecznych uliczek w Mdinie

Na Malcie znajduje się kilkanaście wiatraków, z czego dwa: Xarolla Windmill z 1724 roku[124] oraz Ta' Kola Windmill z 1787 roku[125][126] są w dobrym stanie i są dostępne dla zwiedzających. Akwedukt Wignacourta to akwedukt zbudowany w latach 1610–1614 w celu zapewnienia ciągłego dopływu świeżej wody pitnej do Valletty. Jego większa część z całkowitej długości ponad 15 kilometrów, jest położona pod powierzchnią gruntu, oparta jest na ciągu niewielkich kamiennych łuków[127]. Mdina oraz Cittadella to ufortyfikowane miejscowości położone na wzgórzach, pełne barokowych budynków. Są one na liście wstępnej światowego dziedzictwa UNESCO[128][129]. De Rohan Arch z 1798 roku oraz Hompesch Arch to łuki triumfalne. Porte des Bombes i Victoria Gate to historyczne bramy miejskie. Triton Fountain to jedna z głównych fontann na Malcie. Tas-Salvatur to wzgórze, na którym widnieje statua Jezusa Chrystusa[130].

Parki atrakcjiEdytuj

Na Malcie znajduje się kilka parków atrakcji. Mediterraneo Marine Park to morski park rozrywki. Jedną z części parku jest delfinarium. W parku zamieszkują delfiny, lwy morskie, papugi, węże, jaszczurki, żaby, pająki, skorpiony, żółwie. Codziennie pokazywane są pokazy delfinów, lwów morskich i papug. Jest możliwość wykupienia interaktywnych opcji programów, w których jest możliwość dotykania zwierząt, jak również pływania z delfinami[131].

LWS Animal Park oraz Wildlife Park Malta to małe ogrody zoologiczne, w których występuje wiele różnych gatunków zwierząt, takich jak emu, jelenie, lamy, króliki, kozy górskie, tygrysy, lwy, małpy, niedźwiedzie, ptaki i inne. Niektóre ze zwierząt są utrzymywane w ich naturalnym otoczeniu[132]. Bird Park Malta to ptasi park. Malta National Aquarium to akwarium publiczne o powierzchni łącznej 20 000 m². Składa się z 26 zbiorników[133]. Splash & Fun Water Park to aquapark, w którego skład wchodzą baseny, zjeżdżalnie i inne atrakcje wodne. BOV Adventure Park to większy plac zabaw dla dzieci, z różnymi urządzeniami. Sant'Antnin Family Park to park rodzinny obejmujący miejsca piknikowe, place zabaw dla dzieci, siłownię na wolnym powietrzu, ścianki do wspinaczki skałkowej, dwa labirynty i amfiteatr[134]. Popeye Village to wioska, która powstała jako sceneria do filmu Popeye z 1980 roku. Dziś jedna z atrakcji turystycznych wyspy. Niektóre z domów zostały wyposażone w różne przedmioty związane z filmem, w tym rekwizyty wykorzystywane w produkcji filmu. Dla turystów organizowane są różne pokazy oraz rejsy statkiem po zatoce. Na ulicach miasteczka można spotkać przechadzające się postacie z filmu, z którymi można porozmawiać i zrobić sobie zdjęcie.

Parki i ogrodyEdytuj

Pomijając obszary o specjalnym statusie jak np. parki narodowe czy rezerwaty, maltańskie parki miejskie mają małą powierzchnię, jednakże są one liczne[135]. Parki te ze względu na swą specyfikę zazwyczaj mają status ogrodu. Służą one mieszkańcom od wczesnych lat XV wieku[135]. Większość miejscowości na Malcie ma ogrody publiczne, które są miejscem spotkań dla mieszkańców i placem zabaw dla dzieci[136]. Valletta, pomimo że ma powierzchnię zaledwie 0,8 km², znajdują się w niej trzy popularne maltańskie ogrody: Górne ogrody Barrakka (Upper Barrakka Gardens), Dolne ogrody Barrakka (Lower Barrakka Gardens) oraz Ogrody Hastings (Hastings Gardens)[137]. Jednym z najważniejszych ogrodów na Malcie jest San Anton Gardens powstały w 1623 roku[135], otwarty dla zwiedzających w 1882 roku. Ogrody te ozdobione są stawami, fontannami i wolarami[138]. Rośnie w nim wiele gatunków drzew i roślin z całego świata, niektóre zostały zasadzone przez goszczące w pałacu głowy państw[139]. Ogrody Buskett są jednym z największych obszarów zalesionych na Malcie, są także ostoją ptaków przez którą przechodzą regularnie w sezonie około 3000 ptaków[140]. Innymi popularnymi ogrodami są m.in.: Ogród Romeo Romano, ogrody pałacowe Parisio Gardens w stylu włoskim[141], ogród chiński Chinese Garden of Serenity, Villa Bologna Gardens, Howard Gardens, Independence Garden, Herbert Ganado Gardens, European Council Garden, Gardjola Gardens z 1551 roku[142], Villa Rundle Gardens, Sa Maison Garden. Znajduje się tu również ogród botanicznyArgotti Botanical Gardens[143]

