Góralek skalny

Góralek skalny[8] (Procavia capensis) – gatunek ssaka z rodziny góralkowatych (Procaviidae) zamieszkujący kontynent afrykański, Półwysep Arabski, Bliski Wschód, aż po Turcję. Prowadzi osiadły tryb życia. Jak wszystkie góralkowce przypomina kawię domową (świnkę morską). Jest od niej jednak znacznie większy; dorosły osobnik mierzy 40–60 cm. Posiada niewielki ogon i krótkie uszy. Żyje w stadach[7]. Nie kopie nor, ale chętnie wykorzystuje wykopane przez inne zwierzęta, takie jak mrówniki afrykańskie czy surykatki.

Góralek skalny
Procavia capensis[1]
(Pallas, 1766)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Infragromada łożyskowce
Rząd góralkowce
Rodzina góralkowate
Rodzaj Procavia
Storr, 1780[2]
Gatunek góralek skalny
Synonimy

Rodzaju:

Gatunku:

  • Cavia capensis Pallas, 1766
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Występowanie[7]

Nazewnictwo i występowanieEdytuj

Zwierzę to żyje na terenie wielu krajów afrykańskich i azjatyckich. W związku z tym jest różnorako nazywane. Biblia hebrajska nazywa góralka שָּׁפָן szaphan. Europejczycy, niemający kontaktów z krajami Bliskiego Wschodu, szczególnie po podbojach islamskich, nie wiedzieli jak tłumaczyć nazwę tego zwierzęcia z hebrajskiego na języki narodowe, nie wiedzieli, o jakie zwierzę chodzi. Występujące aż cztery razy w Starym Testamencie słowo szaphan było tłumaczone jako jeż (Biblia Wujka), królik (Biblia brzeska), a nawet borsuk. Od fenickiego, zlatynizowanego później i-szphan-imziemia góralków – wzięła swą nazwę Hiszpania, łac. Hispania.

Arabowie – zwierzę występuje w Syrii, Libanie, Jordanii, Palestynie i innych krajach arabskich – nazywają góralka ghenam, Palestyńczycy nusnus.

W Południowej Afryce góralek nazywany jest dassie lub rock rabbit. W języku niderlandzkim, którego używali przybywający z Europy osadnicy z okolic Kapsztadu, słowo dassie oznacza borsuka. Również w języku afrykanerskim nazywa się góralka dassie, w swahili pelele lub łibari. Borsuki jednak należą do łasicowatych, zaś góralki do góralkowatych.

EtymologiaEdytuj

  • Procavia (Procauia): gr. προ pro „przed”; rodzaj Cavia Pallas, 1766 (kawia)[9].
  • Hyrax: gr. ὑραξ hurax „ryjówka”[10].
  • Euhyrax: gr. ευ eu „dobry, ładny, typowy”; rodzaj Hyrax Hermann, 1783[11].

Budowa anatomiczna a specyfika gatunkuEdytuj

Góralek przylądkowy jest zwierzęciem bardzo szczególnym, przede wszystkim ze względu na budowę anatomiczną swego ciała. Mózg góralka przylądkowego przypomina budową mózg słonia. Jego żołądek ma budowę podobną do budowy żołądka konia. Struktura tylnych kończyn zbliżona jest do struktury tylnych kończyn tapira. Górne siekacze Procavia capensis przypominają siekacze gryzoni, górne uzębienie jako takie jest podobne do górnego uzębienia nosorożca, dolne przypomina uzębienie hipopotama. Kły tego ssaka przypominają kły słonia. Zoologowie porównują ogólną budowę ciała góralka do budowy ciała słonia lub konia. Podobnie jak słonie mają doskonałą pamięć.

 
Czaszka. Znalezione w Namibii w październiku 2012 roku.

Czaszka góralka wyposażona jest w parę długich kłowatych zębów siecznych oraz w zęby trzonowe, które przypominają trzonowce nosorożca. Jego przednie kończyny są stopochodne, tylne zaś palcochodne (jak u psa czy konia). Spody stóp mają szeroką i miękką poduszkę, której wilgotność utrzymywana jest dzięki specjalnej wydostającej się z gruczołów wydzielinie. Samce są nieznacznie większe od samic.

