Kapłaństwo i ordynacja kobiet

Kapłaństwo kobiet, ordynacja kobiet – powszechnie stosowane określenie kwestii dopuszczania kobiet do stanu duchownego.

Znaczenie szersze i ścisłe terminuEdytuj

Wychodząc od definicji słowa „kapłan”, oznaczającego osobę pośredniczącą między ludźmi a istotą nadludzką (bóstwem) poprzez sprawowanie określonych czynności kultowych, zagadnienie dopuszczania kobiet do tych czynności można by rozpatrywać w wielu religiach. Kobiety sprawowały niektóre funkcje kapłańskie w religiach starożytnych (Egipt, Babilonia, Rzym, Grecja), a obecnie w religiach pierwotnych (np. w Afryce Zachodniej czy Oceanii), shintō i buddyzmie. Kapłanami w judaizmie, taoizmie i zaratusztrianizmie byli wyłącznie mężczyźni. Wiąże się to z rolą kobiety w ujęciu doktryny i tradycji poszczególnych religii. Kwestia nie dotyczy islamu, gdyż kapłaństwo w nim nie występuje.

W znaczeniu ścisłym święcenia i ordynacja kobiet dotyczy Kościołów chrześcijańskich: święcenia dotyczą Kościołów historycznych, a ordynacja - Kościołów poreformacyjnych nieuznających sakramentu święceń.

Problematyka udzielania święceń kobietom (Kościoły historyczne)Edytuj

Rola kobiet w Kościele w ujęciu historycznymEdytuj

 
Święta Olimpia – diakonisa

W czasach starożytnych kobieta zwyczajowo pozostawała pod władzą męża bądź ojca. Nie pozostało to bez wpływu na organizację pierwszych gmin chrześcijańskich. Jezus Chrystus wybrał do grona Dwunastu wyłącznie mężczyzn. Św. Paweł w swoich listach zalecał, by kobiety nie nauczały na zgromadzeniach (por. 1 Tm 2, 8-15; 1 Kor 14, 34-35)[1].

Zgodnie z Tradycją Kościoła, święcenia obejmują trzy stopnie: diakonat, prezbiterat oraz episkopat (biskupstwo). Kapłanami w sensie ścisłym są prezbiterzy oraz biskupi. Diakoni pełnią w Kościele funkcje pomocnicze.

W niektórych ruchach religijnych inspirowanych chrześcijaństwem (np. u montanistów), kobiety mogły pełnić nawet funkcje kapłańskie czy biskupie[2]. Jednocześnie ojcowie Kościoła konsekwentnie odmawiali kobietom prawa do posługi kapłańskiej. Ustanawianie kobiet-prezbiterów zostało potępione m.in. w 360 roku na Synodzie w Laodycei (kanon 11)[2].

Brak jest jednoznacznych źródeł potwierdzających istnienie kapłaństwa kobiet w Kościele katolickim. Kronika Widukinda z X wieku zawiera wzmiankę o śmierci podczas burzy utriusque sexus sacerdotes („kapłanów obojga płci”), brak jednak pewności, czy chodziło tu faktycznie o kapłanki katolickie[3]. Pisarka Joan Morris w swojej książce Lady was a bishop („Kobieta była biskupem”) przytacza przykłady starożytnych i wczesnośredniowiecznych malowideł przedstawiających kobiety sprawujące Eucharystię, lecz nieznane są intencje autorów tych dzieł[4]. Podobnie przytaczane przez Morris inskrypcje prezbitera i episkopa mogą równie dobrze dotyczyć żon prezbiterów i biskupów, ponieważ w takim kontekście były stosowane przed wprowadzeniem obowiązku celibatu[4]. Prof. Gary Macy z jezuickiego uniwersytetu Santa Clara jako jeden z nielicznych utrzymuje, że w średniowieczu udzielano święceń kobietom[5].