EdukacjaEdytuj

 
Jeden z kampusów Uniwersytetu Maltańskiego

NauczanieEdytuj

Maltańskie instytucje edukacyjne – państwowe, prywatne i religijne – zapewniają szeroki system nauczania. Zajęcia przedszkolne odbywają się są od 3 roku życia. Nauka jest obowiązkowa w wieku od 5 do 16 lat. Edukacja na Malcie jest oparta na modelu brytyjskim. Szkoła podstawowa trwa sześć lat, od 5 do 11 roku życia. W wieku 11 lat uczniowie zdają egzamin, aby dostać się do szkoły średniej. Po ukończeniu szkoły średniej w wieku 16 lat uczniowie przystępują do egzaminów maturalnych. Po zakończeniu obowiązkowego cyklu szkolnego, uczniowie są zachęcani do wyboru około 50 różnych kursów zawodowych i akademickich w sektorach policealnych, w tym w college’ach. Uczniowie ci poza tym, że pobierają bezpłatną naukę, otrzymują również stypendia finansowe w czasie swojej nauki[144]. Wydatki na szkolnictwo wynoszą około 8% PKB Malty, co jest czwartym wynikiem w Unii Europejskiej[145][56].

Począwszy od 2008 roku, są dwie szkoły międzynarodowe: Verdala International School i QSI Malta. Państwo płaci część wynagrodzenia nauczycieli w szkołach kościelnych.

Na Malcie znajdują się cztery uczelnie: Uniwersytet Maltański oraz Malta College of Arts, Science and Technology (MCAST), European Institute of Education i Institute of Tourism Malta[146].

JęzykiEdytuj

 
Widok na Pretty Bay, Ġnien Mons-Ġużeppi Minuti oraz Malta Freeport. Przeplatanie się nazw angielskich i maltańskich jest na Malcie powszechne

Języki maltański i angielski są językami urzędowymi na Malcie i są wykorzystywane do nauczania uczniów na poziomie szkoły podstawowej i średniej, oba języki są również przedmiotami obowiązkowymi. Szkoły publiczne mają tendencję do stosowania zarówno maltańskiego i angielskiego w sposób zrównoważony, natomiast szkoły prywatne wolą używać w nauczaniu języka angielskiego. Język angielski jest językiem z wyboru na Uniwersytecie Maltańskim oraz w niektórych środowiskach, takich jak banki, biura rachunkowe, usługi medyczne i firmy informatyczne. Około 90% Maltańczyków potrafi się komunikować w języku angielskim. Około 14% Maltańczyków twierdzi, że używa języka angielskiego w rodzinie i 29% w pracy. Według badań Narodowego Urzędu Statystycznego Malty wynika, że 86,23% Maltańczyków „woli” rozmawiać w języku maltańskim, 11,76% w języku angielskim, natomiast 1,84% w języku włoskim. Na poziomie kultury i zwyczajów kulturowych, Maltańczycy dzielą się na dwie kategorie: tych, którzy popierają większe wykorzystanie maltańskiego, i ci, którzy popierają większe wykorzystanie języka angielskiego. W badaniu w 2001 roku, 43,2% badanych stwierdziło, że zazwyczaj czyta w języku angielskim, 48% stwierdziło, że ogląda telewizję i kino w języku angielskim, natomiast w języku maltańskim odpowiednio: 48% i 59,2%. Wśród języków obcych, 51% studentów wybrało naukę języka włoskiego, 38% wybrało język francuski[147][148]. Malta jest siedzibą licznych szkół języka angielskiego dla obcokrajowców[149].

