Otwórz menu główne

Marek Kuchciński

Polski polityk, dziennikarz, działacz ruchu hipisowskiego, działacz opozycyjny, Poseł na Sejm RP, Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w latach 2015-2019.

Marek Tadeusz Kuchciński (ur. 9 sierpnia 1955 w Przemyślu) – polski polityk i dziennikarz. Od 2001 poseł na Sejm IV, V, VI, VII, VIII i IX kadencji, w latach 2010–2015 wicemarszałek Sejmu VI i VII kadencji, w latach 2015–2019 marszałek Sejmu VIII kadencji.

Marek Kuchciński
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 9 sierpnia 1955
Przemyśl
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Okres od 12 listopada 2015
do 9 sierpnia 2019
Przynależność polityczna Prawo i Sprawiedliwość
Poprzednik Małgorzata Kidawa-Błońska
Następca Elżbieta Witek
Wicemarszałek Sejmu VI i VII kadencji
Okres od 4 sierpnia 2010
do 11 listopada 2015
Przynależność polityczna Prawo i Sprawiedliwość
Przewodniczący Klubu Parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości (p.o.)
Okres od 10 kwietnia 2010
do 3 sierpnia 2010
Przynależność polityczna Prawo i Sprawiedliwość
Poprzednik Grażyna Gęsicka
Następca Mariusz Błaszczak
Przewodniczący Klubu Parlamentarnego Prawa i Sprawiedliwości
Okres od 19 lipca 2006
do 13 listopada 2007
Przynależność polityczna Prawo i Sprawiedliwość
Poprzednik Przemysław Gosiewski
Następca Przemysław Gosiewski
podpis
Odznaczenia
Krzyż Wolności i Solidarności Krzyż Wielki Węgierskiego Orderu Zasługi (cywilny) Order Za Zasługi III klasy (Ukraina) Wielki Krzyż Orderu „Za Zasługi dla Litwy”
Marek Kuchciński i Stanisław Karczewski podczas zgromadzenia posłów i senatorów, 22 grudnia 2015
Marszałek Sejmu Marek Kuchciński przyjmuje z rąk Beaty Szydło projekt ustawy rządu Prawa i Sprawiedliwości Rodzina 500 plus, 26 stycznia 2016
Marek Kuchciński przemawia podczas 72. Rocznicy Powstania Warszawskiego, 1 sierpnia 2016
Marszałek Marek Kuchciński, László Kövér, Kornel Morawiecki podczas odsłonięcia pomnika Henryka Sławika i Józsefa Antalla w Budapeszcie, 26 czerwca 2017
Wizyta przedstawicieli Węgier w Sejmie RP. Od prawej: Ryszard Terlecki, Orsolya Zsuzsanna Kovács, Jarosław Kaczyński, Viktor Orbán, Marek Kuchciński, Joachim Brudziński, 22 września 2017
Marek Kuchciński podczas odsłonięcia tablicy upamiętniającej śp. prezydenta prof. Lecha Kaczyńskiego w Gdańsku, obok Marta Kaczyńska, 20 marca 2019

ŻyciorysEdytuj

Wykształcenie i praca zawodowaEdytuj

Uzyskał wykształcenie średnie. Od 1974 do 1978 studiował historię sztuki na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, lecz studiów nie ukończył[1]. W 1978 został absolwentem Pomaturalnego Studium Ogrodnictwa. W młodości związany z subkulturą hipisów[2]. Od 1979 do 1991 prowadził rodzinne gospodarstwo ogrodnicze.

Od 1990 do 2000 kierował Przemyskim Towarzystwem Kulturalnym. Od 1989 do 1993 był redaktorem naczelnym miesięcznika „Spojrzenia Przemyskie”. Od 1989 do 1992 pełnił funkcję wiceprezesa oddziału rzeszowskiego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Od 1994 do 1998 przewodniczył radzie programowej Polskiego Radia Rzeszów. Był także korespondentem Radia Lwów. Współpracował również m.in. z „Nowym Państwem”, „Rolą Katolicką” i nowojorskim „Nowym Dziennikiem”.

Został wyróżniony m.in. nagrodą Polskiego Radia i Telewizji w Rzeszowie i nagrodą wojewody przemyskiego za osiągnięcia w dziedzinie kultury[3].