Pomimo konsekwentnego odmawiania kobietom pełnienia funkcji przewodniczącego liturgii, już w czasach apostolskich pojawiła się w Kościele – i przez wiele wieków była tolerowana – instytucja diakonis. Historycy i teologowie katoliccy nie są zgodni, czy faktycznie były to sakramentalne święcenia diakonatu (pierwszy stopień sakramentu święceń), czy tylko ustanowienie do posługi[6][7]. Zadania diakonis obejmowały m.in. pomocnicze funkcje liturgiczne, duszpasterstwo kobiet, przygotowanie katechumenów i działalność charytatywną[8][9]. Diakonisy asystowały biskupowi przy chrzcie kobiet oraz zanosiły komunię chorym[10]. W Kościele zachodnim praktyka ustanawiania diakonis zanikła około VIII wieku[9], w Kościołach prawosławnych przetrwała do wieku XIV[10], a po dziś dzień istnieje w Kościele ormiańskim[11].

W czasach średniowiecznych wyższe przełożone zakonne otrzymywały niekiedy tytuł ksieni (zob.: opat) oraz związane z tym urzędem insygnia: pierścień i pastorał, oznaczające władzę ksieni na terenie jej klasztoru. Płaskorzeźba z kościoła Le-Puy-en-Velay przedstawia przełożoną zakonu pozbawianą swoich insygniów[4].

Współcześnie zwrot „kapłaństwo kobiet” kojarzony jest najczęściej z dyskusją wokół możliwości sprawowania funkcji kapłańskich przez kobiety w chrześcijaństwie. Wraz z emancypacją kobiet i rozwojem ruchu feministycznego w świecie zachodnim zaczęto dyskutować o prawach kobiet, pojawiła się więc także problematyka dopuszczenia kobiet do kapłaństwa. Ponieważ było to już po podziale chrześcijaństwa na liczne wyznania, sprawa była podejmowana odrębnie przez poszczególne Kościoły, przy czym ujawniły się znaczne różnice w tej kwestii.

Kościół katolickiEdytuj

Kościół katolicki odnosi się negatywnie do praktyki ordynacji kobiet i jednoznacznie stwierdza, że „święcenia ważnie przyjmuje tylko mężczyzna ochrzczony” (KPK kan. 1024). Sformułowanie to jest przywołane w Katechizmie (punkt 1577) z komentarzem: „Pan Jezus wybrał mężczyzn (viri), by utworzyć kolegium Dwunastu Apostołów, i tak samo czynili Apostołowie, gdy wybierali swoich współpracowników, którzy mieli przejąć ich misję. Kolegium Biskupów, z którym prezbiterzy są zjednoczeni w kapłaństwie, uobecnia i aktualizuje aż do powrotu Chrystusa kolegium Dwunastu. Kościół czuje się związany tym wyborem dokonanym przez samego Pana. Z tego powodu nie są możliwe święcenia kobiet”.

Stanowisko to wymagało w ostatnim czasie kilkakrotnego potwierdzania i głębszego uzasadniania. Gdy we Wspólnocie Anglikańskiej rozpatrywano możliwość ordynacji kobiet, papież Paweł VI, odpowiadając na list arcybiskupa Canterbury F. Coggana (1975), podał następujące argumenty przeciw kapłaństwu kobiet:

  • poświadczony przez Pismo Święte przykład Chrystusa, który wybrał swoich Apostołów wyłącznie spośród mężczyzn;
  • stała praktyka Kościoła, który naśladuje Chrystusa, wybierając tylko mężczyzn;
  • żywe Magisterium Kościoła, konsekwentnie głoszące, że wykluczenie kobiet z kapłaństwa jest zgodne z zamysłem Boga wobec swego Kościoła.

Z polecenia Pawła VI Kongregacja Nauki Wiary opracowała szersze wyjaśnienie zagadnienia, ogłoszone w deklaracji Inter insigniores (1976), w której przywołana jest:

  • nieprzerwana tradycja Kościoła od pierwszych wieków, której strzegą też Kościoły wschodnie;
  • postawa Chrystusa, który – mimo swego niekonwencjonalnego jak na tamte czasy postępowania wobec kobiet – żadnej z nich, nawet swej Matki, nie powołał do grona apostolskiego;
  • praktyka samych Apostołów, którzy, mając do pomocy wiele kobiet, ustanawiali w posłudze kapłańskiej tylko mężczyzn.