UrbanizacjaEdytuj

 
Satelitarne zdjęcie Malty

Większość mieszkańców Malty mieszka w zespole miejskim Valletty. Bezpośrednio wokół Valletty znajduje się rdzeń zespołu miejskiego. Miejscowości położone dalej, w części zachodniej oraz w części wschodniej wyspy mają powiązania metropolitalne z głównym ścisłym centrum. Południowo-zachodnia część głównej wyspy oraz wyspa Gozo jest stosunkowo mało zurbanizowana. Pozostała część wysp ma charakter dziewiczy. Zgodnie z danymi Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat, wielkie miasto (ang. greater city) Valletta ma 205 768 mieszkańców[150]. Zgodnie z danymi Demographia, w ścisłym obszarze miejskim Valletty mieszka 300 000 mieszkańców na obszarze zaledwie 91 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącym 3300 osób/km²[151]. Zgodnie z danymi Europejskiej Sieci Obserwacyjnej Rozwoju Terytorialnego i Spójności Terytorialnej, funkcjonalny zespół miejski (ang. Functional Urban Area, FUA) ma 355 000 mieszkańców[7]. Zgodnie z danymi Europejskiego Urzędu Statystycznego Eurostat, strefa miejska (ang. Urban Zone) obejmuje całą wyspę i ma ok. 400 000 mieszkańców[152][153] na powierzchni 246 km², przy gęstości zaludnienia wynoszącej 1565 osób/km². Zgodnie z danymi ONZ, około 95% ludności Malty mieszka w obszarze miejskim[154]. Ponadto na podstawie wyników badań ESPON i Komisji Unii Europejskiej, całe terytorium Malty stanowi jeden obszar miejski[155].

Od czasu do czasu w mediach[5], książkach[156][157], publikacjach i dokumentach urzędowych na Malcie[4][3], jak również w innych instytucjach[158], Malta jest określana jako państwo-miasto (ang. city state). Czasami jest również notowana w rankingach dotyczących miast[65] czy obszarów metropolitalnych[159]. Zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby mieszkańców, Malta jest nieco większa od Szczecina. Malta, z powierzchnią 316 km² i liczbą ludności na poziomie 0,45 miliona, jest jednym z najgęściej zaludnionych państw na świecie, ustępując tylko kilku innym państwom-miastom jak Monako, Singapur czy Watykan.

KulturaEdytuj

Architektura i sztukaEdytuj

 
Artefakt Śpiąca Wenus z czasów I cywilizacji maltańskiej

Architektura i sztuka maltańska odzwierciedla różne kultury, które stykały się z archipelagiem maltańskim na przestrzeni wieków. Początki maltańskiej architektury i sztuki mają związek z pierwszą cywilizacją maltańską. Cywilizacja ta budowała megalityczne świątynie blisko 6000 lat temu, pomiędzy IV a III tysiącleciem p.n.e[13]. Do dziś zachowały się ruiny oraz artefakty np. różne figurki. Po tym okresie, Malta była pod rządami Fenicjan, Kartaginy, a później Rzymian. Okres rzymski wprowadził dekoracyjne mozaikowe podłogi, marmurowe kolumnady i klasyczne posągi. Założono miasta m.in. Melite (obecnie część Mdiny i Rabatu) oraz Gaulos oraz budowano liczne świątynie i pałace. Niestety, do dnia dzisiejszego pozostało niewiele obiektów[160]. Część ruin oraz wiele artefaktów z tego okresu znajduje się obecnie w muzeum Domvs Romana. Po upadku Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego, Malta stała się częścią Cesarstwa Bizantyjskiego (533–870 r.), a później była pod panowaniem arabskim (870–1091 r). Praktycznie nie zachowały się żadne przykłady architektury bizantyjskiej i arabskiej, choć Arabowie wpłynęli na maltańską architekturę ludową i język. W okresie 1091–1530 Malta będąc częścią Hrabstwa i Królestwa Sycylii, miała styczność z różnymi stylami. Jednakże stosunkowo niewiele przykładów średniowiecznej architektury przetrwało do dnia dzisiejszego, poza kilkoma kaplicami i częścią zabudowań w Mdinie i Cittadelli[160]. Architektura maltańska rozkwitła podczas panowania Joannitów od 1530 do 1798 roku, gdzie zaczęto budować w stylu renesansowym, a później w barokowym. Joannici sprowadzali również włoskich i flamandzkich manierystycznych malarzy do dekoracji swoich pałaców i kościołów. Po 1800 roku Malta stała się częścią Imperium Brytyjskiego, zaczęto używać stylu m.in. neoklasycystycznego i neogotyckiego[160].

