Otwórz menu główne
Mapa terytoriów zajętych historycznie przez ludy mówiące językami Majów

Cywilizacja Majów – rozwinięta cywilizacja rolnicza i miejska, będąca na poziomie epoki kamienia, stworzona w czasach prekolumbijskich na obszarach Mezoameryki przez ludy z grupy językowej Majów.

Cywilizacja Majów pomimo dużego obszaru zamieszkanego przez tę grupę językową i braku wspólnego państwa posiada wiele cech wspólnych.

Ponieważ większość współczesnej literatury majanistycznej wydawana jest w języku angielskim lub hiszpańskim, a jak dotąd nie utrwaliła się analogiczna polska terminologia fachowa, w tym artykule część ważniejszych terminów jest także podana w swym oryginalnym lub angielskim brzmieniu przy równoczesnym oznaczeniu ich kursywą. W taki sam sposób oznaczono terminy w językach Majów, nie będące imionami własnymi lub nazwami geograficznymi.

ŹródłaEdytuj

Cywilizacja Majów weszła w swój okres schyłkowy jeszcze przed podbojem Hiszpańskim. Upadły wielkie centra kulturowe i większość miast, duża część ludności przeniosła się do niewielkich wiosek z drewnianymi chatami. Majowie zachowali jednak swoje wierzenia, mity, znajomość pisma. Konkwistadorzy narzucili podbitej ludności nowe ramy administracyjne, a przede wszystkim religię i częściowo język. Misjonarze spalili wszystkie pisma Majów utrwalone na nietrwałych materiałach – drewnie, skórze i papierze. Tubylcom zakazano posługiwania się własnym pismem i jego znajomość po krótkim czasie wygasła[1].

Do dnia dzisiejszego zachowały się cztery kodeksy Majów, będące prawdopodobnie kopiami średniowiecznych ksiąg, sporządzonymi tuż przed i tuż po podboju. Dzięki kodeksom możliwe było odczytanie, przynajmniej częściowe, pisma Majów, które pokrywa ściany niektórych świątyń, schody, stele i inne przedmioty. Hieroglify były kute w kamieniu, formowane w tynku (sztukaterie), malowane na tynku, ryte na drewnianych tablicach i ceramice oraz grawerowane na ozdobach z jadeitu, muszli i kości[2].

Drugim rodzajem źródeł są podania współczesnych Majów, ich folklor, który przechowuje część dawnych wierzeń.

Trzecia grupa, to źródła archeologiczne, zarówno stale odkrywane w dżungli monumentalne budowle – pałace, świątynie, piramidy, mniejsze pozostałości – ołtarze, pokryte reliefami stele, kolumny, trony, sarkofagi, wreszcie drobne artefakty – broń, biżuteria, narzędzia, naczynia, pochówki.

GeografiaEdytuj

Zakłada się, że w starożytności Majowie zamieszkiwali ten sam obszar, co obecnie, choć znane są wędrówki poszczególnych plemion w czasach historycznych.

Region zamieszkany przez Majów dzieli się na trzy główne krainy historyczne:

  • Obszar Północny obejmujący większość właściwego półwyspu Jukatan, głównie rozległe, krasowe, równinne niziny wapienne, w granicach meksykańskich stanów Jukatan, Campeche i Quintana Roo. Północna część półwyspu porośnięta jest przez niskie, kserofilne lasy i kolczaste zarośla, przechodzące ku południowi w tropikalny las podzwrotnikowy. Północna część obszaru pozbawiona jest zupełnie rzek i jezior, zaś jedynym źródłem wody są naturalne studnie (cenote)[3], zaś na terenach pozbawionych takich studni (np. na wzgórzach Puuc), miejscowa ludność była zmuszona do wykuwania w skale zbiorników na wodę deszczową (chultunes).
  • Obszar Centralny obejmujący większość współczesnego terytorium Belize, północną, nizinną część Gwatemali (El Petén), południowe rejony meksykańskiego stanu Campeche, oraz pas ziemi od południowej granicy Belize i zachodniego Hondurasu, wzdłuż zlewiska rzeki Usumacinta aż do jej ujścia do Atlantyku (część meksykańskich stanów Chiapas i Tabasco). Obszar ten zajęty jest przez niziny i niskie wzgórza, porośnięte tropikalnym lasem podzwrotnikowym (Selva Maya), miejscami o charakterze nizinnego lasu deszczowego, a u ujścia rzek w Belize są to obszary podmokłe lub wręcz bagienne.
  • Obszar Południowy obejmujący pas łańcuchów górskich i wulkanów, mniej więcej od granic Salwadoru po wybrzeże atlantyckie stanu Tabasco oraz wąską nizinę nadmorską ciągnącą się wzdłuż wybrzeża Pacyfiku. Większa część tego obszaru znajduje się dziś w Gwatemali i częściowo w meksykańskim stanie Chiapas. Pierwotną roślinność tego terenu stanowią lasy dębowe, lasy sosnowe i górskie lasy mgliste[4].

Majowie z Obszaru Północnego i Centralnego rozwinęli monumentalną architekturę kamienną i pismo, natomiast mieszkańcy Obszaru Południowego nie budowali tak wielkich miast, a ich pismo zatrzymało się na etapie hieroglifów[5].

HistoriaEdytuj

Okres preklasyczny (2000 p.n.e. – 200 n.e.)Edytuj

Do najstarszych, a przy tym najlepiej poznanych osad, należy Cuello w północnym Belize, pierwsze znana osada Majów okresu Preklasycznego, datowane na 1200 r. p.n.e.[6].

Spośród wielu stanowisk na obszarze południowym do najważniejszych należą: La Blanca, El Baúl, Balberta, Monte Alto, Takalik Abaj, Izapa i Kaminaljuyú[7].

Z lat 1200–900 p.n.e. pochodzą jedne z pierwszych kamiennych stel i ołtarzy, znalezione w El Mirador na obszarze Petén[8].

W Cuello w latach 1200–400 p.n.e. budowano domostwa z materiałów organicznych, które nie zachowały się z powodu ciepłego, wilgotnego klimatu. Ok. 900 r. p.n.e. zaczęto wznosić drewniane domy na niskich, ziemnych platformach. Domy miały owalny kształt, a ściany z desek lub z plecionki i podłogi powlekano rodzajem wapiennego tynku[9].

W okresie 900–650 p.n.e. w Colha, Kaxob i Seibal istniały place ceremonialne. W tych miejscowościach, a także w rejonie Palenque zaznaczają się wpływy rozwijającej się równolegle kultury olmeckiej[10].

Między 800 a 400 r. p.n.e. w bagnistej dolinie El Mirador zaczęto rozbudowywać miasta na terenach zalewanych w porze deszczowej. Aby je uchronić od powodzi zaczęto stawiać domy na nasypach. Również na nasypach zaczęto budować utwardzone drogi – sacbé. Drogi łączyły kompleksy w obrębie miast, jak i łączyły poszczególne miasta. Nasypy miały wysokość do 4 m i szerokość do 20 m, a mogły się ciągnąc na długości ponad 20 km[8].

W środkowym okresie preklasycznym (1000–300 p.n.e.) na równinach rozwijały się El Mirador, Tikál, Altar de Sacrificios, La Lagunita, Rio Azul, Dzibilchaltún i Nohoch Ek[11].

W tym okresie na wybrzeżu Pacyfiku i wyżynach Gwatemali pojawiło się wiele elementów typowych dla późniejszej kultury Majów. Prawdopodobnie dzięki ożywionym kontaktom handlowym między poszczególnymi osadami, a także dzięki początkom polityki dynastycznej i formowania się arystokracji (almehenob), zdobycze cywilizacyjne poszczególnych regionów, a także innych kultur (jak Olmekowie), dość szybko rozpowszechniły się na całym obszarze. Już w środkowym okresie preklasycznym (Middle Preclassic) sposób wytwarzania ceramiki stał się ujednolicony, a różnice stały się głównie stylistyczne.[potrzebny przypis]

W tym okresie nastąpił również swoisty boom demograficzny na całym obszarze Mezoameryki, który zaowocował gwałtownym rozwojem miast, w których zaczęły pojawiać się większe budowle kamienne. Należy tu zaznaczyć, że większość Majów co najmniej do końca XIX w. mieszkała w domach zbudowanych z drewna i krytych strzechą z liści lub trzciny, a część z nich mieszka tak do dziś[potrzebny przypis].

Pomiędzy I a połową III wieku naszej ery, a więc w tak zwanym schyłkowym okresie preklasycznym (Terminal Preclassic) powstają liczne miasta zorganizowane wokół kamiennych centrów ceremonialnych. Z tego okresu pochodzą m.in. centra Nakbé, El Mirador i Cerros, z wysokimi piramidami (do 70 metrów) o bogatej symbolice i ornamentyce wyrażonej w stiukowych płaskorzeźbach, przedstawiających maski gigantycznego ptaka[12][13]. Motyw podobnego ptaka, któremu przypisywano cechy boskie lub demoniczne, literatura archeologiczna określa mianem „Głównego Bóstwa Ptasiego” (Principal Bird Deity – PBD) i utożsamia z Wuqub Kaquix (7-Ara), opisywanym w księdzie Popol Vuh, spisanej przez Majów Kicze (Quiché) w okresie kolonialnym[14].

