Otwórz menu główne

Poprawność językowa

własność tekstu językowego polegająca na jego zgodności z prawidłami przyjętej formy języka

Poprawność językowa – koncepcja powstała na gruncie preskryptywnego podejścia do języka, które – w przeciwieństwie do podejścia deskryptywnego – nakazuje oceniać środki językowe pod względem ich dopuszczalności normatywnej[1]. Poprawność stanowi własność każdego tekstu językowego, zarówno mówionego, jak i pisanego[2]. Normatywne pojęcie poprawności jest ściśle powiązane z formowaniem się języków narodowych, a także ideologią języka standardowego w nowoczesnych społeczeństwach[3].

Za poprawne uznaje się zwykle środki językowe cieszące się wysokim poważaniem wśród wykształconych warstw społeczeństwa, czyli z zasady te elementy, które wchodzą w skład przyjętego języka standardowego[1], objęte akceptacją przynajmniej na poziomie jego potocznej warstwy normatywnej[2]. Własność tę rozumie się również jako zgodność tekstu z obowiązującą kodyfikacją normy językowej[1], bywa zatem określana także jako normatywność[4].

Pojęcie poprawności językowej jest lingwistycznie niejasne: wątpliwości budzi zakres, w jakim powinno być stosowane, a także jego zasadność naukowa[5][6]. Koncepcja ta może być różnie pojmowana: bywa również rozumiana w sposób bardziej deskryptywny, tj. jako odwołanie do uzualnych reguł wyodrębnionej odmiany języka – środowiskowej, geograficznej bądź jednostkowej[7][8].

Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym, wydanym w tradycji normatywistycznej, był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny)[9].

Spis treści

Kryteria ocenyEdytuj

Istnieją różne koncepcje kryteriów poprawnościowych. Na gruncie polskiej normatywistyki pierwsze kryteria poprawności językowej sformułował Witold Doroszewski (1950)[10]:

  • kryterium gramatyczne – oparte na zgodności jednostek językowych z systemem słowotwórczym;
  • kryterium formalnologiczne – oparte na logicznej interpretacji jednostek językowych (nie zaś na wymogach logiki formalnej[11], por. logizowanie);
  • kryterium narodowe – oparte na rodzimości jednostek językowych (por. puryzm);
  • kryterium geograficzne – preferujące jednostki językowe używane przez warstwy wykształcone;
  • kryterium literacko-autorskie – preferujące jednostki językowe używane przez wybitnych pisarzy;
  • kryterium historyczne – umacniające tradycję językową;
  • kryterium estetyczne;
  • kryterium sceniczne;
  • kryterium szkolne;
  • kryterium pisowniane.

Andrzej Markowski wyróżnia natomiast następujące kryteria poprawności językowej[2]:

  • kryterium wystarczalności – poprawne są te elementy, które zaspokajają nowe potrzeby nominatywne lub ekspresywne;
  • kryterium ekonomiczności – poprawne są te elementy, które pozwalają na klarowny przekaz, niewymagający zbytecznego wysiłku ze strony nadawcy i odbiorcy tekstu;
  • kryterium funkcjonalności – za poprawne uznaje się środki, które w efektywny sposób komunikują zamierzoną treść;
  • kryterium uzualne (rozpowszechnienia) – za poprawne uznaje się elementy, które są w powszechnym obiegu wśród użytkowników języka;
  • kryterium autorytetu kulturalnego – poprawne są te elementy językowe i takie sformułowania, które znajdują oparcie w powszechnej praktyce inteligencji;
  • kryterium estetyczne – poprawne są te teksty językowe, które wyróżniają się walorami estetycznymi.

RodzajeEdytuj

W skład poprawności językowej wchodzą[2]:

  • poprawność wymowy – obejmuje m.in. odpowiednie akcentowanie wyrazów, prawidłowe artykułowanie głosek, połączeń głoskowych i międzywyrazowych;
  • poprawność fleksyjna – obejmuje m.in. dobór właściwych form językowych, odpowiednie przyporządkowywanie wzorców odmiany i tematów wyrazowych;
  • poprawność składniowa – obejmuje m.in. odpowiedni wybór formy wyrazu rządzonego i prawidłowy wybór form wyrazowych w związku zgody, stosowanie odpowiedniego szyku wyrazów;
  • poprawność słowotwórcza – obejmuje m.in. wybór prawidłowych modeli słowotwórczych i stosowanie zmian tematycznych we właściwym zakresie;
  • poprawność leksykalno-semantyczna – obejmuje m.in. właściwe rozumienie słów i sprawne posługiwanie się wyrazami wieloznacznymi;
  • poprawność frazeologiczna – stosowanie przyjętych form frazeologizmów i przestrzeganie ich normatywnego znaczenia.

Kwestie poprawności ortograficznej i interpunkcyjnej wykraczają poza zakres ściśle rozumianej poprawności językowej[2].

Poprawność językowa a językoznawstwoEdytuj

Pojęcie poprawności językowej znajduje ograniczoną akceptację w językoznawstwie akademickim: w zachodnich pracach lingwistycznych spotyka się je zwykle w kontekście krytyki preskryptywnych postaw językowych[5]. Wśród zachodnich językoznawców przeważa zdanie, że układanie zasad poprawnościowych wykracza poza ramy językoznawstwa jako nauki, które powinno – w ich mniemaniu – zajmować się czysto opisowym ujmowaniem języka, pozbawionym subiektywnych aspektów wartościujących. Wyrażają oni zwykle opinię, że normatywna koncepcja poprawności nie znajduje uzasadnienia w faktach naukowych lub przynajmniej zakładają, że nie ma ona zastosowania w odniesieniu do rodzimych użytkowników języka[6][12].