Teatr, film i muzykaEdytuj

 
Wnętrze Teatru Manoel

Głównym teatrem na Malcie jest Teatr Manoel. Jego budowa została zakończona w 1731 roku. Znajduje się w nim siedziba Maltańskiej Orkiestry Symfonicznej (ang. Malta Philharmonic Orchestra)[161]. Według CNN Travel zaliczany jest do 15 najbardziej spektakularnych teatrów na świecie[162]. Opera Królewska (Royal Opera House) był teatrem operowym i miejscem sztuki teatralnej. Zbudowany w 1866 roku, podczas bombardowania w 1942 roku został znacznie uszkodzony. Miejsce zostało przebudowane i od 2013 roku funkcjonuje jako teatr pod gołym niebem.

Na Malcie odbywa się festiwal muzyczny Isle of MTV. Odbywają się tu również mniejsze festiwale np. Malta Jazz Festival, Malta Song Festival. Malta International Choir Festival to międzynarodowy festiwal chórowy. Żaqq to maltański instrument. Għana to rodzaj maltańskiej muzyki ludowej.

Na Malcie rozwija się międzynarodowy przemysł filmowy[163]. Głównym studiem filmowym jest Mediterranean Film Studios. Valletta Film Festival to międzynarodowy festiwal filmowy.

Muzea i galerieEdytuj

Na Malcie istnieje ponad dwadzieścia muzeów. Obejmują one eksponaty od czasów prehistorycznych po okres II wojny światowej[164]. Istnieją tu również muzea tematyczne. Jednym z głównych jest Narodowe Muzeum Archeologii, znajduje się w nim największy zbiór eksponatów z czasów prehistorycznych. Podobne zbiory są wystawiane w Gozo Museum of Archaeology. Domvs Romana obejmuje zarówno ruiny, jak i artefakty z okresu rzymskiego zebrane z całej Malty. Fortifications Interpretation Centre to centrum wiedzy o fortyfikacjach Malty. Lascaris War Rooms to dawny tajny bunkier wykorzystywany w latach II wojny światowej jako brytyjska kwatera główna, później używana była przez NATO[165][166]. Narodowe Muzeum Wojny koncentruje się na tematyce wojennej. Malta Aviation Museum to muzeum lotnictwa, obejmuje trzy hangary wraz z historycznymi samolotami[167]. Najnowszym muzeum jest Muzeum Poczty Malty otwarte w 2016 roku.

ŚwiętaEdytuj

Główny artykuł: Publiczne święta na Malcie.
Święta państwowe
Data Nazwa polska Nazwa maltańska Nazwa angielska
31 marca Dzień Wolności Jum il-Ħelsien Freedom Day
7 czerwca Sette Giugno Is-Sette Giugno Sette Giugno
8 września Dzień Zwycięstwa Jum il-Vitorja Victory Day
21 września Dzień Niepodległości Jum I-Indipendenza Independence Day
13 grudnia Dzień Republiki Jum ir-Repubblika Republic Day

KuchniaEdytuj

Główny artykuł: Kuchnia maltańska.

Życie nocneEdytuj

 
Wieczór na Malcie

Malta przyciąga wielu turystów także ze względu na bogate życie nocne trwające codziennie przez cały rok[70][168]. Rozrywkowe życie nocne jest przede wszystkim skoncentrowane na północnym wybrzeżu Malty, głównie w St. Julian’s, Sliema, Buġibba w Saint Paul’s Bay, a w szczególności w imprezowej dzielnicy Paceville, która jest miejscem spotkań dla tysięcy młodych ludzi. W dzielnicy tej znajdują się dziesiątki dyskotek, klubów, barów, restauracji, kin i kasyn. Większość klubów i dyskotek są położonych obok siebie, mają bezpłatny wstęp, są zwykle otwarte do wczesnych godzin porannych oraz grane są w nich różne gatunki muzyczne. Niektóre dyskoteki są na świeżym powietrzu. Jednym z popularniejszych takich obiektów jest Café del Mar Malta, znajdujący się obok Malta National Aquarium[169]. Istnieje tu szereg klubów nocnych ze striptizem. Malta staje się również coraz bardziej popularna w organizowaniu wieczorów kawalerskich[70][168][170][149][171][172][173][174].

Dla osób preferujących spokojniejsze życie nocne, otwartych jest szereg barów, kawiarni, pubów, bistro, restauracji, winiarni oraz ekskluzywnych lokali rozsianych po całym archipelagu. Wiele z nich ma ogródki i tarasy z widokiem na morze. Na Malcie odbywają się wieczorne imprezy kulturalne, jak również lokalne uroczystości – tzw. festa[168][175][176][149][177][178][173][179][180][181].