Pod koniec okresu preklasycznego (ok. 400 r. p.n.e.) wielkie miasta basenu Mirador, równin, jak i wyżyn, stopniowo podupadają i centra rozwoju kultury przenoszą się do innych ośrodków. Przyczyna tego upadku jest, jak dotąd, nieznana[15]. W warstwach kulturowych pochodzących z późnego okresu preklasycznego (350 p.n.e. – 250 n.e.) i wczesnego okresu klasycznego (250–500 n.e.) znaleziono ślady pożarów[16].

Opuszczenie miast Majów w późnym okresie preklasycznym nastąpiło nagle i całkowicie. Pozostały porzucone narzędzia i naczynia. Ponadto wiele ośrodków, jak Uaxactún, Seibal, Cerros, Becan, Colha, Komchen, Edzna czy Dzibilchaltún, zostało opuszczone w tym samym czasie[16].

Okres klasyczny (200–900 n.e.)Edytuj

 
Świątynia w Palenque

Za początek okresu klasycznego (Classic period) przyjmuje się zwykle okolice połowy III wieku, kiedy to na obszarze Majów pojawiają się pierwsze inskrypcje zawierające dane kalendarzowe zapisane przy użyciu długiej rachuby – tzw. Płytka z Leiden, znaleziona na dnie kanału na karaibskim wybrzeżu Gwatemali (z datą 320 r.) oraz Stela 29 w Tikál (z datą 292 r.)[17]. Powstały również pierwsze organizmy quasi-państwowe.

Jest to okres wielkiego rozkwitu starych ośrodków Majów oraz powstawania nowych miast m.in. Tikál, Uaxactún, Yaxha czy Xaltun[18].

Kultura Majów była w tym czasie jedyną w Ameryce, która posługiwała się pismem[18].

W początkach okresu klasycznego rósł wpływ Teotihuacánu, który trwał do VI w. Styl tego środkowomeksykańskiego miasta można rozpoznać w wielu ośrodkach Majów, przede wszystkim w Tikál[19].

Państwa Majów epoki klasycznej często określa się mianem miast-państw – struktury takie obejmowały rozległe miasto stołeczne o luźnej, rozrzuconej zabudowie, oraz przyległe wioski i niekiedy kilka mniejszych ośrodków miejskich, powiązanych z centrum zależnościami o charakterze feudalnym. Związki między poszczególnymi państwami były dość luźne, a polityka międzynarodowa sprowadzała się głównie do małżeństw między panującymi dynastiami, hołdów lennych składanych przez słabszych władców silniejszym hegemonom, płaceniu trybutu, niekiedy również stosunków dyplomatycznych, np. uczestnictwa królewskich gości w intronizacji nowego władcy[20]. Inaczej niż w wojnach europejskich, u Majów głównym celem prowadzenia wojen i polityki było raczej utworzenie na podbitym obszarze nowej dynastii, bądź tylko wzięcie do niewoli nieprzyjacielskich wodzów i złożenie ich w ofierze bogom, niż rozciągnięcie nad pokonanym miastem władzy macierzystej metropolii. Historia polityczna Majów okresu klasycznego, zwłaszcza genealogia dynastii królewskich, wojny, sojusze i związki poszczególnych królów z fundacją poszczególnych budowli, są coraz dokładniej poznawane, w miarę jak postępuje odczytywanie inskrypcji hieroglificznych na stelach i budowlach publicznych.

W tym okresie obok przedstawień bogów i postaci mitologicznych, w większym stopniu zaczęto w sztuce uwieczniać wydarzenia historyczne i kulturalne z naciskiem na status społeczny, pochodzenie i uprzywilejowanie. Do najważniejszych postaci należały postacie powiązane z linia królewską, którego uważano za pośrednika między ludźmi a bogami. Dla niego budowano pałace i świątynie oraz kamienne stele upamiętniające najważniejsze wydarzenia z ich życia – narodziny, objęcie tronu, zwycięskie wojny[18]. Żadna ze stel nie mówi nic o życiu zwykłych ludzi. Zamieszkiwali oni drewniane domy, po których zachowały się nieliczne pozostałości dołów posłupowych oraz pochówki pod klepiskiem chałup[21].

W tym okresie w miastach Majów pojawia się podział na klasy społeczne (władców, arystokrację i lud). Bardzo rozwinięta sieć handlowa oraz prawdopodobnie migracje ludności, powodują import wielu wątków mitologicznych, nowinek technicznych i artystycznych z miasta Teotihuacán w środkowym Meksyku, prawdopodobnie stolicy rozległego, nie-majańskiego imperium. W połowie IV wieku doszło nawet do inwazji, prowadzonej przez osobnika o imieniu Sihyaj K’ahk’, prawdopodobnie teotihuakańskiego generała. 14 Stycznia 378 roku, w dniu „przybycia” Sihyaj K’ahk’ do miasta Tikál, zakończył życie Chak Tok Ich’aak I, ósmy król tego ośrodka. W tym samym roku, tron Tikálu objął Yax Nuun Ahiin, syn „Sowy Miotacza Oszczepów”, nieznanej bliżej postaci, być może samego władcy Teotihuacán. Przybysz zainicjował powstanie nowej dynastii, a wpływy środkowomeksykańskie pojawiły się w wielu innych ośrodkach Majów, łącznie z odległym i izolowanym geograficznie Copan, którego dynastia również została założona w 426 r. przez innego przybysza z zachodu o imieniu K’inich Yax K’uk’ Mo’[22]. Środkowomeksykańskie inwazje miały ogromne znaczenie dla przyszłego rozwoju kultury Majów, gdyż przejęli oni bardzo wiele elementów obcej kultury, zarówno w ikonografii, jak i architekturze.

Środkowy okres klasyczny (Middle classic period), między połową VI wieku a końcem VII wieku, jest dla Majów czasem wojen i niepokojów. Pierwszą z udokumentowanych wojen był konflikt między Tikál a Caracol, rozpoczęty w 556 roku. To drugie miasto początkowo wojnę przegrywało, zostało nawet zdobyte i złupione, jednak z czasem przyłączyły się doń inne miasta regionu i w 562 Tikál zostało ostatecznie pokonane przez króla Caracolu, Yajaw Te’ K’inich II. Dominacja Tikál uległa załamaniu, na skutek czego przez 130 lat w mieście tym nie wznoszono żadnych nowych budowli publicznych[23]. W jego miejscu pojawia się nowa potęga regionalna – Calakmul, sprzymierzone z miastami Piedras Negras, Dos Pilas, El Perú i Naranjo[24]. W roku 636 na tron wstąpił najwybitniejszy z władców Calakmul, Yuknoom Ch’een II, którego panowanie trwało aż 50 lat[24].

W 695 roku królowi Tikálu, Jasaw Chan K’awiil I udało się pokonać armie Calakmul pod wodzą króla Yich’aak K’ahk’ i wyzwolić spod jego dominacji[24]. Oba miasta wyszły jednak z konfliktu bardzo osłabione, a żadne z pozostałych miast nie było w stanie objąć przywództwa nad regionem. W efekcie, na całym obszarze zamieszkanym przez Majów nastąpił kryzys tradycyjnej polityki międzynarodowej. Mniejsze miasta przestały uznawać przewodnią rolę tradycyjnych hegemonów. Np. 3 maja 738 K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat, władca niewielkiego ośrodka Quirigua, pokonał w bitwie, wziął do niewoli i ściął swojego seniora Waxaklahun Ubah K’awiil, króla potężnego Copan, wkrótce po zakończeniu przez tego ostatniego prac nad jedną z najsłynniejszych budowli Copan, wielkiego boiska do gry w piłkę[25]. Procesy rozpadu więzi między miastami nie są do końca zbadane, jednak wydaje się, że właśnie w tym okresie (koniec VII wieku) klasyczna cywilizacja Majów zaczyna chylić się ku upadkowi. Z drugiej strony, niektóre ośrodki właśnie w tym okresie osiągnęły największy rozwój architektoniczny. Palenque (znane wówczas pod nazwą B’aakal) zostało odbudowane po wojnie z Calakmul, po objęciu władzy przez królową Sak K’uk, założycielkę nowej dynastii w roku 612. Jej syn, K’inich Janaab’ Pakal, znany jako Pakal Wielki, panujący w latach 615–683, stał się jednym z najsłynniejszych władców Majów okresu klasycznego, głównie ze względu na zakrojone na wielką skalę projekty budowlane[26]. Mimo swojej potęgi, Palenque musiało stawiać czoło licznym przeciwnikom. W 711 Baaknal Chaak, władca peryferyjnego ośrodka Tonina pokonał i wziął do niewoli K’an Joy Chitam, drugiego syna samego Pakala Wielkiego[27].

