Obserwabla

Obserwablaoperator hermitowski (samosprzężony) definiowany w mechanice kwantowej, reprezentujący pewną mierzalną wielkość fizyczną.

Przydatność operatorów hermitowskich wynika stąd, że ich wartości własne są liczbami rzeczywistymi i z tej racji mogą określać wyniki pomiarów fizycznych.

Zgodnie z postulatami mechaniki kwantowej

  • każdej wielkości fizycznej odpowiada pewien operator hermitowski
  • wartości własne danego operatora są jedynymi możliwymi wartościami, jakie można otrzymać w pomiarze wielkości fizycznej, której odpowiada ten operator.

Jeżeli operator ma dyskretny zbiór wartości własnych, to oznacza, że wartości mierzalne są dyskretne (skwantowane).

Jeżeli dwa operatory (obserwable) nie komutują ze sobą, to odpowiadających im wielkości fizycznych nie da się zmierzyć jednocześnie.

Pomiar a operator pomiaruEdytuj

Aktowi pomiaru wykonanemu na układzie kwantowym odpowiada w formalizmie mechaniki kwantowej zadziałanie operatorem (obserwablą) na wektor stanu   przypisany temu układowi (przy czym postać wektora   zależy od stanu układu i jego rodzaju). W wyniku otrzymuje się zbiór wartości własnych i funkcji własnych tego operatora. Wartości własne tworzą zbiór możliwych wartości, jakie można uzyskać w realnym pomiarze. Wektorom własnym odpowiadają stany, jakie układ może przyjąć po pomiarze. Aby dany operator   był obserwablą, jego wektory własne muszą tworzyć bazę przestrzeni Hilberta – wtedy każdy wektor stanu przestrzeni Hilberta można rozłożyć w tej bazie. Np. jeżeli   są wektorami własnymi operatora   to

 

gdzie   – wartość własna, odpowiadająca wektorowi własnemu  

Ciągłe widmo wartości własnychEdytuj

Gdy wektory własne operatora tworzą zbiór ciągły (tzw. widmo ciągłe), to można rozłożyć wektor stanu   w bazie wektorów   następująco:

 

Wtedy gęstość prawdopodobieństwa otrzymania w pomiarze wartości własnej   jest równa

 

Np. operatory pomiaru położenia cząstki swobodnej czy pomiaru jej pędu mają widmo ciągłe.

Dyskretne widmo wartości własnychEdytuj

Gdy wektory własne   operatora tworzą zbiór dyskretny (tzw. widmo dyskretne), to można rozłożyć wektor stanu   w bazie wektorów   następująco:

 

Prawdopodobieństwo otrzymania w pomiarze wartości własnej   jest równe  

Reprezentacja macierzowa obserwabliEdytuj

Operator hermitowski o wartościach własnych tworzących zbiór dyskretny można przedstawić w postaci macierzy hermitowskiej.

Np. operatorowi pomiaru spinu cząstki w kierunku   (prostopadłym do kierunku zewnętrznego pola magnetycznego) odpowiada macierz

 

Operatorowi pomiaru energii całkowitej cząstki (operatorowi Hamiltona), momentu pędu odpowiadają także macierze hermitowskie.

Wartość średnia pomiaruEdytuj

Wartość średnią operatora   w unormowanym stanie kwantowym   opisywanym przez funkcję falową   oblicza się następująco

 

Natomiast wartość obserwabli w danym stanie własnym   wyznacza się, rozwiązując zagadnienie własne:

 

gdzie   jest wartością własną operatora   Dla obserwabli jest to liczba rzeczywista.

Wartości własne mogą być zdegenerowane, tzn. jednej wartości własnej odpowiada kilka liniowo niezależnych wektorów własnych.

Dla operatorów o widmie dyskretnym zamiast całki mamy sumę.

Obserwable niekomutująceEdytuj

Istotna różnica między mechaniką klasyczną a kwantową leży w stwierdzeniu, iż niektóre wielkości fizyczne nie mogą być mierzone jednocześnie. Wielkościom tym w mechanice kwantowej odpowiadają operatory, które nie komutują ze sobą, tzn. ich komutator jest różny od zera,

 

Np. komutator operatorów pomiaru położenia cząstki i jej pędu w tym samym kierunku wynosi

 

co oznacza, że nie da się jednocześnie zmierzyć precyzyjnie położenia i pędu cząstki. Wynik ten stanowi podstawę zasady nieoznaczoności Heisenberga.

Zobacz teżEdytuj