Opieka zdrowotnaEdytuj

 
Mater Dei Hospital

Maltański system opieki zdrowotnej jest finansowany z podatków oraz ubezpieczeń społecznych i obejmuje większość usług medycznych w zakładach opieki zdrowotnej (centra medyczne, kliniki) i szpitalach publicznych. Obywatele Unii Europejskiej mogą korzystać z bezpłatnej opieki zdrowotnej, ale tylko po okazaniu Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego, wraz z dokumentem tożsamości.

Centra medyczne świadczą podstawowe usługi medyczne. Usługi medyczne – oprócz lekarza ogólnego obejmują również usługi specjalistyczne. Na Malcie funkcjonuje dziewięć centrów medycznych, osiem na wyspie Malta i jedno na wyspie Gozo[182]. Na Malcie funkcjonują dwa publiczne szpitale ogólne: Mater Dei Hospital w Msida na wyspie Malta oraz Gozo General Hospital w Rabacie na wyspie Gozo. Działają tu także publiczne szpitale specjalistyczne oraz szpitale prywatne[183][184][185][186][187]. Apteki na Malcie funkcjonują w każdej miejscowości. Większość aptek oprócz dostarczania leków, oferuje również dodatkowo płatną usługę lekarską[188].

ReligiaEdytuj

Główny artykuł: Religia na Malcie.
 
Katedra Świętego Pawła, główna świątynia archidiecezji maltańskiej

Około 97% Maltańczyków to chrześcijanie[189]. Katolicy stanowią 95,8% populacji[190]. Według raportu z 2005 roku w niedzielnych mszach uczestniczyło około 52,6% mieszkańców Malty[191], natomiast według danych arcybiskupa archidiecezji maltańskiej w 2015 roku w niedzielnej mszy uczestniczy 40% mieszkańców[192]. Metropolia maltańska to metropolia obrządku łacińskiego obejmująca swoim zasięgiem Maltę. Podzielona jest na archidiecezję maltańską i diecezję Gozo. Na Malcie istnieje 359 kościołów i 78 parafii[115].

Pozostałe grupy wyznaniowe to inne odłamy chrześcijaństwa jak np. protestantyzm (1,1%), prawosławie (<0,1%) i Świadkowie Jehowy (0,15%) oraz mniejsze grupy imigrantów wyznające islam (0,2%) i inne religie (<0,3%). Na Malcie istnieje bardzo niewielka społeczność żydowska (<0,1%). Około 2,5% ludności nie wyznaje żadnej religii[189][190].

Biblia podaje, że u wybrzeży Malty rozbił się statek, którym płynął św. Paweł. W czasie trzymiesięcznego pobytu na tej wyspie apostoł uzdrowił ojca Publiusza i wielu innych chorych[193].