Próbę zdobycia lokalnej przewagi podejmowało wiele miast, jednak dość szybko spotykała je klęska. Los ten spotkał m.in. Dos Pilas, które zostało niedługo po 761 roku zdobyte i złupione, a wkrótce potem – całkowicie opuszczone. Do końca VIII wieku, w większości tradycyjnych ośrodków życia politycznego i kulturalnego zamiera całkowicie działalność budowlana, co oznacza prawdopodobnie ich opuszczenie.

Okres klasyczny schyłkowyEdytuj

W okresie klasycznym schyłkowym, latach 800–900, nastąpił upadek majańskiej cywilizacji, jedno z najbardziej tajemniczych wydarzeń w całej historii prehiszpańskiej Ameryki. Już około roku 700 w ważniejszych ośrodkach regionów środkowych i na nizinnym południu zaprzestano wznoszenia budowli ceremonialnych, rezydencjalnych i administracyjnych, upadały rzemiosła i dystrybucja dóbr luksusowych[28]. Zarzucono też wznoszenie rzeźbionych stel kalendarzowych, a ostatni znany przykład takiego obiektu nosi datę 15 stycznia 910 r. i został odnaleziony w Itzimte[29] na terenie dzisiejszego meksykańskiego stanu Campeche.

Tylko niektóre miasta, jak Seibal i Caracol, rozwijały się jeszcze przez krótki okres, podczas gdy w innych liczba ludności zmniejszyła się w sposób drastyczny (do 10% w Tikálu), po czym zostały opuszczone całkowicie, zaś ruiny niektórych ośrodków odkryto ponownie dopiero w XIX wieku lub jak pozostałości miasta Aguateca dopiero w wieku XX. Nie oznacza to, że Obszar Centralny wyludnił się zupełnie. Jednak aż do przybycia jukatańskich Itzów w XIII wieku, na terenie Petén, Chiapas i dzisiejszego Belize nie powstała już żadna cywilizacja miejska. Żyjący na tych terenach Majowie Chol, Cholti, Mopan i Chorti żyli już tylko w rozproszonych, małych osadach, grupujących nie więcej niż 100 domów i pozbawionych reprezentacyjnej, kamiennej architektury[30]. Najsilniejszy związek z dawnymi miastami Obszaru Centralnego wykazują Majowie z plemienia Lakandonów, żyjący w lasach stanu Chiapas i do końca XX wieku odwiedzający ruiny Yaxchilan, aby odprawiać tam ceremonie religijne. Nie są oni jednak potomkami budowniczych tych miast, mówiących językami z grupy Chol-Maya. Język Lakandonów jest odmianą dialektu Majów z północnego Jukatanu i wskazuje, że przybyli oni do Obszaru Centralnego w XVII – XVIII w., uciekając przed uciskiem hiszpańskich kolonizatorów[31].

Centrum cywilizacji Majów po upadku klasycznych ośrodków przeniosło się na północną część półwyspu Jukatan. W miastach Uxmal, Edzná, Oxkintok, Labná, Sayil i Kabáh, które znajdowały się w szczytowym momencie swego rozwoju, wzniesiono ogromne budowle i rozkwitał architektoniczny styl Puuc, słynący z bogato rzeźbionych elewacji budynków. Na wschód od niego pierwszy okres świetności przeżywało Chichen Itza, którego starsza, przedtoltecka dzielnica również nosi znamiona stylu Puuc. W latach 770–896 ważnym ośrodkiem wschodniego Jukatanu stało się miasto Ek’ Bahlam, stolica regionalnego królestwa Talol. Z północnego Jukatanu brak jest jednak obszernych inskrypcji kalendarzowych i dynastycznych, a nieliczne zapisy są bardzo słabo zachowane, częściej odnotowując przebieg rytuałów religijnych niż wydarzenia polityczne. Mimo to udało się odtworzyć nieliczne imiona władców jukatańskich miast, m.in. Chaak, rządzącego w Uxmal około roku 909, K’ahk’upakal, rządzącego w Chichen Itza w latach 870–890 oraz Ukit Kan Le’K Tok’, rządzącego w Ek’ Bahlam i zmarłego około roku 814[32].

Ze względu na złożoność, którą osiągnęła kultura Majów okresu klasycznego, jest mało prawdopodobne, że jej upadek (utożsamiany potocznie z upadkiem cywilizacji Majów w ogóle) mógł zależeć od jednego czynnika. Formułowano więc różne hipotezy, które przypisywały większe znaczenie czynnikom wewnętrznym, powodującym destabilizację, jak na przykład ogromna przepaść między klasami społecznymi, czy też nadmierny wzrost liczby ludności i jego skutki związane ze środkami utrzymania i możliwym niezadowoleniem z powodu braku żywności. Obecnie duże znaczenie przypisuje się katastrofie ekologicznej, związanej z przeeksploatowaniem zasobów naturalnych, na którą nałożyły się długotrwałe susze, trwające od 800 do 1050 r., udokumentowane dzięki badaniom geochemicznym[33]. Mówiąc o przyczynach zewnętrznych koncentrowano się z jednej strony na zniszczeniu tradycyjnych sieci handlowych – upadek Teotihuacanu rozpoczął się około 700 roku – co spowodowało utratę bogactw, prestiżu i władzy przez część elity panującej. Ponadto, u schyłku okresu klasycznego Obszar Centralny został najechany prawdopodobnie przez zmeksykanizowane grupy Majów z terenów dzisiejszego stanu Tabasco (zwane Putún lub Chontal), co doprowadziło do pojawienia się licznych elementów środkowomeksykańskich w m.in. w sztuce miasta Seibal (stela z 849 r. przedstawia tam osobnika o imieniu Wat’ul, o fryzurze i wyglądzie ewidentnego cudzoziemca, ale noszącego klasyczne majańskie insygnia władzy)[34].

Fakt, iż centra Majów zostały opuszczone, nie oznacza, że całkowicie znikła ich kultura. Jak to się dzieje we wszystkich procesach kulturowych, nowe warunki spowodowały głęboką transformację społeczeństwa w taki sposób, że pewne charakterystyczne cechy (np. kult steli i inskrypcje kalendarzowe w Długiej Rachubie) zanikły zupełnie, podczas gdy inne uległy modyfikacji i ułatwiły adaptację kultury do nowych czasów.

Okres postklasyczny (900–1542 n.e.)Edytuj

Główne centra cywilizacji Majów w okresie postklasycznym, przypadającym na lata 900–1500, znajdowały się na Obszarze Północnym. Miasta półwyspu Jukatan, regionu o niskich opadach i mniej żyznych glebach, rozwijały się dzięki zasobom lokalnym, zwłaszcza morskim (ryby i sól), wykorzystując też rośliny do produkcji włókien (bawełna i sizal) oraz owoce, miód i produkty zwierzęce. Liczni badacze twierdzą zgodnie, że – podobnie jak na pozostałych terenach Mezoameryki – był to etap wzrastającego militaryzmu[35]. Wiedzę o schyłku tego okresu czerpiemy już z dokumentów kolonialnych, napisanych zarówno w językach Majów (alfabetem łacińskim – na Jukatanie księgi Chilam Balam, w górach Gwatemali księga Popol Vuh czy Anales de los Cakchiqueles), jak i po hiszpańsku (np. Relacja o sprawach Jukatanu biskupa de Landy). Zarówno sztuka, architektura jak i astronomia okresu postklasycznego reprezentowały znacznie niższy poziom zaawansowania, w porównaniu z okresem klasycznym, zaprzestano m.in. rzeźbienia steli, zapisów kalendarzowych w Długiej Rachubie oraz inskrypcji dynastycznych, co uniemożliwia dokładne datowanie zabytków. Nadal używano jednak pisma hieroglificznego i tworzono kodeksy (księgi harmonijkowe), która to sztuka ocalała na Jukatanie aż do okresu hiszpańskiej konkwisty.

Do roku 987 na Jukatanie pojawili się Toltekowie, przybysze z centralnych wyżyn Meksyku. Przekazy spisane w czasach kolonialnych sugerują, że Toltekom przewodził Kukulkan, który miał być tożsamy z Ce Acatl Topiltzin (Quetzalcoatl), wygnanym tolteckim władcą z Tuli. Ta na poły legendarna postać utożsamiana była z kolei, zarówno na terenach Majów jak i Nahua, z bogiem przedstawianym bądź to jako upierzony wąż, bądź też jako brodaty mężczyzna o białej skórze. Przybysze osiedlili się w Chichén Itzá (zwanym wówczas Uukil-Abnal), którego postklasyczna architektura nosi wyraźne wpływy środkowomeksykańskie. Również kult Kukulcana-Quetzalcoatla, któremu poświęcona była jedna z piramid tego miasta, dowodzi rozwiniętego tolteckiego osadnictwa na Jukatanie, które zostało zapoczątkowane zbrojną inwazją[36]. W końcu Chichén Itzá uzyskało hegemonię nad całym Jukatanem. Sukces tego miasta wynikał bez wątpienia ze splotu różnych czynników: kontroli handlu przybrzeżnego na duże odległości, siły militarnej oraz systemu wierzeń, dzięki któremu stało się ono centrum pielgrzymek do świętej studni (cenote) poświęconej bogu deszczu Chaak (Chac)[37]. Niektórzy badacze, opierając się o interpretację ksiąg Chilam Balam i skąpych zapisów hieroglificznych, przypuszczają, że Chichén Itzá było rządzone nie przez królów, ale przez radę arystokratów – (tzw. multepal), co jednak jest ostatnio kwestionowane[38]. Wielkie miasto zostało opuszczone przez Tolteków do roku 1221[39].