Działalność publicznaEdytuj

Działalność opozycyjna

Pod koniec lat 70. współpracownik niezależnego ruchu ludowego. Od 1981 r. członek NSZZ R.I. „Solidarność”. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. podjął działalność opozycyjną: drukował i kolportował podziemne wydawnictwa, współpracował ze środowiskiem Kultury Niezależnej w Warszawie, organizował pomoc żywnościową dla robotników. Od grudnia 1982 r. członek Duszpasterstwa Rolników w Krasiczynie kierowanego przez ks. Stanisława Bartmińskiego, a od 1984 r. członek Ogólnopolskiego Komitetu Oporu Rolników. Współorganizował Dni Kultury Chrześcijańskiej w Przemyślu. Był współtwórcą audycji radiowych podziemnej „Solidarności”. 26 września 1985 r. funkcjonariusze SB przeprowadzili w jego domu rewizję. Podczas przeszukania zarekwirowali broszury i literaturę bezdebitową, znaczki „Solidarności” oraz druk do podrobienia świadectwa ukończenia szkoły podoficerskiej MO. Po stwierdzeniu, że powyższe materiały zawierają informacje mogące szkodzić interesom państwa został zatrzymany, a następnie tymczasowo aresztowany pod zarzutem gromadzenia i przechowywania podziemnych wydawnictw. Podczas przesłuchań odmówił składania wyjaśnień, a w ramach protestu odmówił przyjmowania posiłków w Areszcie Śledczym w Jarosławiu. Z Zakładu karnego w Przemyślu został zwolniony 22 listopada 1985 r. na wniosek Miejskiego Komitetu PRON w Przemyślu, która uwzględniła apel Rady Krajowej PRON o złagodzenie rygorów wobec podejrzanych o popełnienie przestępstw niekryminalnych. Od 1987 r. współredagował literacko-artystyczny periodyk „Strych Kulturalny” oraz współtworzył niezależny klub dyskusyjny. W ramach tej działalności organizował spotkania z politykami, intelektualistami z Europy Zachodniej, USA i Australii. Od 1989 r. redaktor naczelny miesięcznika „Spojrzenie Przemyskie”. W 1989 r. został powołany na członka Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w Przemyślu. Posiadał zastrzeżenie wjazdu do wszystkich krajów świata w latach 1985–1989 wniesione przez Wydział Śledczy SB i Wydział VI SB WUSW w Przemyślu. Był inwigilowany i represjonowany przez Służbę Bezpieczeństwa w latach 1985–1989[4].

Działalność po 1989 roku

W 1989 był w Komitecie Obywatelskim w województwie przemyskim oraz w Krajowym Komitecie Obywatelskim „Solidarność” przy Lechu Wałęsie. W 1989 roku poznał Jarosława Kaczyńskiego[5]. Od 1990 do 1999 należał do Porozumienia Centrum. Kierował zarządem wojewódzkim oraz zasiadał w zarządzie głównym tej partii. W 1999 odszedł z PC do PPChD, gdzie również zasiadał w zarządzie głównym. W 2001 przystąpił do Prawa i Sprawiedliwości i tworzył struktury PIS na Podkarpaciu. Został przewodniczącym zarządu regionalnego PiS na Podkarpaciu. Wszedł również w skład komitetu politycznego partii.

W latach 1994–1999 był radnym rady miasta w Przemyślu. W latach 1999–2001 zajmował stanowisko drugiego wicewojewody podkarpackiego. W tym czasie wydzierżawił od Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa prawie 90 ha ziemi w Bieszczadach[2].

Jako radny w 1996 r. przedstawił ideę utworzenia międzynarodowej uczelni na Podkarpaciu, która ostatecznie powstała w 2001 roku z przekształcenia uczelni zawodowej na Państwową Wyższą Szkołę Wschodnioeuropejską w Przemyślu[6][7][8].

W 2001 został wybrany na posła Sejmu IV kadencji z listy wyborczej PiS, zasiadał w kilku komisjach sejmowych. Był wiceprzewodniczącym Parlamentarnej Grupy Polsko-Ukraińskiej oraz członkiem Zgromadzenia Polski i Ukrainy.