Jan Paweł II w liście apostolskim Mulieris dignitatem napisał: „Powołując samych mężczyzn na swych Apostołów, Chrystus uczynił to w sposób całkowicie wolny i suwerenny. Uczynił to z taką samą wolnością, z jaką w całym swoim postępowaniu uwydatniał godność i powołanie kobiety, nie dostosowując się do panującego obyczaju i tradycji sankcjonowanej ówczesnym ustawodawstwem. Tak więc hipoteza, że powołał jako Apostołów mężczyzn, stosując się do mentalności swoich czasów, wcale nie odpowiada sposobowi działania Chrystusa”. Jan Paweł II przypomniał także o relacji Chrystusa do Kościoła, która ma przypominać kontakt mężczyzna-kobieta (oblubieniec-oblubienica). Skoro najpełniej wyraża się to w Eucharystii, przejrzystość i jednoznaczność domaga się, by kapłanem (działającym in persona Christi, tzn. w osobie Chrystusa) był mężczyzna. W liście apostolskim Ordinatio sacerdotalis papież raz jeszcze podał uzasadnienie nauki Kościoła, a na zakończenie stwierdził: „Aby zatem usunąć wszelką wątpliwość w sprawie tak wielkiej wagi, która dotyczy samego Boskiego ustanowienia Kościoła, mocą mojego urzędu utwierdzania braci (por. Łk 22, 32) oświadczam, że Kościół nie ma żadnej władzy udzielania święceń kapłańskich kobietom oraz że orzeczenie to powinno być przez wszystkich wiernych Kościoła uznane za ostateczne”. Kongregacja Nauki Wiary potwierdziła, że doktryna ta powinna być uważana za należącą do depozytu wiary. Naukę dotyczącą nieudzielania święceń kapłańskich kobietom zakwalifikowano jako prawdę związaną z Objawieniem na mocy logicznego wynikania.

Na zarzut, że jest to przejaw dyskryminacji kobiet, Kościół katolicki odpowiada, iż kapłaństwo urzędowe nie ma charakteru doczesnej władzy czy wyróżnienia, zatem nie może być rozumiane jako czyjekolwiek prawo (gdyby było prawem, to rzeczywiście ordynacja samych tylko mężczyzn byłaby dyskryminacją). Doktryna ta wynika z posłuszeństwa Chrystusowi, a jej zmiana byłaby samowładztwem. Argumentacja zakłada oczywiście, że wyjdzie się poza ludzkie rozumowanie. Drugi zarzut, że doktryna katolicka stanowi przeszkodę w dialogu ekumenicznym, uważany jest za bezzasadny. Kwestia „czym jest kapłaństwo?” jest przedmiotem sporu od rozłamu w XVI w., nie jest więc niczym nowym. Dokumenty Kościoła katolickiego szczerze i jasno przedstawiają tożsamość własnej wiary, a przy okazji są przyczynkiem do poszukiwania jedności z prawosławiem. W opinii Kościoła katolickiego to raczej decyzja o wyświęcaniu kobiet jest przeszkodą w ekumenizmie, gdyż przeciwstawia się w sposób formalny wspólnej tradycji katolicyzmu i prawosławia.

Mimo takiego stanowiska istnieją ruchy na rzecz wprowadzenia kapłaństwa kobiet w Kościele katolickim, przejmujące argumenty Kościołów protestanckich[12][13][14].

Kościoły prawosławneEdytuj

W prawosławiu dominuje pogląd, że tzw. kapłaństwo kobiet to typowy problem kultury zachodniej. Kwestia ta nie jest jednak pomijana. Na Międzyprawosławnej Konsultacji Teologicznej (Rodos, 1988) sformułowano argumenty przeciwne sprawowaniu funkcji kapłańskich przez kobiety. Są one właściwie identyczne z katolickimi:

  • przykład Jezusa (nie wybrał żadnej kobiety na apostoła) i Bogurodzicy (nie sprawowała żadnego urzędu w Kościele);
  • tradycja apostolska (apostołowie nie przekazywali urzędu kapłańskiego kobietom, a św. Paweł wyraźnie określił rolę kobiet w Kościele).