Wpływy Tolteków na kulturę i sztukę Majów spowodowały powstanie odrębnego stylu, zwanego kulturą Majów-Tolteków[40].

Kolejnymi przybyszami, którzy zdominowali Jukatan w okresie postklasycznym, byli Itzá, zmeksykanizowani Majowie Putun, którzy zasiedlili Chichén Itzá w latach 1224–1244, dzięki czemu odnowione miasto uzyskało swoją ostateczną nazwę. W latach 1263–1283, wódz Itzá, noszący podobnie jak jego toltecki poprzednik, imię K’uk’ulkan, założył wielkie miasto Mayapán, które niebawem uzyskało hegemonię, utrzymującą się na Jukatanie przeszło dwa i pół wieku[41]. Władca Mayapánu, Hunak Ke’el, sprzymierzony z miastem Izamal, zdobył i splądrował Chichen Itzá, wypędzając władcę tego ostatniego, o imieniu Chak Xib Chak. Uchodźcy z Chichén Itzá powędrowali do niemal wyludnionego Petenu, gdzie założyli nową stolicę, Tayasal, niewielkie miasto na wyspie śródleśnego jeziora[42]. W tym czasie rozwijały się też niewielkie ośrodki ze wschodniego wybrzeża Jukatanu: Tulum, Isla Mujeres, Cozumel, Lamanai i Santa Rita Corozal, znane w okresie konkwisty jako Chetumal. Dzięki handlowi z innymi ośrodkami (prowadzonemu głównie przez przybrzeżnych żeglarzy z grupy Majów Chontal lub Putun zwanych niekiedy „Fenicjanami Mezoameryki”[43]) osady te osiągnęły stopniowo wspaniały rozkwit, włączając do swej sztuki elementy charakterystyczne dla centralnego Meksyku – freski ścienne o wpływach Misteków[44] (ostatni taki fresk powstał w Tulum około roku 1450, a więc niedługo przed konkwistą). Sytuacja polityczna była jednak niestabilna, czego dowodem było otoczenie Mayapánu i Tulum murami obronnym.

W latach 1441–1461 Ah Xupán, władca rodu Xiu (Xiw), osiadłego w pobliżu ruin Uxmal stanął na czele koalicji jukatańskich miast przeciwko dynastii Cocom władającego dominującym na Jukatanie miastem Mayapán. Doszło do otwartego buntu zbrojnego wewnątrz murów miasta, które zostało ograbione, spalone i opuszczone, zginęła też większość przedstawicieli rodu panującego[45]. Darowano jedynie życie stacjonującym tam meksykańskim najemnikom z Tabasco, którzy prawdopodobnie założyli później na zachodnim wybrzeżu Jukatanu własne państewko, noszące nazwę Ah Kanul[46]. Część wychodźców z Mayapánu powędrowała w dżungle Petenu, osiedlając się – pod nazwą Kow’oj – w sąsiedztwie swoich odwiecznych wrogów, Itzá. Kow’oj zajęli m.in. Zacpeten i Topoxte, opuszczone ośrodki ze schyłku okresu klasycznego, wprowadzając tam typowo postklasyczną architekturę, wzorowaną na budynkach Mayapánu[47]. Po upadku tego ostatniego, cały Jukatan pogrążył się w wojnach domowych między 16 państewkami, zorganizowanymi wokół małych, silnie ufortyfikowanych miast[44]. Ród Xiu założył swoją stolicę w Maní, zaś ocalały z pogromu potomek rodu Cocom osiedlił się w Sotuta. Z kolei potomkowie najwyższego kapłana Mayapánu utworzyli własne królestwo Ah K’in Chel, ze stolicą w Tekoh[46]. Pozostałe państewka jukatańskich Majów, utworzone w tym okresie, to Champutun (Champoton), Kanpech (Campeche), Ah Kanul, Chak’an, Keh Pech (ze stolicą w Motul), Hokaba, Kupul, Chik’inchel, Tases, Ekab, Cochwah, Waymil i Chetumal[48].

W okresie postklasycznym rozwijały się też państwa Majów w południowej części ich obszaru kulturowego, to jest na terenach górskich dzisiejszej Gwatemali; część tych państw przetrwała aż do podboju hiszpańskiego. Powstały tam królestwa Majów Kicze (ze stolicą w Gumarcaah, zwaną Utatlan przez ludy Nahua z Wyżyny Meksykańskiej), Cakchiquel (ze stolicą w Iximche), Tzutujil (ze stolicą w Chuitinamit), Mam (ze stolicą w Zaculeu) i Pocomam (ze stolicą w Mixco Viejo). Budowali oni silnie ufortyfikowane, kamienne miasta na szczytach gór, skupione wokół surowych, kamiennych świątyń-piramid, pałaców władców i rozległych placów do rytualnej gry w piłkę[49]. Ich architektura pozbawiona jest bogatej ornamentyki (zwłaszcza rzeźb figuralnych i fresków) typowej dla Jukatanu i El Peten; brak jest tam również inskrypcji kalendarzowych i dynastycznych. Królewskie rody górskich Majów legitymizowały swoją władzę legendarnymi związkami z dawnym imperium Tolteków (Tula), skąd mieli otrzymać swoje insygnia. Władcy Kicze z rodu Cavec, drogą militarnych podbojów, rozszerzyli stopniowo swoją władzę na sąsiednie plemiona, tworząc lokalne mocarstwo, dynamicznie rozwijające się i agresywne wobec sąsiadów. Szczyt potęgi osiągnęli po roku 1350, za panowania królów Cotuja i K’ucumatz. Około roku 1450, za panowania króla Quicab, Kicze podbili nawet wybrzeża Pacyfiku i meksykańską prowincję Soconusco[50], zarazem skutecznie tłumiąc bunty wasali – Cakchiquel, oraz blisko spokrewnionych plemion Tamub i Ilocab. Od podbitych ludów ściągali wysokie trybuty i osadzali na ich ziemiach swoje garnizony. Jednak po roku 1470, ludy Cakchiquel i Rabinal wyzwoliły się spod panowania swoich hegemonów, tworząc konkurencyjne państwa[50], zaś prowincja Soconusco stała się częścią imperium Azteków. Świadectwem kultury Kicze jest jedno z najwybitniejszych dzieł literatury prekolumbijskiej, Popol Vuh czyli Księga Rady Narodu Kicze, spisana po podboju alfabetem łacińskim w języku Majów.

KonkwistaEdytuj

Dla Majów, tak jak i dla przytłaczającej większości mezoamerykańskich Indian, przybycie hiszpańskich konkwistadorów zakończyło się klęską, w aspekcie zarówno biologicznym, jak i kulturowym. Przyczyny dramatycznego spadku liczby ludności, którego początkiem była konkwista, są tylko częściowo poznane. Nowe choroby, na które Indianie nie byli odporni i ciężka eksploatacja, której zostali poddani w ciągu wieków, doprowadziły do wymarcia licznych grup etnicznych i rozpadu społeczeństwa tych, którzy przeżyli.

W XVI wieku ziemie Majów, a zwłaszcza Jukatan i płaskowyż Gwatemali, były politycznie zorganizowane w małe państewka, walczące ze sobą o hegemonię. Pierwsze kontakty między Majami, a Hiszpanami sięgają roku 1502, kiedy Krzysztof Kolumb podczas swej czwartej podróży spotkał w Zatoce Hondurasu płynących na łodziach majańskich kupców. Parę lat później w 1511 roku, dwudziestu rozbitków z hiszpańskiego statku, wiozącego z Darién prokuratora Juana de Valdivia, dotarło do wschodniego wybrzeża Jukatanu, gdzie wszyscy zostali schwytani przez Majów, a niektórzy złożeni w ofierze bogom. Franciszkanin Gerónimo de Aguilar, jeden z dwóch pozostałych przy życiu rozbitków, po wielu przygodach nawiązał kontakt z Hernanem Cortesem w czasie jego pierwszej ekspedycji w tym regionie w 1519 roku. Drugi z rozbitków, Gonzalo Guerrero, ożenił się z córką Nachan Kaana, władcy państewka Chetumal i został dowódcą jego wojowników. Dlatego odmówił powrotu na wezwanie Cortesa, stając na czele oporu Majów przeciwko Hiszpanom. Prawdopodobnie zginął w walkach na terenie Hondurasu dopiero w 1536 roku. W roku 1517 wybrzeża Jukatanu spenetrował Francisco Hernández de Córdoba. Najpierw dotarł do stolicy jukatańskiego państewka Ecab („Gran Cairo”), gdzie po raz pierwszy Hiszpanie zetknęli się z monumentalną, kamienną architekturą, tak charakterystyczną dla kultur Mezoameryki. Następnie Córdoba wylądował w mieście Champoton. Majański władca tego ostatniego, Moch Cuoch[46], rozkazał swoim wojownikom zejść do portu i zaatakować Hiszpanów, co zakończyło się całkowitą klęską konkwistadorów, zaś sam Córdoba zmarł z ran podczas powrotnego rejsu do Hawany.