Zobacz teżEdytuj

Przypisy

  1. Estimated Population by Locality – 31st March, 2014 – Malta Government, 2013.
  2. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2014: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2015 (ang.). [dostęp 2015-05-09].
  3. a b Department of Information of Malta: Flags, Symbols and their uses.
  4. a b Creativemalta.gov.mt: Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta.
  5. a b „This very crowded isle: England is most over-populated country in EU”Daily Mail.
  6. a b Od Żebbuġ w Republice Malty o współrzędnych geograficznych 36°04′48,2″N 14°15′06,7″E/36,080056 14,251861 do Cava d'Aliga (Scicli) we Włoszech o współrzędnych geograficznych 36°43′22,5″N 14°41′10,9″E/36,722917 14,686361 – Google Maps
  7. a b „Study on Urban Functions” – European Spatial Planning Observation Network, 2007.
  8. a b The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta – bradshawfoundation.com.
  9. Għar Dalam – Heritage Malta.
  10. Għar Dalam – showcaves.com.
  11. Ian Shaw, Robert Jameson: A Dictionary of Archaeology. John Wiley & Sons, 2008, s. 374. ISBN 9780470751961. [dostęp 2015-09-05].
  12. Emma Blake, A. Bernard Knapp: The Archaeology of Mediterranean Prehistory. John Wiley & Sons, 2008, s. 158–161. ISBN 9781405137249. [dostęp 2015-09-05].
  13. a b c Megalithic Temples of Malta – UNESCO.
  14. a b Ħal Saflieni Hypogeum – UNESCO.
  15. City of Valletta – UNESCO.
  16. 2014 Human Development Report – United Nations Development Programme (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju).
  17. Worldwide quality-of-life indexThe Economist, 2005.
  18. University of Leicester produces the first-ever 'world map of happiness' – eurekalert.org.
  19. University of Leicester Produces the first ever World Map of Happiness – University of Leicester (Uniwersytet Leicester).
  20. a b Jahreszeitenklimate nach Troll und Paffen.
  21. a b World Map of Köppen–Geiger Climate Classification.
  22. a b Malta & Gozo – Juliet Rix, ​ISBN 9781841628882​.
  23. a b Coastal Cliffs – UNESCO.
  24. State of the Environment Report for Malta 1998.
  25. Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg.
  26. Malta tops International Living’s 2011 Quality of Life Best Climate Index.
  27. Valletta is crowned the sunniest city in Europe – bay.com.mt, 2016.
  28. Sunniest Cities in Europe – currentresults.com, 2016.
  29. a b weather2travel.com: Valletta Climate Guide.
  30. a b c d maltaweather.com (Meteo Malta & MaltaMedia): Malta’s Climate.
  31. Sunshine & Daylight Hours in Luqa, Malta – climatemps.com.
  32. Malta, stepping stone into Europe, offers more than 300 days of sunshine – hedgeweek.com.
  33. Stephen O’Shea: Morze Wiary – islam i chrześcijaństwo w świecie śródziemnomorskim doby średniowiecza. Wyd. I. Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”, 2009, s. 289. ISBN 978-83-7510-087-7.
  34. Historia Wielkiego Oblężenia znana jest tylko ze źródeł chrześcijańskich, trudne jest więc dokładne oszacowanie sił tureckich. Zależnie od źródeł liczba atakujących waha się od 20 do nawet 100 tys., jednak najczęściej podawana i dość prawdopodobna to 40 tys.
  35. Mariusz Misztal: Historia Malty. W: Józef Laptos: Historia małych krajów Europy: Andora, Liechtenstein, Luksemburg, Malta, Monako, San Marino. Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 302–304. ISBN 8304045907.
  36. Dom Mintoff, Malta’s political giant, passes away, August 20, 2012 (ang.).
  37. Dom Mintoff awarded Al-Qathafi Peace Prize, MaltaMedia News Aug, 2008 (ang.) dostęp 2013-04-17.
  38. Malta. Historia (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2015-09-01].
  39. Cyprus and Malta adopt the euro (ang.). bbc.co.uk, 2008-01-01. [dostęp 2015-07-18].
  40. Chris Scicluna: Malta joins euro zone (ang.). reuters.com, 2008-01-01. [dostęp 2015-07-18].
  41. General Election 2013 Results - gov.mt
  42. GENERAL ELECTIONS ACT - Department of Information (doi.gov.mt)
  43. Division of Powers, Malta – portal.cor.europa.eu.
  44. Local Councils Act, Chapter 363.
  45. About Local Government – Local Councils Association official page.
  46. Profile – Local Councils Association official page.
  47. Health Systems in Transition. Malta – Health system review – European Observatory on Health Systems and Policies, Vol. 16 No. 1 2014.
  48. a b c The 2011 Census of Population and Housing – National Statistics Office Malta.
  49. National Statistics Office, Malta, 2011.
