Otwórz menu główne

Towarzystwo Czytelni Ludowych

Afisz wydany w 1927 roku przez T.C.L z okazji rocznicy Konstytucji 3 maja
Budynek przy ul. ks. Antoniego Ludwiczaka, w okresie II RP Uniwersytet Ludowy w Dalkach
Członkowie Towarzystwa Czytelni Ludowych w Szarleju w 1928 r.

Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL) – polska organizacja oświatowa założona pierwotnie w Poznaniu w 1880. Później działająca w skali całego państwa pruskiego – Wielkopolska, Pomorze Zachodnie, Pomorze Gdańskie, Warmia i Mazury, Dolny i Górny Śląsk. Organizacja kontynuowała 7 lat działalności zdelegalizowanego przez pruską administrację Towarzystwa Oświaty Ludowej[1].

GenezaEdytuj

Powstanie TCL związane jest ze wzmożeniem w zaborze pruskim procesu germanizacji. W 1876 pruscy zaborcy wprowadzili w Wielkopolsce nowe prawo O języku urzędowym oraz O języku sądowym w wyniku, którego język polski stracił prawo obywatelstwa w życiu państwowym. Nie wolno go było używać w szkole ani w żadnym urzędzie. Kolejna ustawa, tzw. kagańcowa O zebraniach i stowarzyszeniach, usunęła go w dalszej kolejności prawie całkowicie z życia publicznego. Jedynym obszarem, gdzie można było go używać, była liturgia religijna odbywająca się w Kościele katolickim lub protestanckim[1].

Towarzystwo Czytelni Ludowych utworzone zostało po raz pierwszy w 1880 roku w Poznaniu i było kontynuacją zlikwidowanej przez pruską policję w 1879 roku Towarzystwa Oświaty Ludowej założonej w 1872 roku przez obywateli miasta Poznania[2]. W okresie międzywojennym siedziba centrali również znajdowała się w Poznaniu na pl. Wolności 18[1].

ZarządEdytuj

Organizację założyli oraz pierwszy zarząd utworzyli: H. Berendes, hrabia Zygmunt Stanisław Czarnecki, dr Stanisław Jerzykowski, dr medycyny Bolesław Kapuściński (od chwili założenia Towarzystwa pełnił przez 41 lat funkcję skarbnika), sędzia Ignacy Łyskowski i późniejszy poseł, dr W. Skarzyński[1][3].

Od 1910 sekretarzem generalnym TCL-u był Ks Antoni Ludwiczak, który w maju 1919 pełnił funkcję dyrektora.

Historia, działalność i celeEdytuj

Celem deklarowanym w paragrafie 1. ustawy założycielskiej było; Szerzenie pożytecznych, religijnych uczuć ludu podnoszących i pouczających książek polskich oraz zakładanie bibliotek ludowych[1].

TCL szerzyło oświatę wśród polskiej ludności, zakładając biblioteki i czytelnie oraz organizując odczyty. W pierwszym roku istnienia TCL założyło 150 bibliotek ludowych i wypożyczyło ok. 30. tysięcy książek polskich. W roku drugim posiadało 400 współpracowników oraz liczne grono członków. W pierwszym 35-leciu swego istnienia T. C. L. wydało na oświatę ludową 300 tys. marek i wypożyczyło przeszło pół miliona książek polskich[1].

Organizacja wydawała również własne czasopismo. W 1905 powstaje osobne biuro T-wa oraz osobny organ "Czytelnia ludowa" (kwartalnik), zamieniony w 1909 na miesięcznik Przegląd oświatowy. W 1909 następuje reorganizacja T. C. L. Rozszerzono 1. paragraf ustawy wysuwając na pierwszy plan jako cel organizacji Oświecanie ludu nie tylko przez książki i biblioteki, ale również przez odczyty, wykłady i inne odpowiednie środki. Zniesiono następnie centralizację krępującą działalność lokalną, na skutek której wszystko zależało od władz głównych w Poznaniu z krzywdą dla inicjatyw poszczególnych lokalnych ośrodków. Dla umożliwienia i poparcia tej inicjatywy zwołane zostało walne zebranie T. C. L., które powołało do życia w 1909 r. zbiorowe komitety powiatowe, którym powierzono całą pracę oświatową w ich okręgach. Zamiast walnych zebrań, postanowiono zwoływać sejmiki oświatowe. Pierwszy sejmik odbył się tego samego roku w Poznaniu – z udziałem 102 delegatów powiatowych z Prus, Śląska, Królestwa Polskiego oraz z emigracji, pod laską marszałkowską ks. Wawrzyniaka[1].