Już wczesne kontakty z Hiszpanami przyniosły ogromne szkody Majom z Jukatanu, którzy przeżyli pierwszą wielką epidemię, być może ospy, w latach 1515 i 1516. Sytuacja nie zmieniła się w latach późniejszych – w 1517 i 1518 na Jukatanie dochodziło do konfliktów zbrojnych. Hernán Cortés wrócił na półwysep w 1524 roku, a w 1525 przeszedł region centralny i nizinne południe, poznając Tayasal, stolicę Itzás. Po drodze nawiązał też przyjazne stosunki z władcą Majów Chontal z Akalan (Itzam K’anak), PaxB’olon Acha. Władca ten został przyjacielem Cortesa oraz wasalem hiszpańskiej korony jako don Pablo Pax’B’olon[51].

Kiedy jeden z oficerów Cortesa, Pedro de Alvarado wraz z indiańskimi sojusznikami Tlaxcalanami przybył w 1524 roku na ziemie górskich Majów w Gwatemali, napotkał silny opór Indian Kicze, podczas gdy odwieczni rywale tych ostatnich: Tzutzuhil i Cakchiquel (Kakchiquel) stali się sprzymierzeńcami Hiszpanów. Dnia 20 lutego 1524, w miejscowości Quetzaltenango, Alvarado pokonał armię Kicze pod wodzą księcia Tecum Uman, osobiście zabijając go na polu walki, po czym wkroczył do ich stolicy Gumarcaah (Q’umaraq aj). Podejrzewając zasadzkę, powiesił króla Oxib-Queh i jego zastępcę Beleheb-Tzi, a następnie spalił miasto[52]. Wracając do Meksyku zdobył jeszcze (po kilkumiesięcznych oblężeniach) dwa ufortyfikowane miasta: Mixco Viejo, stolicę plemienia Pokomam[53], oraz Zaculeu, twierdzę plemienia Mam, w której zamknął się wódz Kayb’il B’alam, z grupą około 5000 wojowników[54]. Większość sojuszy hiszpańsko-majańskich trwała krótko i w niedługim czasie rozpoczęła się kolonizacja, oparta na eksploatacji ziemi oraz zamieszkujących ją Indian. W 1526 wybuchło jednak w Gwatemali powstanie Indian przeciwko kolonizatorom. Na jego czele stanęli ostatni władcy Kicze (Tecum i Tepepul) oraz Belehé-Qat, król Cakchiquelów. Rebelianci zostali jednak pokonani, zaś zbuntowani królowie powieszeni w 1540 roku[52], po długim okresie uwięzienia. Powstania wybuchały później przez cały okres kolonialny (m.in. w 1712 i 1868), szczególnie wśród górskich Majów Tzeltal i Tzotzil. Ostatnio konflikty takie mogliśmy obserwować w meksykańskim stanie Chiapas w 1994 roku, w postaci powstania zapatystów[55].

Podbój Jukatanu trwał znacznie dłużej, z uwagi na rozdrobnienie polityczne tego terenu. W 1531 roku Francisco de Montejo Starszy, założył miasto Campeche. Jego syn zdobył miasto Saki (dzisiejsze Valladolid), gdzie rezydował potężny dowódca wojskowy NaKajun Noj i namiestnik (batab) Tzuk Kupul. W walkach zabity został przez Hiszpanów sam władca prowincji, NaOb’on Kupul[56]. Następnie konkwistador dotarł do ruin Chichén Itzá, które ogłosił stolicą hiszpańskiego Jukatanu. Jednak po kilku miesiącach okoliczni Majowie powstali przeciwko najeźdźcom, zmuszając ich do ucieczki. W 1540 roku Francisco de Montejo Młodszy najechał Jukatan jeszcze raz, zakładając miasto Merida na ruinach majańskiego T’ho[54]. Ah Kukum Xiu, władca pobliskiego Maní sprzymierzył się z Hiszpanami, przyjął chrzest i szlachecki tytuł hidalgo, dążąc do uzyskania sojuszników przeciwko swoim odwiecznym wrogom – wywodzącemu się z Mayapanu rodowi Cocom[57]. W 1546 połączone siły Hiszpanów i Xiu zwyciężyły armie państewek Majów wschodniego Jukatanu, oficjalnie kończąc konkwistę półwyspu. Tayasal (Nojpeten), miasto Majów z plemienia Itzá przetrwało jednak na wyspie ukrytego w lasach jeziora Petén Itzá kolejne 150 lat. Dopiero 13 marca 1697 roku hiszpańska piechota, dowodzona przez jukatańskiego kapitana Martína de Ursua, dotarła na wyspę okrętem (galeota), którego elementy przetransportowano wcześniej lądem. Podczas szturmu zginęły prawdopodobnie setki obrońców, zaś ostatni władca Nojpeten, Ajaw Kan’Ek (który na chrzcie otrzymał imiona Joseph Pablo), spędził resztę życia, wraz ze swym synem, w areszcie domowym w Santiago de Guatemala[56]. Również na porośniętych dżunglą nizinach powstania Majow wybuchały przez cały okres kolonialny, osiągając kulminację w XIX-wiecznej tzw. wojnie kast.

Podbojowi towarzyszyła zagłada rdzennej kultury Majów. Konkwistadorzy narzucili im nowe ramy administracyjne, religię, częściowo język. Wszystkie pisma Majów utrwalone na nietrwałych materiałach – drewnie, skórze, papierze, zostały celowo zniszczone, często spalone na stosie, głównie przez księży katolickich[1].

GospodarkaEdytuj

RolnictwoEdytuj

Podstawą gospodarki Majów w czasach prekolumbijskich było rolnictwo, wykorzystujące technikę wypaleniskową. Na niektórych terenach, przede wszystkim w Belize, na terenach podmokłych tworzono sztuczne wyspy . Uprawiano kukurydzę, bób, fasolę, dynie, słodkie ziemniaki papryki chili, bawełnę, tytoń i drzewa owocowe (papaję, awokado i drzewo chlebowe)[58]. Na podmokłych terenach północnego Belize oraz w bagnistej dolinie El Mirador w Gwatemali Majowie budowali pływające ogrody (chinampa). Tam też kopali kanały irygacyjne w celu poprawy plonów[59]. Z kolei na terenach górzystych Majowie budowali terasy ze wzmocnionymi skarpami. Taki sposób uprawy pomagał równomiernie nawodnić pola, a jednocześnie zabezpieczał je przed erozją i spłukiwaniem gleby[59].

Hodowano indyki kaczki, gołębie i psy (w tym rasy mięsne) oraz miejscowe gatunki bezżądłowych pszczół, dostarczających miodu[59]. Majowie zdobywali również część pożywienia poprzez myślistwo, rybołówstwo i zbieractwo[21].

RzemiosłoEdytuj

Cywilizacja Majów jest określana jako należąca do epoki kamiennej[3]. Nie znaczy to, że nie znali oni metali, ale że służyły one jedynie do wyrobu ozdób. Narzędzia wytwarzano z drewna, kości, rogu, muszli morskich, a przede wszystkim z kamieni – krzemienia i obsydianu. Zarówno krzemień jak i obsydian są twardsze od stali i ostrzejsze natomiast szybko się zużywają (tępią), a wykonanie z nich narzędzi jest bardzo pracochłonne. Krzemień występował w wielu miejscach zamieszkałych przez Majów na obszarach zbudowanych z wapieni. Obsydian występował na obszarach młodej działalności wulkanicznej, czyli w Kotlinie Meksykańskiej oraz w górzystych okolicach Gwatemali, Salwadoru i Hondurasu[60].

Z metali Majowie znali złoto oraz miedź. Były one wykorzystywane do wyrobu ozdób i biżuterii. Miedź była wykorzystywana w stanie czystym, a przede wszystkim w postaci różnorodnych stopów, czyli brązów[60].

Najstarsze znaleziska ceramiki pochodzą z ok. 1200 r. p.n.e. Do przybycia Hiszpanów nie zbudowali oni koła garncarskiego, ale wszystkie naczynia lepili ręcznie. Ceramika Majów była bogato zdobiona – malowana[61].