  50. a b c d International Business Publications: Malta Central Bank & Financial Policy Handbook. Washington, DC: International Business Publications, 2005-03-03. ISBN 978-0-7397-3340-0. (ang.)
  51. a b 14: The Maltese Economy. W: Noah Tesch: Cyprus, Greece, and Malta. London: Britannica Educational Publishing, 2013-06-01, seria: The Britannica Guide to Countries of the European Union. ISBN 978-1-61530-985-6. (ang.)
  52. Ivan Camilieri. Maltese salaries are below the EU average but taxes among the lowest. „Times of Malta”, 17 czerwca 2012. 
  53. a b Top reasons to invest in Malta – Malta Enterprise, 2012.
  54. Malta Stock Exchange – strona oficjalna.
  55. Malta Stock Exchange – World Federation of Exchanges.
  56. a b MaltaThe World Factbook, Central Intelligence Agency.
  57. Freedom of the Press 2015 – Freedom House, 2015.
  58. Democracy Index 2014 – The Economist, 2014.
  59. World Risk Index 2014 – United Nations University – Insitute for Environment and Human Security, Alliance Development Works.
  60. Which holiday destinations are most at risk from a natural disaster?Daily Mail, 2016.
  61. Najbezpieczniejsze kraje światahttp://turystyka.wp.pl.
  62. The safest places to visit around the world include Iceland, the Bahamas and Malta – Daily Mail, 2016.
  63. Expat Insider - InterNations.org, 2016
  64. „Malta: A secure and stable financial centre” – The European.eu,2013.
  65. a b „The Global Financial Centres” – Qatar Financial Centre, 2015.
  66. UNWTO Tourism Highlights, 2016 Edition (ang.). UNWTO, 2016. [dostęp 2016-10-04]. s. 8.
  67. Filming in Malta – visitmalta.com.
  68. Casinos in Malta, gamble and play all your favourite games – malta.com.
  69. Casinos – visitmalta.com.
  70. a b c Nightlife in Malta: bars, pubs and clubs – malta.com.
  71. Malta. Port system – Portius, International and EU Port Law Centre.
  72. Port of Valletta – Transport Malta.
  73. Cruise Passengers: Q1/2014 – National Statistics Office Malta.
  74. Cruise Passengers: Q2/2014 – National Statistics Office Malta.
  75. Cruise Passengers: Q3/2014 – National Statistics Office Malta.
  76. Cruise Passengers: Q4/2014 – National Statistics Office Malta.
  77. APPA: World Port Rankings 2011.
  78. Container Terminals, Traffic – Malta Freeport site.
  79. Port of Marsaxlokk – Transport Malta.
  80. Passenger Fares – virtuferries.com.
  81. Prom z Valletta – directferries.pl.
  82. Promy Virtu Ferries – aferry.pl.
  83. Annual Statistical Summary 2016 – Malta International Airport.
  84. miejsca docelowa – Oficjalna Strona Ryanair, 2016.
  85. Loty na Maltę 2015 – maltaigozo.pl.
  86. General Info on Driving in Malta – transport.gov.mt.
  87. Road Safety: new statistics call for fresh efforts to save lives on EU roads – European Commission, Press Release Database, 2015.
  88. Malta Public Transport, www.publictransport.com.mt [dostęp 2017-07-25].
  89. Maltese Public Transport since 1856 – Maltese History & Heritage.
  90. Bus Service – transport.gov.mt.
  91. a b MaltaSightSeeing.
  92. CitySightseeing Malta.
  93. Beaches & Bays – visitmalta.com.
  94. Mellieha Bay – airmalta.com.
  95. Marsalforn – airmalta.com.
  96. Malta – blueflag.org.
  97. Natural Attractions: Ninu’s Cave – visitmalta.com.
  98. Natural Attractions: Xerri’s Grotto – visitmalta.com.
  99. Natural Attractions: Calypso’s Cave – visitmalta.com.
  100. L-Ghar tal-Mixta - Times of Malta, 2006
  101. Zawalił się słynny most skalny na Malcie. Lazurowe Okno przepadło na zawsze, „WPROST.pl”, 8 marca 2017 [dostęp 2017-03-08] (pol.).
  102. Chadwick Lakes – Air Malta.
  103. The Inland Sea and Tunnel – malta.com.
  104. St. Peter’s Pool – Air Malta.
  105. [heritagemalta.org/ghar-dalam/ Għar Dalam] – Heritage Malta.
  106. The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta – bradshawfoundation.com.
  107. Hal Saflieni Hypogeum – Heritage Malta.
  108. Ras il-Wardija – National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands.
  109. St. Paul’s Catacombs – Heritage Malta.
  110. Maltese Catacomb Complexes – UNESCO.
  111. Domvs Romana – Heritage Malta.
  112. Malta – The Mythical Island – Travelling Wizards 2010, ​ISBN 1460921011​.
  113. In the Image of His God: The Curse of the Shroud – Outskirts Press Inc. Denver, Colorado, 2008, ISBN 978-4327-2878-6.
  114. Religious Sites – visitmalta.com.
  115. a b The Catholic Church in Contemporary Malta – AboutMalta.com.
  116. The Grandmaster’s Palace in Valletta – malta.com.
  117. Grand Master’s Palace – maltacultureguide.com.
  118. San Anton Palace and garden, Attard – timesofmalta.
  119. Casa Rocca Piccola – cityofvalletta.org.