Stanowisko to potwierdził patriarcha Konstantynopola Dymitr I w piśmie do wszystkich Kościołów prawosławnych (1989).

Prawosławie dopuszcza jednak udzielanie pod pewnymi warunkami kobietom pierwszego stopnia święceń, tj. święceń diakonatu, choć od średniowiecza nie jest to stosowane w praktyce (ostatnio pojawiają się jednak głosy za jego przywróceniem)[15].

Kościoły starokatolickieEdytuj

 
Antonina Maria Izabela Wiłucka-Kowalskaarcykapłanka Kościoła Katolickiego Mariawitów

Duże znaczenie teologiczne ma fakt wyświęcania kobiet na kapłanki w niektórych Kościołach starokatolickich, gdyż święcenia mają według doktryny tych Kościołów charakter sakramentalny i trwa w nich sukcesja apostolska w rozumieniu katolickim (dopóki następstwo biskupów nie zostaje przerwane przez wyświęcenie kobiety-biskupa).

Od 1929 ordynacja kobiet[16] praktykowana była w Starokatolickim Kościele Mariawitów[17] w Polsce. W latach 30. XX wieku zaprzestano jej w głównym nurcie – Kościele Starokatolickim Mariawitów. Do dziś posługa kapłańska kobiet zachowała się w Kościele Katolickim Mariawitów.

W Kościołach należących do Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich do święceń kapłańskich dopuszczono kobiety w Niemczech (1996), Austrii (1998), Holandii (1999) i Szwajcarii (2000). Są to jednak autonomiczne decyzje lokalnych Kościołów; należący do Unii Utrechckiej Kościół Polskokatolicki zajmuje wobec kapłaństwa kobiet stanowisko zdecydowanie negatywne[18].

W 2003 Kościół Starokatolicki na Słowacji oraz Polski Narodowy Kościół Katolicki odrzuciły możliwość ordynacji kobiet i w proteście wobec tych praktyk wystąpiły z Unii Utrechckiej. Schizma ta spowodowała utworzenie Światowej Rady Narodowych Kościołów Katolickich, która zrzesza Kościoły starokatolickie opowiadające się przeciw święceniom duchownym kobiet.

Święcenia kobiet do diakonatu, prezbiteratu i episkopatu praktykuje Ekumeniczna Wspólnota Katolicka, do której należy Reformowany Kościół Katolicki w Polsce. Pierwsze święcenia biskupie w EWK odbyły się w 2018 roku gdy wyświęcono biskup Denise Donato, dotychczasową proboszcz Parafii Św. Marii Magdaleny w Rochester.

Ordynacja kobiet na urząd duchowny (Kościoły poreformacyjne)Edytuj

Kościoły protestanckieEdytuj

 
Bp Kościoła Szwecji ks. Antje Jackelén (na lewo) w towarzystwie drugiej kobiety-biskupa.

Większość ewangelicznych kościołów protestanckich nie wyświęca kobiet na duchownych[19]. Przeciwna ordynowaniu kobiet jest Południowa Konwencja Baptystyczna – największa denominacja protestancka w Stanach Zjednoczonych[20]. Przeciwna jest także większość Kościołów zielonoświątkowych w Brazylii, gdzie zielonoświątkowcy stanowią jeden z najwyższych odsetków populacji na świecie[21].

Dopuszczenie kobiet do urzędu duchownego jest bardziej popularne w protestantyzmie głównego nurtu i powiązane jest z faktem, że nie uznają oni sakramentalnego charakteru święceń oraz tradycyjnej koncepcji kapłaństwa hierarchicznego. Akcent położony jest na powszechne kapłaństwo wiernych, a wypełnianie powierzonej funkcji zwierzchnika wspólnoty jest jedynie spełnianiem urzędu.