Ceramika późnego okresu preklasycznego z obszarów równinnych w stylu zwanym chicanel charakteryzowała się jednobarwną powierzchnią naczyń, przeważnie w kolorze czarnym, czerwonym lub kremowym, uzyskiwanym dzięki rozwodnionej barwnej glince, którą pokrywano naczynia[61].

Tkactwo było szeroko rozpowszechnione na ziemiach Majów. Głównym surowcem była bawełna. Włókna były też uzyskiwane z liści agawy (sizal). Stroje ceremonialne były też szyte ze skór zwierząt, np. jaguara, trzciny, liści palmowych, a dekorowane były piórami ptaków, muszlami, elementami z drewna czy jadeitu[60].

HandelEdytuj

Dużą rolę odgrywał handel lądowy i morski; umożliwiał on sprowadzanie niemożliwych do zdobycia w pewnych regionach produktów. Należały do nich zwłaszcza: sól w głębi lądu (szacuje się, że sam Tikál zużywał około 131 ton soli rocznie), jadeit[9], metale (złoto, miedź) do produkcji ozdób, obsydian do produkcji narzędzi oraz bazalt i granit do produkcji żaren na wapiennych nizinach. Krzemień, pospolity w niektórych okolicach (np. w Colha), wydobywano i obrabiano nie tylko na własne potrzeby, ale i na eksport do innych ośrodków[62]. W epoce klasycznej rozwijał się na dużą skalę handel poszukiwanymi przez elity towarami luksusowymi, np. muszlami ślimaków z rodzaju Spondylus, jadeitem, piórami kwezala herbowego i kolcami płaszczek, używanymi w rytuałach puszczania krwi[63].

Kaminaljuyú, leżące na obszarze dzisiejszej Gwatemali, bogaciło się na handlu obsydianem, wydobywanym w pobliskim El Chayal[64].

Zarówno cała wymiana handlowa, jak i transport wszelkich materiałów odbywał się wyłącznie przy pomocy tragarzy, ewentualnie łodzi. Majowie nie znali transportu kołowego, ani nie udomowili żadnych zwierząt jucznych[62].

Struktura społecznaEdytuj

Niewiele wiadomo na temat struktury społecznej Majów Obszaru Centralnego w epoce klasycznej, ponieważ inskrypcje hieroglificzne dotyczą jedynie życia publicznego elit, sukcesji tronu, rytuałów, małżeństw, narodzin, śmierci i wojen toczonych przez władców[21]. Na czele każdego z majańskich miast-państw stał król (ahau, według nowej ortografii majańskiej – ajaw), tytułowany również kalomte („najwyższy władca”)[65]. Tym samym tytułem Majowie jukatańscy w okresie kolonialnym nazywali króla Hiszpanii. Królewscy wasale, noszący tytuł sahal, zarządzali mniejszymi ośrodkami[66]. Ponieważ król pełnił również funkcje religijne, zaś jego osoba otaczana była niemal boskim kultem, niektóre zapisy tytułują go k’uhul ajaw („święty król”)[67]. Wbrew potocznemu wyobrażeniu, brak jest najmniejszych dowodów na istnienie kapłanów i kasty kapłańskiej wśród Majów w epoce klasycznej. Większość rytuałów sprawował osobiście król, jego rodzina i wyższa arystokracja, zaś pismo, nadzór nad kalendarzami i obserwacje astronomiczne podlegały wyspecjalizowanej kaście skrybów (aj tz’ib), na których czele stał ah k’uhun („ten od świętych ksiąg”) czyli naczelny bibliotekarz i kronikarz. Ważną rolę pełnili też malarze, rzeźbiarze i inni artyści[68].

Król na uroczyste okazje ubierał się w ceremonialny strój. Wielkie nakrycie głowy budowano na ramie drewnianej i dekorowano różnymi materiałami, tkaninami, skórami zwierząt, jadeitem, muszlami, piórami. Strój i jego części miały znaczenie symboliczne – nakrycie głowy oraz ozdoby na piersi i u pasa przedstawiały jednego lub więcej bogów. Często król występował w skórze jaguara, a na głowie miał jego czaszkę[69]. Po śmierci do grobu składano ciało króla przykryte maską z jadeitu[60][69].

Społeczeństwo Majów jukatańskich w okresie ostatnich kilkudziesięciu lat przed podbojem hiszpańskim składało się z wyodrębnionych warstw i grup zawodowych. Najwyższe miejsce w hierarchii społecznej zajmowała arystokracja (almehenob), z której wywodzili się władcy (halach uinic lub halach winik) oraz urzędnicy, zajmujący się administracją każdego z jukatańskich państewek, jego stołecznego miasta i podległych mu osad. Tymi ostatnimi zarządzali namiestnicy (batabob). Z arystokracji wywodzili się wyżsi dowódcy wojskowi, przy czym głównodowodzący na Jukatanie nosił tytuł nakom, a osoba piastująca to stanowisko zmieniała się co trzy lata[70]. Kapłani (ahkinob) dzielili się na wyższy kler (ah kin) oraz „proroków” (chilam) i ofiarników (nakom – wyrywających serca ludzkim ofiarom oraz chaak trzymających za ręce ofiary rozciągnięte na kamieniu ofiarnym). Prawdopodobnie kapłani jako grupa społeczna wśród Majów pojawili się dopiero w epoce postklasycznej, niewykluczone, że pod wpływem Tolteków[71]. Najliczniejszą warstwę stanowili chłopi (ah chembal uinicob), których część, czasowo lub na stałe, zajmowała się rzemiosłem; istnieli też profesjonalni kupcy i inne grupy zawodowe; najniżej w hierarchii stali niewolnicy (ah pentacob), stosunkowo nieliczni, rekrutujący się głównie spośród jeńców wojennych.

Postklasyczne państewko Majów Itzá, ze stolicą w Tayasal (Nojpeten) rządzone było równocześnie przez świeckiego władcę, noszącego klasyczny tytuł ajaw, oraz najwyższego kapłana (ajk’in), obu wywodzących się z królewskiego rodu Kan Ek’. Miasto stołeczne, oraz otaczające je ziemie i osady, podzielone były na cztery części, odpowiadające stronom świata. Części te zarządzane były przez „namiestników” (ajaw b’atab) i ich zastępców (b’atab). Istotną rolę odgrywało też czternastu dostojników, noszących tytuł ach kat. Przypuszcza się, że pełnili oni pomniejsze funkcje religijne i wojskowe, związane z rekrutacją i szkoleniem młodych wojowników. Społeczeństwo Itzá podzielone było na szlachtę i poddanych. Wśród elit częsta była poligynia; niektórzy arystokraci miewali od trzech do siedmiu żon[56]. Być może zbliżoną strukturą społeczno-polityczną cechowały się miasta Majów Chontal z dzisiejszego Tabasco. Na przykład Itzam K’anak podzielone było na cztery „ćwiartki” zarządzane przez władców zwanych ajaw, którzy podlegali z kolei najwyższemu władcy całego miasta, noszącemu ten sam tytuł[72].

Względnie dobrze poznana jest struktura społeczna górskich Majów w późnej epoce postklasycznej, szczególnie w odniesieniu do ludów Kicze i Kakchiquel. Na czele państwa Kicze stał król (ajpop, ahpop), rządzący każdorazowo ze swoim zastępcą (ajpop camja, ahpop camha) oraz dwoma dowódcami wojskowymi (nim rajpop achijaab). Wojownicy stanowili odrębną grupę społeczną (achij). Występował również wyspecjalizowany kler, którego najwyżsi przedstawiciele nosili tytuły ah tohil (kapłan boga Tohila), ah gucumatz (kapłan boga Gucumatz) i ah awilix (kapłan boga Awilixa)[52]. Innymi ważnymi funkcjami były urzędy naczelnego skryby i opiekuna ksiąg (aj tz’ib), specjalisty od kalendarza 365-dniowego (aj may wuj) i specjalisty od rytualnego kalendarza 260-dniowego (aj chol k’in)[73]. Elity przypisywały sobie pochodzenie od Tolteków i panowały nad podbitymi, górskimi Majami (Vukumak). Arystokracja Kicze z Utatlan podzielona była na 24 „domy” (rody patrylinearne), przypisane do 24 pałaców (nim ja) w stolicy państwa[50]. Poddani służyli jako żołnierze i otrzymywali tytuły wojskowe za osiągnięcia w bitwach. Kupcy mieli uprzywilejowany status, ale musieli płacić daniny panom. Ponadto populacja obejmowała artystów i służbę, zaś nieliczni niewolnicy wywodzili się zarówno ze skazanych przestępców jak i jeńców wojennnych niższej rangi (schwytani arystokraci byli zwykle składani w ofierze i spożywani w kanibalistycznych rytuałach)[74].

