Otwórz menu główne

Język keczua, kiczua (runa simi – „język ludzi”; hiszp. quechua) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji (język misyjny). Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się takie polskie wyrazy, jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.

Qhiswa Simi / Runa Simi (Quechua)
Obszar Andy (Argentyna, Brazylia, Boliwia, Chile, Ekwador, Kolumbia, Peru)
Liczba mówiących 11 milionów
Klasyfikacja genetyczna języki keczua
*język keczua
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Boliwia, Kolumbia, Peru
Regulowany przez Academia Mayor de la Lengua Quechua
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 qu
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 que
Kod ISO 639-3 que
ISO 639-5 qwe
IETF qu
Glottolog quec1387
Ethnologue que
GOST 7.75–97 кеч 300
SIL QUE
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Spis treści

DialektyEdytuj

Keczua jest językiem niezwykle zróżnicowanym dialektalnie. Wyróżnia się 44 często wzajemnie niezrozumiałe odmiany[1], wobec czego niektórzy badacze mówią raczej o rodzinie języków keczuańskich, bądź o tzw. makrojęzyku keczua. Największym prestiżem cieszy się odmiana z Cuzco, używana również jako lingua franca na terenach od jeziora Titicaca do Ayacucho[2].

 
Dialekty języka keczua

AlfabetEdytuj

Do zapisu keczua stosuje się alfabet łaciński. Alfabet keczua składa się z następujących znaków: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.

FonetykaEdytuj

SpółgłoskiEdytuj

wargowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne miękko
-podniebienne
języczkowe krtaniowe
zwarte p t k q
zwarte przydechowe pʰ tʰ ʰ kʰ qʰ
ejektywne ʼ
szczelinowe s h
nosowe m n ɲ
boczne l ʎ
uderzeniowe ɾ
półotwarte j w

SamogłoskiEdytuj

Język keczua ma trzy samogłoski: /a/, /i/, /u/. Po spółgłosce języczkowej /i/ i /u/ brzmią jak [e] i [o]. Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Nie ma tonów ani iloczasu.

GramatykaEdytuj

Keczua jest bardzo regularnym językiem aglutynacyjnym. Typowy szyk wyrazów w zdaniu to SOV. Szczególną cechą gramatyczną jest dwuosobowa odmiana czasownika (zgodność czasownika z podmiotem i jednocześnie z dopełnieniem). Język keczua także gramatycznie oddaje przekonanie nadawcy o prawdziwości stwierdzenia (ang. evidentiality). Osobne przyrostki gramatyczne wskazują, kto odniesie korzyść z danej akcji i stosunek nadawcy na temat akcji.

Poszczególne sufiksy są „przylepiane” (łac. agglutinare) do wyrazu, precyzując w ten sposób znaczenie. Przykład:

  • wasi – dom
  • wasi-yki – twój dom
  • wasiyki-kuna – twoje domy
  • wasiykikuna-manta – z twoich domów

RzeczownikEdytuj

Rzeczowniki są nieodmienne, funkcje gramatyczne zaznaczane są przez szereg dodawanych doń przyrostków:

  • llaqta – miasto
  • llaqtata – do miasta
  • llaqtamanta – z miasta
  • llaqtapi – w mieście
  • llaqtakama – aż do miasta

PrzymiotnikEdytuj

Przymiotniki są nieodmienne

  • hatun wasi – duży dom
  • hatun wasikuna – duże domy

CzasownikEdytuj

Czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby za pomocą licznych specjalnych przyrostków, które bliżej charakteryzują określany wyraz – mają znaczenie np. wątpiące, potwierdzające itd. Nie ma czasowników nieregularnych[3].

Przykład odmiany czasownika rimay (mówić) w czasie teraźniejszym:

  • noqa rima-ni – mówię
  • qan rima-nki – mówisz
  • pay rima-n – on/ona mówi
  • noqayku rima-yku – mówimy (tzw. my ekskluzywne, nieobejmujące rozmówcy)
  • noqanchis rima-nchis – mówimy (my inkluzywne, obejmujące także rozmówców)
  • qanhuna rima-nkichis – mówicie
  • paykuna rima-nku – mówią

Czas przeszły tworzy się poprzez dodanie -ra- pomiędzy temat a końcówką: rima-ra-ni, rima-ra-nki itd.

Przeczenie tworzy się za pomocą podwójnej partykuły mana … chu np. mana riman-chu (on nie mówi).

Inne często używane sufiksyEdytuj

  • -chi- – znaczenie kauzatywne, np. qhaway – patrzeć, qhawa-chi-y – pokazać;
  • -yoq – „z” np. lichi-yoq – z mlekiem
  • -cha – zdrobnienie np. wasi-cha – domek
  • -lla – „tylko” np. noqa-lla – tylko ja

SłownictwoEdytuj

Zasób leksykalny języka keczua opiera się na słownictwie lokalnym, istnieje również pewna ilość zapożyczeń z języka hiszpańskiego np. sirwisa – piwo, mediko – lekarz, turu – byk itd. Większość użytkowników jest dwujęzyczna, i również w peruwiańskiej odmianie języka hiszpańskiego istnieje wiele słów przejętych z keczua, np. papa ziemniaki itd.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Monografia keczua, perskiego, portugalskiego i rumuńskiego, pod red. Adama Weinsberga. – Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1987. ​ISBN 83-230-0476-5​ ss. 13–37.
  • Ronal Wright, Quechua Phrasebook, Lonely Planet Publications, 1989, ISBN 0-86442-039-0.

Linki zewnętrzneEdytuj