Decyzja niektórych Kościołów o ordynacji kobiet na duchownych związana była z następującymi argumentami:

  • niedopuszczanie kobiet do urzędu duchownego (pastora) jest elementem kulturowo-społecznym (a zatem zmiennym);
  • jeśli przekazywanie Ewangelii ograniczone jest do jednej płci, brakuje pełnego posługiwania Kościoła;
  • w Nowym Testamencie są wzmianki o pełnieniu pewnych funkcji przez kobiety (np. diakonisa Febe (Feba), List do Rzymian 16, 1-2, współpracownica (συνεργους) Pawła Pryscylla tamże 16,3 oraz wymieniona wśród apostołów Junia, tamże 16,7).

HistoriaEdytuj

Pierwsze przypadki ordynowania kobiet nastąpiły zaraz po powstaniu nowoczesnego feminizmu w Stanach Zjednoczonych, którego początki uczeni dopatrują się w konwencji z Seneca Falls z 1848 roku[22].

Pierwsze przypadki ordynowania kobiet do urzędu duchownego były związane z wolnymi kościołami protestanckimi, takimi jak kongregacjonaliści amerykańscy (niejaka A. Brown, 1853), Armia Zbawienia (1870), metodyści (1891), zielonoświątkowcy (1913), baptyści (1918), prezbiterianie (1956), mennonici (1973). Jednak decyzję o ordynacji kobiet zaczęły w poszczególnych krajach podejmować także Kościoły tradycji luterańskiej: w Holandii (1929), Norwegii (1930), Danii (1948), Szwecji (1958), Hesji (1959; od 1978 w całych Niemczech), Stanach Zjednoczonych (1970), Finlandii (1988). Kobiety są dopuszczone do ordynacji także w Czechosłowackim Kościele Husyckim i Kościołach tradycji reformowanej. We wspólnotach protestanckich o zachowanym ustroju episkopalnym kobiety mogą pełnić także funkcję biskupów.

Choć niektóre kościoły zielonoświątkowe i uświęceniowe (w tym Armia Zbawienia) były jednymi z pierwszych które dopuściły kobiety do głoszenia i nauczania, podkreślały rozróżnienie pomiędzy przywództwem proroczym i kapłańskim, administracją kościelną i nadzorem administracyjnym, a głoszeniem i nauczaniem. Większość z tych Kościołów zastrzegło rolę nadzoru administracyjnego i wyświęcania dla mężczyzn[23].

Stanowiska polskich Kościołów protestanckichEdytuj

Polki i ordynacja kobietEdytuj

  • Pierwszą Polką, która została ordynowana na pastorkę była ordynowana w 1910 roku przez kongregacjonistów w USA Barbara Sławińska (1873-1958).[26]
  • Pierwsza osobą urodzoną w Polsce ordynowaną na pastorkę w 1904 roku przez brytyjską Unię Unitariańską była urodzona w Toruniu Gertrude von Petzold (1876-1952). [27]
  • Pierwszą Polką ordynowaną na pastorkę w Polsce i przez polski kościół była ordynowana w 1972 roku przez Kościół Ewangelicko-Metodystyczny Ewa Dolej (zaraz po ordynacji przeszła na emeryturę).
  • Pierwszą Polską ordynowaną na pastorkę, która podjęła pracę duszpasterską jako kobieta jest ordynowana w 2003 roku przez Kościół ewangelicko-reformowany Wiera Jelinek.

Kościoły anglikańskieEdytuj

 
Bp Kościoła Episkopalnego Katharine Jefferts Schori

Na mocy uchwał Anglikańskiej Rady Konsultacyjnej z 1971, poszczególne prowincje wspólnoty Kościołów anglikańskich mogą samodzielnie podejmować decyzję co do ordynacji kobiet. Po raz pierwszy w tymże roku takich święceń dokonał Kościół anglikański w Hongkongu (wcześniejszą ordynację z 1944 uznano za nieważną). W 1976 wyświęcono kobiety w Kościele episkopalnym w Stanach Zjednoczonych; w tym też Kościele pierwsza kobieta wyznania anglikańskiego, Barbara Harris, została wyświęcona na biskupa (jako biskup sufragan). Pierwszą kobietą-biskupem diecezjalnym została w 1992 Penelope Jamieson (Kościół anglikański w Nowej Zelandii). W końcu Synod Generalny samego Kościoła Anglii podjął decyzję o święceniu kobiet, a pierwszej ordynacji dokonano w Bristolu i Canterbury w 1994. W konferencji w Lambeth w 1998 po raz pierwszy uczestniczyło 11 kobiet-biskupów (w tym 7 diecezjalnych).