Otrzymał Laur „Nowin” w kategorii Polityk Roku 2003[3].

Był współtwórcą i propagatorem projektu „Europa Karpat” – inicjatywy rozwijania współpracy międzynarodowej siedmiu państw: Czech, Polski, Rumunii, Serbii, Słowacji, Ukrainy i Węgier[9].

W wyborach w 2005 ponownie uzyskał mandat poselski, w 2006 objął stanowisko przewodniczącego Klubu Parlamentarnego PiS. Od 2005 do 2007 przewodniczył Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych. W przedterminowych wyborach w 2007 po raz trzeci został posłem, otrzymując w okręgu krośnieńskim 35 060 głosów. 12 stycznia 2008 powołano go na wiceprezesa PiS, a 24 lipca 2010 przestał pełnić tę funkcję. W 2010 został p.o. przewodniczącego Klubu Parlamentarnego PiS w miejsce Grażyny Gęsickiej, która zginęła 10 kwietnia tego samego roku w katastrofie polskiego samolotu Tu-154M w Smoleńsku. 4 sierpnia 2010 został wybrany na wicemarszałka Sejmu z ramienia PiS po śmierci Krzysztofa Putry, który również zginął w katastrofie w Smoleńsku.

W wyborach parlamentarnych w 2011 został ponownie liderem listy PiS do Sejmu w okręgu krośnieńskim i uzyskał mandat poselski (dostał 23 128 głosów)[10]. 8 listopada 2011 wybrany na wicemarszałka Sejmu VII kadencji[11]. Także w wyborach parlamentarnych w 2015 z powodzeniem ubiegał się o poselską reelekcję (dostał 34 558 głosów)[12]. Na pierwszym posiedzeniu Sejmu VIII kadencji, 12 listopada 2015, został wybrany na marszałka Sejmu[13], zdobywając 409 głosów[14].

Marszałek Sejmu VIII kadencjiEdytuj

Jako Marszałek Sejmu VIII kadencji był inicjatorem ustawy o Straży Marszałkowskiej, która weszła w życie 20 maja 2018 r., zgodnie z którą stała się ona służbą mundurową, a jej funkcjonariusze zyskali nowe uprawnienia. Decyzją marszałka Marka Kuchcińskiego wprowadzone zostały nowe mundury nawiązujące do ubiorów historycznych[15].

Zainicjował spotkania #EUROWAW2017[16], #EUROWAW2018[17] i #EUROWAW2019[18]. Za jego kadencji Kancelarie Sejmu i Senatu zorganizowały w 2018 r. wiosenną sesję Zgromadzenia Parlamentarnego NATO[19]. Jako współtwórca projektu Europa Karpat organizował spotkania parlamentarzystów państw karpackich[20]. W uznaniu wkładu włożonego przez Marszałka Sejmu w rozwijanie relacji polsko-węgierskich Marek Kuchciński został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Zasługi[21].

15 kwietnia 2016 przewodniczył obradom Zgromadzenia Narodowego zwołanemu z okazji 1050-lecia chrztu Polski[22].

16 grudnia 2016, podczas 33. posiedzenia Sejmu VIII kadencji, wykluczył z obrad posła PO Michała Szczerbę, co wywołało protest części posłów opozycji i zablokowanie przez nich Sali Posiedzeń. Przeniósł wtedy obrady do Sali Kolumnowej, do której nie zostali wpuszczeni przedstawiciele mediów, posłom opozycji uniemożliwiono zgłaszanie wniosków formalnych, poprawki do ustawy budżetowej na 2017 rok przegłosowano blokami, a część posłów Prawa i Sprawiedliwości podpisała listy obecności na posiedzeniu już po jego zamknięciu[23][24].

W lipcu 2017 jako Marszałek Sejmu nakazał wprowadzenie na salę plenarną Sejmu funkcjonariuszy Straży Marszałkowskiej w celu ochrony fotela marszałkowskiego przed posłami opozycji. Zarządzeniem wydanym 18 lipca 2017 zakazał posłom (z wyjątkiem osób przez siebie wskazanych) wstępu do części prezydialnej sali posiedzeń[25][26].

13 lipca 2018 przewodniczył obradom Zgromadzenia Narodowego zwołanemu z okazji 550-lecia polskiego parlamentaryzmu[27].