Na Górnym Śląsku do 1906 r. TCL założyło 196 bibliotek. Od 15 stycznia 1918 r. sekretariat TCL dla Górnego Śląska mieścił się w Gliwicach. Działalność TCL napotykała na szykany ze strony władz niemieckich, m.in. bibliotekę TCL w Opolu bojówkarze niemieccy zniszczyli wrzucając książki do Odry. Pomimo przeszkód pod egidą TCL w okresie plebiscytu na terenie wschodniego Górnego Śląska istniało 250 polskich bibliotek.

Z końcem 1921 T. C. L. posiadało przeszło 60 bibliotek z różną zawartością księgozbiorów, których ilość wahała się w poszczególnych bibliotekach od 4800 do 450. Biblioteki wypożyczały przeźrocza, których w 1921 miała w zasobach 402 serie z ilością 12 075 obrazów. Towarzystwo utrzymywało się z dotacji, darowizn i datków. Sprawozdanie kasowe z okresu od 1 lipca 1919 do 30 czerwca 1920 wykazał 1 477 831 marek dochodu i 1 342 281 marek rozchodu. Na dar narodowy 3 maja 1921 (przeznaczony na uniwersytety ludowe T. C. L.) samo tylko województwo poznańskie oraz Pomorze złożyły 2 065 120 marek[1].

Ilość książek zakupionych przez TCL w latach 1917–1921[1]
Rok Ilość książek Za sumę marek polskich
1917/18 23.959 47.714.99
1918/19 32.261 87.960.87
1919/20 71.908 406.929.21
1920/21 27.568 1.988.501.75

TCL działało do wybuchu wojny w roku 1939.

Okres po II wojnie światowejEdytuj

Po II wojnie światowej działacze przedwojenni, m.in. ks. dr Karol Milik, adwokat Nikisch, inżynier Wrociński, Wełnicz, podjęli próby reaktywacji TCL oraz działalności Uniwersytetu Ludowego. Władza uniemożliwiła taką działalność. W 1950 roku wojewoda poznański Feliks Widy-Wirski pod naciskiem Urzędu bezpieczeństwa rozwiązał TCL i majątek przejął Skarb Państwa (bez powiadamiania nawet ówczesnego prymasa Polski, kardynała Stefana Wyszyńskiego, który zgodnie ze Statutem TCL z roku 1933 był dysponentem majątku na wypadek likwidacji TCL). Na likwidatorkę majątku TCL wyznaczono Marię Zakolską. Wśród nieruchomości był także budynek Uniwersytetu Ludowego w Dalkach pod Gnieznem wraz z kilkuhektarowym parkiem. W budynku tym od 1945 do 1962 mieścił się szpital zakaźny, a następnie do 1995 roku internat szkoły pielęgniarskiej (Liceum Medycznego)[4].

Obecnie koła TCL znajdują się m.in. w Gnieźnie, Wrześni oraz Strzelnie. Dyrektorem TCL jest ks. kan. Alojzy Święciochowski[5].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i Kierski, t.II 1925 ↓.
  2. Encyklopedia Powstań Śląskich. Opole: Instytut Śląski w Opolu, 1982, s.560, hasło "Towarzystwo Czytelni Ludowych".
  3. Adam Wrzosek: Kapuściński Bolesław. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XII: Kapostas Andrzej – Klobassa Zręcki Karol. Kraków: PAN (www.psb.pan.krakow), 1966–196, s. 8.
  4. Towarzystwo Czytelni Ludowych i Prymasowski Uniwersytet Ludowy
  5. Dom Turystyczny i Rekolekcyjny-Gniezno Turystyka w Gnieźnie

BibliografiaEdytuj