W XX-wiecznej Europie koncepcje preskryptywistyczne zostały w dużej mierze wykluczone ze sfery badań naukowych i zaczęto czynić ścisłe rozróżnienie między opisowym ujmowaniem praktyki językowej a interwencjami normatywnymi, które uznano za działalność nienaukową, choć wciąż powszechną wśród elit kulturalno-politycznych. Pojawił się wówczas dystans między postawą specjalisty, żywiącego przekonanie, że mowa nie potrzebuje regulacji, a postawą naiwnego użytkownika języka, uznającego, że zmianom i zróżnicowaniu językowemu należy się przeciwstawiać, jednocześnie dyktując model poprawnej mowy[13]. Odmienna sytuacja zapanowała jednak w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie zaangażowanie w działalność normatywistyczną do dziś wykazują środowiska językoznawcze[14], kultywujące teorię planowania językowego wypracowaną przez Praskie Koło Lingwistyczne[13]. Litewska lingwistka Loreta Vaicekauskienė pisze o tym stowarzyszeniu, że „było prawdopodobnie jedyną szkołą, która podjęła próbę włączenia udoskonalania języka i regulacji jego rozwoju w zakres praktyki naukowej”[13].

Pojmowanie poprawności językowej jako bezwzględnego odwołania do ogólnonarodowej normy uważane jest przez socjolingwistów badających postawy językowe za charakterystyczny składnik ideologii języka standardowego[3][15]. W pracach socjolingwistycznych tak rozumiana poprawność uznawana jest za konstrukt społeczny, nie zaś za koncepcję dającą się uzasadnić wiedzą językoznawczą[16] – uważa się, że na stopień poważania form językowych nie mają rzeczywistego wpływu czynniki lingwistyczne, lecz społeczny obraz osób nimi się posługujących[17][18]. Ukształtowanie języka standardowego jest bowiem kwestią przypadku historycznego, wynikiem splotu okoliczności politycznych, geograficznych i kulturalnych, nie zaś wyborem umotywowanym rozstrzygnięciami językoznawczymi. Z tego względu chybione lingwistycznie jest traktowanie tej szczególnej odmiany języka jako wyższej bądź bardziej poprawnej względem innych[19]. Językoznawcy zauważają, że każda wyodrębniona forma języka funkcjonuje w oparciu o swój własny system gramatyczny, tworzący zestaw określonych norm poprawnościowych[7][19].

Mimo że prawowitość pewnych form, ich wyższość względem innych uzasadnia się często argumentami estetycznymi lub logicznymi, socjolingwiści zaznaczają, iż popularne koncepcje poprawnościowe stanowią raczej odzwierciedlenie panujących stosunków społecznych[20]. Peter Trudgill zauważa, że elementy językowe postrzegane jako błędne są zwykle formami preferowanymi przez niższe warstwy społeczeństwa lub rzadziej – następującymi zmianami językowymi, nie zaś formami niższymi z perspektywy czysto lingwistycznej[21]. Trudgill zwraca uwagę, że tradycyjne etykiety poprawności i błędności odnoszą się w rzeczywistości do nieuświadomionych różnic dialektalnych (w tym środowiskowych)[22]. Idei poprawności językowej przypisuje się bliski związek z lingwicyzmem oraz innymi formami nietolerancji społecznej[18].

Przy wzięciu pod uwagę czynników socjolingwistycznych faktycznie funkcjonujące formy języka można rozróżniać w kategoriach stosowności[5][23]. Na przykład w sytuacjach oficjalnych za najbardziej właściwe może uchodzić operowanie kodem komunikacyjnym przestrzegającym wzorców języka standardowego (ze względu na przypisywaną mu neutralność i akceptację społeczną)[23].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Nebeská 2017 ↓.
  2. a b c d e Markowski 2010 ↓.
  3. a b Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 110–112, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  4. Toporišič 1992 ↓, s. 148.
  5. a b c Crystal 2008 ↓, s. 118.
  6. a b Trudgill 1976 ↓, s. 2.
  7. a b John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  8. Alicja Sztuk, Normalizacja translatoryczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej, 2017, s. 91–101, ISBN 978-83-64020-40-7.
  9. Stanisław Szober, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”; Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1948, iv.
  10. Polański 1999 ↓, s. 320–321.
  11. Doroszewski 1950 ↓, s. 12.
  12. James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 2002, s. 6, ISBN 978-1-134-68757-2 (ang.).
  13. a b c Vaicekauskienė 2018 ↓, s. 339.
  14. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  15. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 46–48 (ang.).
  16. Milroy 2007 ↓, s. 134–135.
  17. Abelleira i Longa 2015 ↓, s. 173–174.
  18. a b Laura Greenfield, The “Standard English” Fairy Tale: A Rhetorical Analysis of Racist Pedagogies and Commonplace Assumptions about Language Diversity [w:] Laura Greenfield, Karen Rowan (red.), Writing Centers and the New Racism: A Call for Sustainable Dialogue and Change, Utah State University Press, 2011, s. 33–60, DOI10.2307/j.ctt4cgk6s.6, ISBN 978-0-87421-862-6, JSTOR10.2307/j.ctt4cgk6s (ang.).
  19. a b Martin J. Endley, Linguistic Perspectives on English Grammar: A Guide for EFL Teachers, IAP, 2010, xxxii, ISBN 978-1-61735-170-9 (ang.).
  20. Abelleira i Longa 2015 ↓, s. 153.
  21. Trudgill 1976 ↓, s. 4.
  22. Trudgill 1976 ↓, s. 1.
  23. a b Suzanne Eggins, Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition, A&C Black, 2004, s. 138–140, ISBN 0-8264-5787-8 (ang.).

BibliografiaEdytuj