Fakt udzielania święceń kobietom był w łonie wspólnoty anglikańskiej przedmiotem kontrowersji i dyskusji. Grupa przeciwników tej daleko idącej zmiany przeszła konwersję na katolicyzm. Ordynacja kobiet nie stała się jak dotychczas przyczyną jakiegoś rozłamu w anglikanizmie.

Pierwszą kobietą wyświęconą na kapłana w ramach Wspólnoty Anglikańskiej była wyświęcona przed wprowadzeniem ordynacji kobiet w Kościele – Florence Li Tim-Oi, wyświęcona w 1944 roku przez biskupa Victorii w Hongkongu – Ronalda Halla[28]. W 1971 roku Synod Hongkongu i Makau, jako pierwsza prowincja we Wspólnocie Anglikańskiej oficjalnie zezwolił na ordynację kobiet na kapłanów[29]. 3 grudnia 1971 roku biskup Hongkongu, Gilbert Baker dokonał ordynacji Joyce M. Bennett oraz Jane Hwang[30]


Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Arkadiusz Baron, Kobieta w świadectwach Kościoła starożytnego [dostęp 2020-04-10].
  2. a b Marcin Bider, Ewolucja diakonatu kobiet w ustawodawstwie synodów galijskich u schyłku chrześcijańskiej starożytności [dostęp 2020-04-10].
  3. Widukind z Korbei: Rerum gestarum Saxonicarum libri tres. X wiek, s. księga III, rozdział IXVI. Cytat: Templa denique plerisque in locis tempestate valida concussa visentibus et audientibus horrorem nimium incussere; utriusque sexus sacerdotes ictu fulminis interierunt, et alia multa illo tempore contigerunt dictu horrenda et propterea nobis pretereunda.
  4. a b c Fragment artykułu Kobiety w sutannach, Wiedza i Życie 5/1993, Prószyński i S-ka; cytowany w Kobiety w sutannach (pol.). Racjonalista.pl, 18 lipca 2002. [dostęp 8 sierpnia 2007].
  5. Gary Macy: The Hidden History of Women’s Ordination: Female Clergy in the Medieval West. Nowy Jork: Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-518970-4.
  6. Bider, Marcin. (2016). Początki instytucji diakonis w Kościele łacińskim w ujęciu historyczno-kanonicznym. Roczniki Nauk Prawnych. 26. 137-161. 10.18290/rnp.2016.26.4-7.
  7. Zapomniane święcenia: diakonisy wczesnego Kościoła – Portal Tezeusz – Chrześcijanie w świecie [dostęp 2020-04-01] (pol.).
  8. Francja: czy potrzebna jest debata wokół diakonatu kobiet?. 2006-03-08. [dostęp 2011-03-19].
  9. a b Diaconissae, Encyklopedia kościelna. Tom IV.
  10. a b Diakonisy (historia i współczesność), www.liturgia.cerkiew.pl [dostęp 2020-04-01].
  11. Monika Białkowska, Rola diakonis w starożytnym Kościele.
  12. Wszyscy chrześcijanie, mężczyźni i niewiasty, mogą spełniać posługi, chociaż Nowy Testament nie wspomina o tym, by jakakolwiek kobieta była biskupem lub kapłanem pisze ks. Xavier Léon-Dufour SJ (Słownik Nowego Testamentu s.499 wydania polskiego z 1986). W otoczeniu Jezusa były również kobiety. Wśród nich także te, które stały pod krzyżem. Mk 15,40n nie nazywa ich wprawdzie uczennicami, ale określa je jednoznacznie jako właśnie takie: „Kiedy przebywał w Galilei, one towarzyszyły Mu i usługiwały [...] razem z Nim przyszły do Jerozolimy”. (...) Dopuszczając do swego otoczenia uczennice, Jezus pragnie złagodzić położenie dyskryminowanej społecznie kobiety i