RozmnażanieEdytuj

Góralki wydają od dwóch do trzech młodych po 7-miesięcznej ciąży. Młode rodzą się w pełni ukształtowane, z otwartymi oczami i okryte futrem. Przestają być karmione przez matki po dziesięciu tygodniach, przy czym zaczynają się odżywiać jak dorosłe osobniki już po dwóch tygodniach. Góralki osiągają dojrzałość płciową po szesnastu miesiącach. Rozmiary dorosłego osobnika mają w wieku trzech lat. Przeciętnie góralki żyją około 10 lat, w niewoli 7.

BiotopEdytuj

Zwierzęta te żyją w hordach, dochodzących do 26 sztuk[12]. Hordy te składają się z mniejszych stad, które z kolei złożone są z kilku grup rodzinnych. Na czele takiej grupy stoi dorosły samiec. Większość czasu góralki spędzają wypoczywając w grupie lub wygrzewając się na słońcu. Pomaga to im w utrzymaniu regularnej temperatury ciała. Ssaki te nie są w pełni zwierzętami stałocieplnymi[13].

Na góralka polują lamparty, likaony, szakale, mangusty, dzienne ptaki drapieżne, pytony oraz człowiek.

OdżywianieEdytuj

Góralek zjada trawy, zioła, młode pędy i owoce. Nie gardzi larwami i insektami. Potrafi przybrać na wadze do 75% w czasie pory suchej[14].

Góralki a medycynaEdytuj

Góralki jak wszystkie z rodzaju Procavia produkują dużą ilość substancji zwanej hyraceum, która zalega wokół ich siedlisk (mieszanina uryny i odchodów). Robią tak zapewne ze względu na jej właściwości zapachowe. Hyraceum działa jak feromon – funkcja socjalna. Służy również do oznaczania terytorium okupowanego przez hordę. Tysiące lat mieszkańcy Afryki i Bliskiego Wschodu używali hyraceum jako antidotum na epilepsię, konwulsje i problemy hormonalne u kobiet. Wierzono również, iż hyraceum przeciwdziała efektowi prowokowanemu przez jad żmii. Hyraceum nazywano czarnym kamieniem[15].

SystematykaEdytuj

Gatunek Procavia capensis dzieli się na 17 podgatunków. Oto niektóre z nich wraz z miejscem występowania:

UwagiEdytuj

  1. Niepoprawna późniejsza pisownia Procavia Storr, 1780.

PrzypisyEdytuj

  1. Procavia capensis, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Storr 1780 ↓, s. 39.
  3. Storr 1780 ↓, s. Tab. B.
  4. J. Hermann: Tabula affinitatum animalium olim academico specimine edita: nunc uberiore commentario illustrata cum annotationibus ad historiam naturalem animalium augendam facientibus. Argentorati: Impensis Joh. Georgii Treuttel, Bibliopolae, 1783, s. 115. (łac.)
  5. J.E. Gray. Revision of the species of Hyrax, founded on the specimens in the British Museum. „The Annals and Magazine of Natural History”. Fourth series. 1, s. 46, 1868 (ang.). 
  6. Procavia capensis. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  7. a b Rock Hyrax (Procaviidae procavia capensis) w: www.hoglezoo.org, dn. 14 maja 2007
  8. a b c d e f g Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 22–23. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  9. Palmer 1904 ↓, s. 566.
  10. Palmer 1904 ↓, s. 344.
  11. Palmer 1904 ↓, s. 275.
  12. Rock Hyrax or Dassie w: www.library.thinkquest.org, dn. 23 maja 2007
  13. Hendrik Hoeck, Hyraxes. Order Hyracoidea. Biological Synopsis w: www.calacademy.org, dn. 14 maja 2007
  14. Jansa, S.: Procavia capensis (ang.). (On-line), Animal Diversity Web, 1999. [dostęp 14 maja 2007].
  15. Hyraceum. Procavia Capensisi w: www.profumo.it, dn. 14 maja 2007
  16. Wcześniej klasyfikowany jako gatunek Procavia ruficeps
  17. Wcześniej klasyfikowany jako gatunek Procavia habessinica

BibliografiaEdytuj