Mimo że w odniesieniu do form organizacji politycznej nizinnych Majów używano niegdyś pojęcia imperium, w rzeczywistości tworzyli oni wyłącznie mniej lub bardziej trwałe związki miast-państw, o charakterze sojuszów wojskowych bądź zależności quasi-feudalnych (w epoce klasycznej wyrażanych zwrotem y-ajaw, „jego król”[75]). Bezpośrednio przed hiszpańską inwazją na Jukatanie nie istniały żadne ponadlokalne struktury polityczne, choć jeszcze 100 lat wcześniej cały półwysep znajdował się pod hegemonią miasta Mayapan. Władcy Mayapanu osiedlali w swoim mieście inne majańskie rody panujące jako zakładników oraz pobierali trybut od ich wasali[76]. Krótkotrwałe „imperium” stworzyli też górscy Majowie Kicze. Obejmowało ono ponad milion ludzi i ściągało do stolicy daniny ze znacznego obszaru[77], osadzało też na podbitych terytoriach garnizony wojskowe[52].

Rola kobietyEdytuj

Majowie tworzyli społeczeństwo patriarchalne. Wszystkie ważniejsze funkcje były zarezerwowane dla mężczyzn. Jedyne znane dotychczas przypadki sprawowania funkcji królewskiej przez kobietę miały miejsce w Tikál i Palenque, a wiązały się z problemami z objęciem tronu przez męskiego potomka poprzedniego władcy[78].

Rola kobiet, zwykle córek królewskich, była ważna przy zawieraniu dynastycznych sojuszy popartych dynastycznymi małżeństwami. Należy dodać, że król mógł mieć kilka legalnych małżonek, często pochodzących z różnych miast-państw[78].

WojnaEdytuj

Wbrew opiniom lansowanym od połowy XIX wieku, popieranym zwłaszcza przez Erica Thompsona, Majowie nie byli ludem nastawionym pokojowo. Poszczególne miasta prowadziły ze sobą w różnych okresach wiele wojen, choć armie rzadko przekraczały liczebność kilkuset wojowników, a gęsty las podzwrotnikowy w zasadzie uniemożliwiał zastosowanie skomplikowanych manewrów taktycznych. Podobnie jak w innych kulturach Mezoameryki, bitwy Majów sprowadzały się zazwyczaj do serii potyczek między poszczególnymi wojownikami. Po wkroczeniu wrogiej armii na obce terytorium, obrońcy stosowali zasadzki i zakładali pułapki, zgodnie z zasadami walki partyzanckiej. Żołnierze Majów jukatańskich nosili nazwę holkanob („dzielni”)[79].

W walce najczęściej używano różnego rodzaju maczet wykonanych z drewna i ostrych kawałków obsydianu, włóczni z krzemiennymi grotami, sztyletów, toporów oraz maczug. W epoce klasycznej główną bronią miotającą był miotacz oszczepów (atlatl), używano także proc. Łuk i strzały prawdopodobnie wprowadzili dopiero meksykańscy najemnicy w epoce postklasycznej na Jukatanie, zaś dmuchawki wykorzystywano głównie do polowań na zwierzęta. Uzbrojenie ochronne stanowiły pancerze z grubo pikowanej bawełny lub skór tapira oraz tarcze[79].

Niektóre teksty mówią o prowadzonych wielkich walkach i zdobywaniu miast, co sugeruje, że główne siły tworzyli chłopi, mobilizowani do danej kampanii. Wojny prowadzono jedynie w porze suchej, co mogło być spowodowane łatwiejszymi warunkami przebycia tropikalnych lasów, a także brakiem w tym czasie prac polowych[80].

KulturaEdytuj

PismoEdytuj

Majowie na Obszarze Północnym i Centralnym pisali znakami wyrażającymi nie tylko głoski i sylaby, ale przede wszystkim pojęcia i idee, którym jednak przypisana była zwykle określona wartość fonetyczna. Z tych ostatnich można było tworzyć bardziej złożone wyrazy, korzystając z zasady rebusu. System ten miał więc charakter logograficzny sylabowy (logosylabiczny). Te same wyrazy można było często zapisać na kilka różnych sposobów – obrazkowo lub fonetycznie[69]. I tak, imię króla Palenque Pakala, zapisywano albo jednym znakiem, wyobrażającym tarczę (pakal w języku Majów), albo zestawem trzech połączonych znaków, reprezentujących sylaby pa, ka i l(a)[81]. Z chwilą, gdy poszło w niepamięć znaczenie poszczególnych hieroglifów, pismo Majów stało się szyfrem prawie niemożliwym do odczytania, tym bardziej, że po wielu wiekach znaki, ulegając licznym przemianom, przestały być podobne do przedmiotów, które miały wyobrażać. Ewoluowało ono powoli od zapisu hieroglificznego, poprzez zapis sylabiczny w kierunku zapisu głoskowego.

Znaczenie chińskich ideogramów zachowało się dzięki ciągłości tamtejszej kultury. Egipskie hieroglify poszły w zapomnienie, ale zostały odczytane dzięki temu, że oficer napoleoński znalazł w Egipcie słynny Kamień z Rosetty, gdzie hieroglifom towarzyszyło tłumaczenie na język grecki. Przez długi czas za majański odpowiednik Kamienia z Rosetty uważano zapiski biskupa Diego de Landy, który w swoim dziele Relación de las cosas de Yucatán podał zestaw znaków uważany przezeń za alfabet Majów (tzw. „alfabet Landy”). Dziś wiadomo, że notatki de Landy były w dużej mierze błędne, co wynikło z nieporozumienia między misjonarzem a jego tubylczymi informatorami. Mimo to pismo hieroglificzne stosowane przez Majów udało się w dużej części rozszyfrować.

Skomplikowane hieroglify Majów przedstawiały przedmioty, zwierzęta, bogów itp. Prostsze znaki służyły do wyrażania przysłówków i przyimków. Ustawiając je w odpowiedniej kolejności, pisarze zapisywali krótkie zdania. Odnotowywali oni ruchy ciał niebieskich (w postaci tablic astronomicznych), ważne daty związane z cyklami kalendarzowymi, imiona bogów, przepowiednie kapłanów. W ich tekstach można również przeczytać o sojuszach, wojnach, małżeństwach między rodami królewskimi, datach śmierci i narodzin władców. Pismo Majów stało się elementem ozdobnym. Hieroglify wykuwano na płytach kamiennych stelach, ołtarzach i schodach, jak również malowano farbą na ścianach. Pismem ozdabiano też biżuterię, muszle, kości, wyroby garncarskie, drewniane sufity, ściany i framugi drzwi. Posiadali również księgi rękopiśmienne na papierze z kory drzewnej (amate) lub jeleniej skóry, w literaturze majanistycznej zwane kodeksami, choć w rzeczywistości miały charakter leporello. Do dziś przetrwały tylko cztery kodeksy Majów; co najmniej 27 ksiąg hieroglificznych zostało spalonych przez biskupa Diego de Landa podczas auto da fe w mieście Maní, 12 lipca 1562 roku. W 2006 roku archeolodzy ogłosili, że próbka pisma odkryta w San Bartolo (północno-wschodnia Gwatemala) jest wyraźnym dowodem na to, że Majowie pisali ponad 2300 lat temu[82]. To kilkaset lat wcześniej niż poprzednie pismo Majów o dokładnie ustalonym wieku i 600 lat przed okresem klasycznym cywilizacji, gdy dający się odczytać system pisma wszedł w powszechne użycie.

Prawdopodobnie Majowie zamieszkujący góry Obszaru Południowego nie znali logosylabicznego pisma używanego na nizinach Chiapas, Petén i Jukatanu. Choć nie zachowały się żadne kodeksy Kicze i ich bezpośrednich sąsiadów, opisy pozostawione przez hiszpańskich misjonarzy sugerują, że rękopisy z tego regionu były ściśle piktograficzne (obrazkowe), zbliżone do analogicznych kodeksów Misteków i Azteków ze środkowego Meksyku. Jedynie do zapisu nazw geograficznych i imion własnych stopniowo wprowadzano elementy zapisu fonetycznego, w oparciu o zasadę rebusu. Dowodzą tego również meksykańskie w stylu piktogramy, znalezione na ścianach ruin miasta Majów Tzutujil w Chuitinamit[73]; górskie stanowiska są natomiast pozbawione typowo majańskich inskrypcji hieroglificznych.

Pismo służyło głównie do sporządzania inskrypcji ku chwale władców na stelach, ścianach świątyń i piramid. Kapłani zapisywali obserwacje astronomiczne i na ich podstawie sporządzali horoskopy[69].

Pismem posługiwali się kapłani oraz specjalna kasta skrybów – pisarzy, należąca do warstw uprzywilejowanych[83].

Kodeksy MajówEdytuj

Osobny artykuł: Lista kodeksów Mezoameryki.

Majowie pisali na papierze powstałym z długich pasm kory drzewa kopo (ficus cotinifolia) układanych na krzyż, nasączanych wodą, ubijanych i sklejanych czymś na kształt krochmalu. Tak sprasowany materiał cięto na długie pasy (nawet do kilku metrów), bielono wapnem i składano w harmonijkę. Wysokość stron wynosiła ok. 20-25 cm, a szerokość ok. połowy wysokości. Po wypolerowaniu dzielono na strony i sekcje za pomocą czerwonych linii, a w ich obrębie zaznaczano miejsca na kolumny tekstu i na obrazki. Tekst i ilustracje malowano różnokolorowymi farbami przy pomocy pędzelków[84].