  120. Casa Rocca Piccola – visitmalta.com.
  121. The Inquisitor’s Palace – Heritage Malta.
  122. Heritage Malta: Fort St. Elmo.
  123. Victoria Lines Fortifications – UNESCO.
  124. Xarolla Windmill – The Malta Windmill Database.
  125. [heritagemalta.org/ta-kola-windmill/ Ta’ Kola Windmill] – Heritage Malta.
  126. Ta 'Kola Windmill – The Malta Windmill Database.
  127. Wignacourt Aqueduct, Attard (ang.). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands. [dostęp 2014-12-21].
  128. Mdina – UNESCO.
  129. Cittadella (Victoria – Gozo) – UNESCO.
  130. Explore Gozo - Tas-Salvatur - Gozo.com
  131. Mediterraneo Marine Park – oficjalna strona.
  132. LWS Animal Park – malta.com.
  133. About US – Malta National Aquarium.
  134. Largest family park inaugurated – timesofmalta.com, 2013.
  135. a b c Malta Gardens - visitmalta.com
  136. Beautiful Gardens in Malta - My Guide Malta
  137. Gardens in Valletta - Air Malta
  138. San Antonio Palace and Gardens (ang.). National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands.
  139. San Anton Palace and garden, Attard – timesofmalta
  140. Buskett and Wied il-Luq - BirdLife International Data Zone
  141. Palazzo Parisio - Gardens in Malta - visitmalta.com
  142. Gardjola Gardens - Gardens in Malta - visitmalta.com
  143. Argotti Botanical Gardens - Gardens in Malta - visitmalta.com
  144. Education in Malta – aboutmalta.com.
  145. Country Comparison to the World, Education expenditures (% of GDP) – The World Factbook.
  146. Malta – Ranking Web of Universities.
  147. A view of the linguistic situation in Malta – Ignasi Badia i Capdevila, Noves SL. Revista de Sociolingüística 2004.
  148. Maltese – an unusual formula – MED Magazine.
  149. a b c Malta: Nightlife and clubs – nightlife-cityguide.com.
  150. Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities – Eurostat, 2015.
  151. Demographia: World Urban Areas.
  152. Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas – Eurostat, 2015.
  153. Eurostat: Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions.
  154. „World Urbanization Prospects” (2007), „World Urbanization Prospects” (2009) – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79).
  155. „Interim Territorial Cohesion Report” – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies.
  156. "Doing Business with Malta" - Global Market Briefings, str. 167, ​ISBN 978-1905050260
  157. "Malta, Mediterranean Bridge" - Stefan Goodwin, 2002, str. 68, ​ISBN 978-0897898201
  158. Malta – European Central Bank.
  159. Metropolitan areas in Europe – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.
  160. a b c R.V. Galea: Architecture in Malta. [zarchiwizowane z tego adresu]. s. 99-107.
  161. Manoel Theatre - maltaattraction.com
  162. 15 of the world's most spectacular theaters - CNN
  163. Filming in Malta - visitmalta.com
  164. Museums & Art Galleries in Malta - visitmalta.com
  165. History - Lascaris War Rooms Official Page
  166. Lascaris War Rooms - visitmalta.com
  167. Ogden, Bob. Aviation Museums and Collections of Mainland Europe. 2006. Air-Britain (Historians) Limited. Tonbridge, Kent. ​ISBN 0-85130-375-7​. Str. 339
  168. a b c Nightlife in Malta – wheresmalta.com.
  169. Café del Mar Global – cafedelmar.com.mt.
  170. Nightlife in Paceville – malta.com.
  171. Clubbing – visitmalta.com.
  172. Nightlife in Malta – malta-guide.net.
  173. a b Nightlife – airmalta.com.
  174. Clubbing and parties – airmalta.com.
  175. Nightlife in Sliema, Malta – malta.com.
  176. Nightlife in Portomaso – malta.com.
  177. Enjoy The Nightlife – visitmalta.com.
  178. Malta nightlife – telegraph.co.uk.
  179. Paceville and St Julian’s – airmalta.com.
  180. Musical events – airmalta.com.
  181. Village Festa Malta – wheresmalta.com.
  182. Health Centres – health.gov.mt/.
  183. Healthcare delivery in Malta – PricewaterhouseCoopers, 2012.
  184. Hospitals – gov.mt.
  185. Health Care in Malta. The Maltese healthcare system – legal-malta.com.
  186. Health care in Malta, hospitals, health centres and pharmacies – malta.com.
  187. Health – visitmalta.com.
  188. Pharmacies in Malta and Gozo – malta.com.
  189. a b Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  190. a b Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-08-01].
  191. Sunday Mass Attendance Census 2005 – Institute for Research on the Signs of the Times, 2006.
  192. Percentage of Maltese who attend Church has dropped to about 40% – Mgr Charles Scicluna – independent.com.mt, 2015.
  193. Dz 28:1, 7-9, 11.

Linki zewnętrzneEdytuj