Wniosek o odwołanie Kuchcińskiego z funkcji Marszałka Sejmu

26 lipca 2019 klub Platforma Obywatelska–Koalicja Obywatelska złożył wniosek o odwołanie Marka Kuchcińskiego z funkcji Marszałka Sejmu, w związku prywatnymi podróżami rządowymi samolotami[28][29][30]. Wraz z Kuchcińskim pasażerami rządowego samolotu byli m.in. siostra marszałka, jego syn[31] oraz żona (wpisana jako jedyny pasażer)[32]. Ponadto z marszałkiem w różnych dniach podróżowali m.in. posłowie PiS, minister infrastruktury, doradca szefa Kancelarii, marszałek województwa podkarpackiego, przewodniczący rady nadzorczej PAP[33], europosłowie PiS oraz asystentka marszałka i wicedyrektorka gabinetu[33].

5 sierpnia 2019 Marek Kuchciński wydał oświadczenie, w którym stwierdził, że odbył 23 loty z rodziną rządowym samolotem ze statusem HEAD[34][35]. Tego samego dnia Centrum Informacyjne Sejmu opublikowało tabelę informującą o lotach Kuchcińskiego rządowymi samolotami. Kontrowersje wzbudziły m.in. loty marszałka do Rzeszowa w celu: złożenia oficjalnej wizyty w Szwecji, która odbyła się 2 dni wcześniej[36][37], uczestnictwa w XXXV Dożynkach Archidiecezji Przemyskiej oraz dożynkach powiatu jarosławskiego[38][39], uczczenia 125-lecia OSP w Zarszynie[40], a także wmurowania aktu erekcyjnego pod budowę Przemyskiego Centrum Rozwoju Badmintona[41][42][43][44]. Niektóre media nazwały prywatne loty marszałka mianem afery Air Kuchciński[45][46][47][48].

7 sierpnia 2019 prokuratura wszczęła postępowanie sprawdzające w sprawie lotów Marka Kuchcińskiego[49].

9 sierpnia 2019 roku złożył rezygnację z funkcji Marszałka Sejmu[50].

Ponownie wybrany do Sejmu w wyborach parlamentarnych w 2019 roku.

Wyniki wyborczeEdytuj

Wybory Komitet wyborczy Organ Okręg Wynik
2001 Prawo i Sprawiedliwość Sejm IV kadencji nr 22 4741 (1,58%) T[51]
2005 Prawo i Sprawiedliwość Sejm V kadencji nr 22 16 061 (5,88%) T[52]
2007 Prawo i Sprawiedliwość Sejm VI kadencji nr 22 35 060 (10,62%) T[53]
2015 Prawo i Sprawiedliwość Sejm VIII kadencji nr 22 34 558 (10,57%) T[12]
2011 Prawo i Sprawiedliwość Sejm VII kadencji nr 22 23 128 (7,76%) T[10]
2019 Prawo i Sprawiedliwość Sejm IX kadencji nr 22 61 262 (15,68%)

OdznaczeniaEdytuj

Życie prywatneEdytuj

Jest żonaty po raz drugi, ma troje dzieci[58].