Literatura MajówEdytuj

Osobny artykuł: Literatura Majów.

Literatura Majów, którą znamy, została zredagowana przez uczonych tubylców już po podboju hiszpańskim. Bracia zakonni, których zadaniem była ewangelizacja społeczeństwa, nauczyli autochtonów pisać w językach lokalnych używając alfabetu łacińskiego. Być może teksty były zapisywane przez Majów na zwojach, jednakże najprawdopodobniej były przekazywane ustnie, z pokolenia na pokolenie, do czasu epoki kolonialnej i nabycia przez Indian umiejętności pisania.

SztukaEdytuj

Osobny artykuł: sztuka Majów.

Główne osiągnięcie cywilizacji Majów w dziedzinie architektury stanowią monumentalne zespoły przestrzenne, złożone ze świątyń na wysokich piramidach schodkowych, pałaców, tarasów, dziedzińców i boisk do rytualnej gry w piłkę (ullamaliztli). W dziedzinie sztuki Majowie słynęli z ozdób stiukowych, malowideł ściennych, rzeźb i płaskorzeźb z kamienia (zwłaszcza jadeitu), drewna i kości, polichromowanej ceramiki oraz biżuterii.

NaukaEdytuj

Osobny artykuł: kalendarz Majów.
 
Liczby Majów

Nauka Majów, to przede wszystkim astronomia. Prowadzili precyzyjne obserwacje astronomiczne, m.in. przewidywali zaćmienia Słońca i Księżyca, wschody i zachody Wenus[69], wędrówkę konstelacji zodiaku przez pory roku oraz obliczyli czas obrotu Księżyca dookoła Ziemi (mierzony w dniach) z dokładnością do trzeciego miejsca po przecinku[85]. Posługiwali się również skomplikowanymi systemami rachuby czasu. Kalendarz liturgiczny był wykorzystywany przede wszystkim do przewidywania przyszłości i określania szczęśliwych i pechowych dni dla rozpoczynania najróżniejszych przedsięwzięć, przede wszystkim prowadzenia wojen[86].

Majowie rozwinęli dwudziestkowy system zapisu matematycznego i wynaleźli koncepcję zera[60][69].

ReligiaEdytuj

Religia Majów związana była z mitologią. Dla swoich bogów Majowie budowali świątynie na szczytach piramid, gdzie składali im ofiary z kwiatów, ptasich piór, kukurydzy i innych pokarmów, a także krwawe ofiary ze zwierząt, często z ludzi. Jedną z ofiar było upuszczanie sobie krwi[87][88]. Znana jest kamienna stela z reliefem przedstawiającym króla Yaxchilan – Itzamnaaj Balam trzyma zapaloną pochodnię nad głową swojej żony – K'abal Xook, która klęcząc przeciąga przez język sznur z kolcami. Krew spływa po sznurze nasączając zwoje papieru znajdujące się w naczyniu[89]. Później papier palono wraz z kopalem jako pokarm bogów[90].

Mitologia MajówEdytuj

Osobny artykuł: mitologia Majów.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 113.
  2. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 116.
  3. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 86.
  4. Coe 2005 ↓, s. 12.
  5. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 84.
  6. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 87–88.
  7. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 95.
  8. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 92.
  9. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 87.
  10. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 88–89.
  11. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 89.
  12. Coe 2005 ↓, s. 81.
  13. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 91.
  14. Coe 2005 ↓, s. 67.
  15. Coe 2005 ↓, s. 82.
  16. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 93–94.
  17. Coe 2005 ↓, s. 87.
  18. a b c Faron-Bartels 2009 ↓, s. 100.
  19. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 98–100.
  20. Coe 2005 ↓, s. 234-239.
  21. a b c Faron-Bartels 2009 ↓, s. 101.
  22. Coe 2005 ↓, s. 95–105.
  23. Coe 2005 ↓, s. 102.
  24. a b c Coe 2005 ↓, s. 125.
  25. Coe 2005 ↓, s. 118.
  26. Coe 2005 ↓, s. 134–138.
  27. Coe 2005 ↓, s. 140.
  28. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 103-104.
  29. Coe 2005 ↓, s. 162.
  30. Thompson J. E. S.: The Maya Central Area at the Spanish Conquest and Later, The Problem of Demography. Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, 1966: 23-37.
  31. Coe 2005 ↓, s. 200–252.
  32. Coe 2005 ↓, s. 165–173.
  33. Coe 2005 ↓, s. 161–163.
  34. Coe 2005 ↓, s. 164.
  35. Coe 2005 ↓, s. 177.
  36. Coe 2005 ↓, s. 179–181.
  37. Coe 2005 ↓, s. 188–189.
  38. Coe 2005 ↓, s. 170.
  39. Coe 2005 ↓, s. 192.
  40. Coe 2005 ↓, s. 112.
  41. Coe 2005 ↓, s. 193.
  42. Coe 2005 ↓, s. 194–196.
  43. Coe 2005 ↓, s. 206.
  44. a b Coe 2005 ↓, s. 196–197.
  45. Coe 2005 ↓, s. 194.
  46. a b c Roys R. L.: The Political Geography of the Yucatan Maya, Carnegie Institution, Washington 1957
  47. Pugh T. W.: The Exemplary Center of the Late Postclassic Kowoj Maya, Latin American Antiquity, 2003, 14, (4): 408-430
  48. Coe 2005 ↓, s. 197.
  49. Coe 2005 ↓, s. 200–201.
  50. a b c Fox J. W.: Quichean Conquest, University of New Mexico Press, Albuquerque 1978
  51. Jones G. D.: The Conquest of the Last Maya Kingdom, Stanford University Press, Stanford, California 1998
  52. a b c d Popol Vuh – Księga Rady Narodu Quiché (tłum. Haliny Czarnockiej i Carlosa Marrodána Casasa). Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 1980
  53. Coe 2005 ↓, s. 201.
  54. a b Gać J.: W poszukiwaniu Majów, Wydawnictwo KLIO, Łódź 1992
  55. Coe 2005 ↓, s. 203.
  56. a b c Jones G. D.: The Conquest of the Last Maya Kingdom, Stanford University Press. Stanford, California 1998
  57. Blom F.: Gaspar Antonio Chi, Interpreter, American Anthropologist, 1928, 30 (2): 250-262.
  58. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 101-102.
  59. a b c Faron-Bartels 2009 ↓, s. 102.
  60. a b c d e Faron-Bartels 2009 ↓.
  61. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 93.
  62. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 103.
  63. Coe 2005 ↓, s. 204–206.
  64. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 96.
  65. Coe 2005 ↓, s. 113.
  66. Coe 2005 ↓, s. 144.
  67. Coe 2005 ↓, s. 171.
  68. Coe 2005 ↓, s. 220–221.
  69. a b c d e f Timothy Laughton: Majowie. Życie, legendy i sztuka, National Geografic, Wydawnictwo G+RBA, Warszawa 2002, ​ISBN 978-83-89019-20-5-1
  70. Coe 2005 ↓, s. 208–209.
  71. Coe 2005 ↓, s. 221–223.
  72. Roys R. L.: The Indian Background of Colonial Yucatán, Carnegie Institution, Washington 1943
  73. a b Carmack R. M.: Quichean Civilization, Berkeley & Los Angeles 1973.
  74. Coe 2005 ↓, s. 201–202.
  75. Coe 2005 ↓, s. 238.
  76. Coe 2005 ↓, s. 193–194.
  77. Carmack R. M., Weeks J. M.: The Archeology and Ethnohistory of Utatlan: A Conjunctive Approach, American Antiquity,1981, 46 (2): 323-341
  78. a b Faron-Bartels 2009 ↓, s. 110.
  79. a b Coe 2005 ↓, s. 209.
  80. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 112.
  81. Coe 2005 ↓, s. 233–234.
  82. "Symbols on the Wall Push Maya Writing Back by Years", The New York Times, 10 stycznia 2006
  83. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 117-118.
  84. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 118-119.
  85. Coe 2005 ↓, s. 225–229.
  86. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 100-101.
  87. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 107–108.
  88. Timothy Laughton: Majowie. Życie, legendy i sztuka, National Geografic, Wydawnictwo G+RBA, Warszawa 2002, s. 110-113
  89. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 107.
  90. Faron-Bartels 2009 ↓, s. 108.

BibliografiaEdytuj

  • Renata Faron-Bartels, Ludzie i bogowie Ameryki Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2009, ISBN 978-83-04-04932-1, OCLC 750531647 [dostęp 2019-07-01].
  • Michael D. Coe, The Maya, wyd. 7, New York: Thames and Hudson, 2005, ISBN 0-500-28505-5, OCLC 58673487 [dostęp 2019-07-01].

Linki zewnętrzneEdytuj