przywrócić jej ludzką godność pisze teolog Joachim Gnilka (Jezus z Nazaretu Kraków 1997, s.223). Zwroty „podążać za kimś” (ἀκολουθέω) i „siedzieć u czyich stóp” (παρακαθισασα παρα τους ποδας Łk 10,39) w tradycji biblijnej i judaistycznej oznaczają słuchanie i przyjmowanie czyjejś nauki, stąd autor ten nazywa je uczennicami. Ostatni wieczór swego życia spędził Jezus w Jerozolimie w kręgu swych uczniów. Nie należy przy tym wykluczać, że obecne były tam również uczennice, które przybyły z Nim do Jerozolimy (por. Mk 15,40n) (tamże, s.335).
  13. Przywoływany jako argument nakaz milczenia kobiet z 1 Kor 14, 34 mulier taceat in ecclesia (gr. γυναικες υμων εν ταις εκκλησιαις σιγατωσαν) wygląda na sprzeczny z innym cytatem z tego listu 11,5 mówiący o prorokowaniu przez kobiety. Nauczać kobietom zakazuje także 1 Tm 2,12. Inny argument o wyższości mężczyzny nad kobietą zgodnie z prawem trudno pogodzić z negacją prawa jako źródła zbawienia Ga 2,21. J. Gnilka Pierwsi chrześcijanie passim.
  14. Jak zbawić kobiety? Wokół doktryny o święceniach kapłańskich wyłącznie dla mężczyzn.
  15. H. Paprocki, Diakonisy (historia i współczesność), Zapomniane święcenia: diakonisy wczesnego Kościoła.
  16. Ks. Mateusz Korwin-Szymanowski, 'Rola polskich kobiet w odrodzeniu Kościoła Polskiego’, Królestwo Boże na ziemi – nr. 18/1929, Płock, s. 149.
  17. Borys Przedpełski, 'Kapłaństwo kobiet w Kościele Mariawitów’: Notatki Płockie 38/3-156,1993, Kolekcja cyfrowa bazhum.muzhp.pl. s. 25–31.
  18. O problemie udzielania święceń kapłańskich kobietom oraz błogosławienia związków homoseksualnych, „Rodzina” nr 10/2007.
  19. Melissa Deckman, Women as Leaders in Protestant Denominations, Thousand Oaks: SAGE Publications, Inc., 2010, s. 544–553 [dostęp 2020-05-29].
  20. The divide over ordaining women, Pew Research Center [dostęp 2020-05-29] (ang.).
  21. Edward L. Cleary, Power, Politics, And Pentecostals In Latin America, Routledge, 7 lutego 2018, ISBN 978-0-429-96662-0 [dostęp 2020-05-29] (ang.).
  22. Nicholas Miller, The Ordination of Women in the American Church, „Faculty Publications”, 1 lipca 2013 [dostęp 2020-05-29], str.8.
  23. Nicholas Miller, The Ordination of Women in the American Church, „Faculty Publications”, 1 lipca 2013 [dostęp 2020-05-29], str. 25.
  24. Kobiety Pastorami Pomocniczymi w Kościele Zielonoświątkowym. pbartosik.pl, 1 października 2019. [dostęp 11 października 2019].
  25. Najczęściej zadawane pytania [dostęp 2019-07-23] (pol.).
  26. Kazimierz Bem, Droga kobiet do kościołów, Newsweek.pl [dostęp 2020-07-22] (pol.).
  27. Kazimierz Bem, Droga kobiet do kościołów, Newsweek.pl [dostęp 2020-07-22] (pol.).
  28. First woman priest honoured, anglicanjournal.com [dostęp 2015-07-14] (pol.).
  29. Today in women’s history: Church of England ordains women priests, peoplesworld.org [dostęp 2015-07-15] (ang.).
  30. A Chronology of Events Concerning WOMEN IN HOLY ORDERSin the Episcopal Church, USA and the world-wide Anglican Communion, arc.episcopalchurch.org [dostęp 2015-07-15] (ang.).

Linki zewnętrzneEdytuj