PrzypisyEdytuj

  1. Politycy bez ukończonych studiów. onet.pl, 1 października 2012. [dostęp 2018-10-07].
  2. a b Bieszczadzkie łąki szefa klubu parlamentarnego PiS. dziennik.pl, 2 marca 2007. [dostęp 2015-06-01].
  3. a b Biografia. marekkuchcinski.pl, 5 lipca 2011. [dostęp 2017-08-08].
  4. Opozycjoniści z czasów PRL z Polski południowo-wschodniej uhonorowani odznaczeniami państwowymi. dzieje.pl, 11 października 2016. [dostęp 2017-08-08].
  5. Wszystkie twarze Kuchcińskiego. Od hipisa do marszałka Sejmu. wyborcza.pl, 27 listopada 2015. [dostęp 2017-08-08].
  6. JUBILEUSZ 15-LECIA PWSW W PRZEMYŚLU. andrzejmatusiewicz.eu, 28 listopada 2016. [dostęp 2017-08-08].
  7. Jubileusz przemyskiej PWSW z udziałem marszałka Sejmu RP. marekkuchcinski.pl, 29 listopada 2016. [dostęp 2017-08-08].
  8. Towarzystwo Akademii Przemyskiej. pwsw.pl. [dostęp 2017-08-08].
  9. Waldemar Paruch: Europa Karpat. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2016, s. 4. ISBN 978-83-7666-478-1.
  10. a b Serwis PKW – Wybory 2011. [dostęp 2016-03-17].
  11. M.P. z 2011 r. nr 100, poz. 1010.
  12. a b Serwis PKW – Wybory 2015. [dostęp 2016-03-17].
  13. M.P. z 2015 r. poz. 1138.
  14. Marek Kuchciński marszałkiem Sejmu. Miał rywala. tvn24.pl, 12 listopada 2015. [dostęp 2015-11-12].
  15. Straż Marszałkowska świętuje „pierwsze urodziny”, infosecurity24.pl, 20 maja 2019.
  16. „Równi z równymi, wolni z wolnymi”. Podsumowanie Szczytu Parlamentarnego #EUROWAW2017, sejm.gov.pl, 18 maja 2017.
  17. „Jesteśmy razem i razem powinniśmy bronić naszej wolności”. Szczyt Parlamentarny EUROWAW2018 – relacja, sejm.gov.pl, 13 lipca 2018.
  18. #EUROWAW2019: „Upadek komunizmu najważniejszym doświadczeniem historycznym całej powojennej Europy”. Relacja z obrad z sesji plenarnej, sejm.gov.pl, 6 czerwca 2019.
  19. „NATO trwa przy zobowiązaniu do wspólnej obrony”. W Warszawie zakończyła się sesja parlamentarna Sojuszu Północnoatlantyckiego – relacja, sejm.gov.pl, 28 maja 2018.
  20. Konferencja „Europa Karpat” w ramach XXVI Forum Ekonomicznego – drugi dzień obrad – Forum Ekonomiczne, forum-ekonomiczne.pl [dostęp 2019-07-26] (pol.).
  21. Marszałek Sejmu odznaczony Wielkim Krzyżem Orderu Zasługi Węgier. „Naszym wspólnym celem wzmacnianie państw w Europie Środkowej” – relacja z Budapesztu, sejm.gov.pl [dostęp 2019-07-26].
  22. Historyczne Zgromadzenie Narodowe z okazji 1050-lecia chrztu Polski. Orędzie prezydenta, fakty.interia.pl [dostęp 2019-07-26] (pol.).
  23. Magłorzata Kryszkiewicz i in.. Demokracja kolumnowa. Budżet kolumnowy. „Dziennik Gazeta Prawna”, s. A4, 19 grudnia 2016. 
  24. Sprawozdanie Stenograficzne z 33. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 grudnia 2016 r.. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. s. 64–71. [dostęp 2016-12-20].
  25. PiS chce uniknąć powtórki z grudnia. Marek Kuchciński otoczył się dodatkowymi strażnikami. wp.pl, 18 lipca 2017. [dostęp 2017-08-07].
  26. Nowe porządki w Sejmie. „Posłowie nie mogą wchodzić do części prezydialnej sali posiedzeń”. dziennik.pl, 18 lipca 2017. [dostęp 2017-08-07].
  27. Zgromadzenie Narodowe z okazji 550 lat polskiego parlamentaryzmu, Marek Kuchciński, 13 lipca 2018 [dostęp 2019-07-26] (pol.).
  28. Wniosek o odwołanie Kuchcińskiego. „Nie ma zgody na oligarchiczne zachowania”, TVN24.pl [dostęp 2019-07-26].
  29. Koalicja Obywatelska składa wniosek o odwołanie marszałka Kuchcińskiego, Onet Wiadomości, 26 lipca 2019 [dostęp 2019-07-26] (pol.).
  30. Wniosek o odwołanie marszałka Kuchcińskiego. Za drogie podróże z rodziną, tokfm [dostęp 2019-07-26] (pol.).
  31. Piotrowicz, Krasnodębski, Ziobro, Jasiński. Ujawniamy listy pasażerów lotów marszałka, TVN24.pl [dostęp 2019-08-08].
  32. „Dodatkowy lot” z żoną marszałka Sejmu. Dotarliśmy do nowych dokumentów, TVN24.pl [dostęp 2019-08-06].
  33. a b Piotrowicz, Krasnodębski, Ziobro, Jasiński. Ujawniamy listy pasażerów lotów marszałka, TVN24.pl [dostęp 2019-08-07].
  34. Redakcja, Marszałek Sejmu przeprasza i zostaje na stanowisku, polityka.pl, 2019 [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  35. Przeprosiny marszałka Sejmu były ważnym elementem standardów politycznych, tvp.info [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  36. Tłumaczenia Kuchcińskiego ws. lotów, to największy absurd dekady. Według kancelarii sejmu, marszałek cofał się w czasie, Pikio.pl, 6 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  37. Kuchciński twierdzi, że cofa się w czasie. Zobacz te dokumenty!, www.fakt.pl, 6 sierpnia 2019 [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  38. „Szejk Podkarpacia”. Według opozycji, Kuchciński woził rządowymi samolotami posłów PiS i ich rodziny, rmf24.pl [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  39. Na dożynki i urodziny OSP. Opublikowano listę lotów Kuchcińskiego – Polsat News, polsatnews.pl [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  40. Na dożynki i urodziny OSP. Opublikowano listę lotów Kuchcińskiego – Polsat News, polsatnews.pl [dostęp 2019-08-06] (pol.).
  41. Centrum badmintona, odpust, nagrodzenie pasażera. Po co marszałek lata na Podkarpacie, TVN24.pl [dostęp 2019-08-08].
  42. l, Na dożynki i urodziny OSP. Opublikowano listę lotów Kuchcińskiego – Polsat News, polsatnews.pl [dostęp 2019-08-08] (pol.).
  43. Poseł MIAŻDŻY Marka Kuchcińskiego. Padły słowa o rodzinie marszałka Sejmu, se.pl [dostęp 2019-08-08].
  44. „Air Kuchciński” dla krewnych i znajomych. Kto jeszcze załapał się na podniebną taksówkę marszałka?, Newsweek.pl [dostęp 2019-08-08] (pol.).
  45. Mikołaj Wójcik, Afera „Air Kuchciński”. Marszałek wykonał jeden krok, drugiego nie widać, fakt.pl [dostęp 2019-08-08] (pol.).
  46. Łukasz Lipiński, Kuchciński idzie w zaparte, polityka.pl, 2019 [dostęp 2019-08-07] (pol.).
  47. Kiedyś Marek Kuchciński wymyślił hasło „TKM”. Dziś mówi nam „teraz kur... ja”, gazetapl [dostęp 2019-08-07] (pol.).
  48. Kpina z państwa. Ujawniono, co stało się z dokumentami o lotach Kuchcińskiego sprzed 2018 roku, naTemat.pl [dostęp 2019-08-07] (pol.).
  49. Wszczęto postępowanie sprawdzające w sprawie lotów Kuchcińskiego, wyborcza.pl [dostęp 2019-08-07] (pol.).
  50. Marek Kuchciński zrezygnował. Wkrótce Sejm wybierze nowego marszałka – Wiadomości, wiadomosci.radiozet.pl [dostęp 2019-08-09] (pol.).
  51. Serwis PKW – Wybory 2001. [dostęp 2016-03-17].
  52. Serwis PKW – Wybory 2005. [dostęp 2016-03-17].
  53. Serwis PKW – Wybory 2007. [dostęp 2016-03-17].
  54. Krzyże Wolności i Solidarności dla działaczy opozycji. ipn.gov.pl, 12 października 2016. [dostęp 2016-10-12].
  55. Węgry honorują marszałków Sejmu i Senatu wysokim odznaczeniem państwowym. sejm.gov.pl, 2018-03-02. [dostęp 2018-03-02].
  56. Указ Президента України № 739/2007 (ukr.). president.gov.ua. [dostęp 2015-06-01].
  57. Wysokie odznaczenia Państwa Litewskiego dla polskich polityków (pol.). wilnoteka.lt, 2019-02-22.
  58. Marszałek na telefon. Kim jest Marek Kuchciński?. wyborcza.pl, 27 listopada 2015. [dostęp 2016-12-19].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj