Nikołaj Gogol

rosyjski pisarz, poeta, dramaturg i publicysta pochodzenia ukraińskiego; klasyk literatury rosyjskiej

Nikołaj Gogol, właśc. Nikołaj Wasiljewicz Gogol-Janowski (pol. również Mikołaj Gogol[2][3][4], Mikołaj Hohol[5][6], ros. Николай Васильевич Гоголь, ukr. Мико́ла Васи́льович Го́голь, Mykoła Wasylowycz Hohol), urodzony jako Nikołaj Janowski (ros. Николай Яно́вский), herbu Jastrzębiec (ur. 19 marca?/ 31 marca 1809[7] w Soroczyńcach Wielkich, zm. 4 marca 1852 w Moskwie) – rosyjski pisarz, poeta, dramaturg i publicysta pochodzenia ukraińskiego[8][9][10][11]; klasyk literatury rosyjskiej.

Nikołaj Gogol
Nikołaj Gogol-Janowski
Ilustracja
Kopia portretu autorstwa F. Mollera z 1841
Imię i nazwisko Nikołaj Wasiljewicz Gogol-Janowski
Data i miejsce urodzenia 31 marca 1809
Soroczyńce Wielkie, Gubernia połtawska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 4 marca 1852
Moskwa, Imperium Rosyjskie
Narodowość ukraińska/rosyjska[a][1]
Język rosyjski
Dziedzina sztuki proza, dramat, publicystyka, liryka
Muzeum artysty Dom Gogola
Ważne dzieła
Faksymile

Zasłynął jako autor komedii obyczajowych (Rewizor, Ożenek) i utworów o tematyce życia „małych ludzi” (Szynel, Nos). W swych satyrach często przedstawiał rosyjski system administracyjny, którego nieprawidłowości oceniał w kategoriach moralnych oraz oskarżał wynaturzonych przedstawicieli rosyjskiej szlachty, uzupełnionych wypowiedziami o pozytywnych cechach rosyjskiego charakteru narodowego.

Doprowadził do dominacji prozy fabularnej w literaturze rosyjskiej, był mistrzem wyrosłej z romantyzmu groteski, niezrównanym satyrykiem-humorystą. Wzbogacił język artystyczny o specyficzne i ekspresywne słownictwo opisywanych środowisk[12].

ŻyciorysEdytuj

PochodzenieEdytuj

 
Herb Hohol-Janowskich Jastrzębiec

Nikołaj Gogol urodził się w małoruskiej ziemiańskiej rodzinie Hohol-Janowskich (ros. Gogol-Janowskich) herbu Jastrzębiec, żyjącej od kilku pokoleń w Lewobrzeżnej Ukrainie. Hohol-Janowscy byli również skoligaceni z najważniejszymi wojskowymi rodami Hetmańszczyzny.

Początkowo Janowscy byli rodem prawosławnych duchownych w okolicach Połtawy. Protoplasta rodu – Jan (Iwan Jakowycz), znany pod duchownym imieniem o. Ioann, był od 1695 roku wikarym w cerkwi św. Trójcy w Łubniach (siedzibie książąt Wiśniowieckich), a od 1723 proboszczem Uspieńskiej cerkwi w podłubieńskiej wsi Kononówka. Od polskiej formy jego imienia „Jan” pochodzi nazwisko rodowe „Janowscy”. Syn Jana, Damian (Dziemian) Janowski, absolwent Akademii Mohylańskiej w Kijowie, zajął po ojcu stanowisko proboszcza w Kononówce. Natomiast wnuk Jana, a dziadek Nikołaja Gogola, Atanazy (Opanas) Janowski (1738-1808) był pisarzem pułkowym, oficerem wojsk najpierw kozackich, a następnie rosyjskich. Atanazy ożenił się z Tatianą, pochodzącą z ważnego kozackiego rodu Łyzohub, praprawnuczką hetmana Piotra Doroszenki i prawnuczką hetmana Iwana Skoropadskiego.

Po otrzymaniu od cesarzowej Katarzyny II patentu szlacheckiego (1792 rok) Atanazy Janowski dodał do nazwiska, jako przydomek rodowy, nazwisko panieńskie swojej matki – Hohol (ros. Gogol). W oficjalnych dokumentach pisał, że jego „przodkowie byli nazwiska Hohol, z polskiej narodowości”, mając prawdopodobnie na myśli pochodzenie po matce od dawnego szlacheckiego rodu Hohol lub Hohoł (nazwisko pochodzi od nazwy ptaka gągoł, ukr. гоголь)[13]. Hohołowie pochodzili z Rusi Koronnej (ich siedziby rodowe znajdowały się w województwach ruskim, podolskim i wołyńskim), zostali uszlachceni i nosili polski herb Jastrzębiec[b]. Najsłynniejszymi przedstawicielami rodu byli biskup pińsko-turowski Jonasz Hohoł, zwolennik Zygmunta III Wazy i sygnatariusz unii brzeskiej (zm. 1603) oraz pułkownik kozacki Ostap Hohol (pol. Eustachy Hohoł, zm. 1679) mianowany przez Jana III Sobieskiego hetmanem Ukrainy Prawobrzeżnej. Według legendy rodzinnej Hohol-Janowscy mieli być potomkami Ostapa Hohola[c].

Ojciec poety, Wasilij Afanasewicz Janowski (1777-1825), urodzony w rodzinnym chutorze Janowszczyzna (Яновщина, od 1946 roku Gogolewo), uczył się w seminarium duchownym w Połtawie i został państwowym urzędnikiem carskim. Zajmował się również poezją i teatrem domowym, do którego sam pisał sztuki w języku rosyjskim i ukraińskim. Matka Gogola, Maria z domu Kosiarowska (1791-1868) była córką naczelnika poczty guberni orłowskiej i pochodziła z zamożnej rodziny Kosiarowskich-Szczerbaków. Do swojego ślubu w wieku 14 lat wychowywała w domu wujostwa Troszczyńskich, rodziców swojego kuzyna Andrieja, późniejszego generała, którego żona Olga podobno była wnuczką ostatniego króla polskiego Stanisława Augusta[14]. Generał Troszczyński w późniejszych latach wspierał finansowo młodego Nikołaja Gogola przebywającego w Petersburgu[15].

Oprócz Nikołaja, Gogol-Janowscy mieli jeszcze pięcioro dzieci: Iwana (1810-1819), Маrię (1811-1844), Аnnę (1821-1893), Еlżbietę (1823-1864) i Оlgę (1825-1907).

Młodość i wykształcenieEdytuj

Nikołaj urodził się 31 marca 1809 roku we wsi Soroczyńce Wielkie (w czasach Rzeczypospolitej Krasnopol) w guberni połtawskiej. Według ksiąg cerkiewnych przyszły poeta urodził się jako Nikołaj Janowski i pod takim mianem był znany w czasach szkolnych i na początku kariery. W roku 1820 na prośbę ojca, Nikołaja zaliczono w poczet szlachty, a w roku 1821 nadano mu nazwisko Gogol-Janowski. Po powstaniu listopadowym poeta odrzucił jednak nazwisko Janowski, jako „wymyślone przez Polaków” i swoje utwory podpisywał tylko przydomkiem „Gogol”[16]

Początkowo kształcił się u prywatnego nauczyciela w Połtawie, a w roku 1821 wstąpił do gimnazjum w Nieżynie. Po jego ukończeniu w 1828 zamieszkał w Petersburgu, gdzie w latach 1829–1831 pracował jako urzędnik, próbował też swych sił jako aktor. W 1831 poznał Aleksandra Puszkina, który wspierał jego działalność pisarską i został jego przyjacielem. W 1834 Gogol zaczął wykładać historię na uniwersytecie w Petersburgu.

Okres twórczyEdytuj

Gogol wydał pierwszy zbiór opowiadań w 1831. Były to Wieczory na chutorze niedaleko Dikańki, dzieło inspirowane folklorem ukraińskim (kozackim)[17]. Do tematyki kozackiej Gogol wrócił jeszcze w powieści Taras Bulba, która miała jednak wydźwięk antypolski[17]. Z czasem jego styl pisania ewoluował w kierunku skupienia na powszedniości i szerokiego stosowania zabiegu groteski[17].

W latach 1836–1841 przebywał za granicą, m.in. w Paryżu oraz w Rzymie, w tym okresie powstało jego główne dzieło – powieść Martwe dusze. Ukazały się one drukiem w maju 1842 – była to w zamierzeniach autora jedynie pierwsza część ogromnej epopei o Rosji, pomyślanej na wzór Boskiej komedii Dantego. Pomysł ten nigdy nie został zrealizowany. Ostateczny kształt otrzymał tylko tom pierwszy – gogolowskie „piekło”. Rysuje tam wizerunek rosyjskiego społeczeństwa i rosyjskiego ustroju – świat upośledzonych moralnie, bezdusznych ludzkich manekinów, Rosję ludzi martwych. Martwe dusze wywołały ogromne poruszenie. Mnożyły się ataki i napaści na Gogola, ciężkie oskarżenia o szkalowanie, a nawet zdradę własnego narodu. Równocześnie negatywnie nastawieni do instytucji caratu krytycy literaccy (jak Wissarion Bielinski) uznali dzieło za znakomitą satyrę prowincjonalnej Rosji czasów Mikołaja I[17].

Drugi tom Martwych dusz miał przedstawić zmienione poglądy pisarza, ten jednak widział, że w ten sposób popada w konflikt z prawdą życiową i artystyczną. Gotowe już rozdziały były niszczone, zachowały się jedynie ich fragmenty. Martwe dusze były ostatnim jego wielkim dziełem. W 1847 Gogol opublikował Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi, w których próbował przedstawić pozytywną wizję społeczeństwa rosyjskiego i skłonić je do korzystnych zmian. Riasanovsky określa tekst jako „naiwny i reakcyjny”, przywołując wyrażony w nim pogląd, iż rosyjscy chłopi powinni pozostać analfabetami[17].

 
Grób Nikołaja Gogola w Moskwie

Zmarł w Moskwie 4 marca 1852 w wieku 43 lat. Został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym. Po odkopaniu jego grobu znaleziono ciało odwrócone twarzą w dół, co dało początek spekulacjom, że pochowano go żywcem w stanie śpiączki[potrzebny przypis].

Wybrana twórczość[18]Edytuj

DramatyEdytuj

  • 1842 – Ożenek (ros. Женитьба) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1836 – Rewizor (ros. Ревизор) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
  • 1836 – Teatralny rozjazd (ros. Театральный разъезд после представления новой комедии)
  • 1842 – Gracze: Komedia w 1 akcie (ros. Игроки) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski

ProzaEdytuj

  • 1831 – Jarmark w Soroczyńcach (ros. Сорочинская ярмарка)
  • 1831–1832 – Wieczory na chutorze w pobliżu Dikańki (ros. Вечера на хуторе близ Диканьки) – cykl utworów, m.in.
    • Noc wigilijna (ros. Ночь перед Рождеством) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
    • Noc majowa, czyli Topielica (ros. Майская ночь, или Утопленница) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • Zaczarowane miejsce (ros. Заколдованное место)
  • 1835 – Mirgorod (ros. Миргород) – zbiór utworów:
  • Cykl Petersburskie opowiadania (ros. Петербургские повести):
    • 1835 – Newski Prospekt (ros. Невский проспект) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1835 – Pamiętnik szaleńca lub Pamiętnik wariata lub Zapiski wariata (ros. Записки сумасшедшего) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1835 – Portret (ros. Портрет) – polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski
    • 1835 – Wózek lub Powóz (ros. Коляска) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
    • 1836 – Nos (ros. Нос) – polskie tłumaczenie Julian Tuwim
    • 1842 – Szynel lub Płaszcz (ros. Шинель) – polskie tłumaczenie Jerzy Wyszomirski
  • 1835 – Arabeski (ros. Арабески) – zbiór utworów, m.in. Newski Prospekt, Pamiętnik szaleńca, Portret
  • 1842 – Martwe dusze (ros. Мёртвые души) – polskie tłumaczenie Władysław Broniewski
  • 1842 – Rzym (ros. Рим) – rozdział z nieukończonej powieści Annunziata (ros. Аннунциата); polskie tłumaczenie Jerzy Brzęczkowski

PublicystykaEdytuj

  • 1847 – Wybrane fragmenty z korespondencji z przyjaciółmi (ros. Выбранные места из переписки с друзьями)
  • 1847 – Spowiedź autorska (ros. Авторская исповедь)
  • 1852 – Rozważania o boskiej liturgii (ros. Размышления о Божественной Литургии) – polskie tłumaczenie Wacława Maria Korzyn

Opery na podstawie sztuk GogolaEdytuj

 
Popiersie Gogola w Sadzie Aleksandrowskim, w Petersburgu, autorstwa Wasilija Pietrowicza Krejtana
  • Noc wigilijna
  • Taras Bulba
    • Mykoła Łysenko, premiera Kijów 1903
    • Marcel Samuel-Rousseaus Tarass Boulba, premiera Paryż 1919
    • Ernst Richter w oparciu o powieść Johannesa Kempfe według Gogola; partytura wyd. 1930
  • Ożenek
  • Noc majowa
    • Nikołaj Rimski-Korsakow, premiera St. Petersburg 1880
    • Mykoła Łysenko Topielica, premiera Charków 1885
  • Jarmark w Soroczyńcach
    • Modest Musorgski Jarmark soroczyński (1874-80 niedok.); dokończenie m.in. C. Cui, premiera Moskwa 1913; nowe opracowanie N. Czeriepnin, premiera Monte Carlo 1923
  • Nos
  • Gracze
    • Dymitr Szostakowicz (1941-42; niedok.); dokończenie Krzysztof Meyer – premiera Wuppertal 1984
  • Wij
    • Karel Moor, premiera Praga 1903
  • Portret


UpamiętnieniaEdytuj

5 czerwca 1952 Poczta Polska wydała znaczek o wartości 25 gr (nr. katalogowy 609) z okazji 100. rocznicy śmierci Mikołaja Gogola[19].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Łukasz Adamski. Rosja wobec Rusi. „POLITYKA – Pomocnik Historyczny”. Dzieje Rosjan. s. 86. ISSN 1730-0525. 
  2. Piotr Chmielowski, Życie i twórczość Mikołaja Gogola, wyd. Księgarnia Feliksa Westa, 1903
  3. Bogdan Galster, Mikołaj Gogol, Wiedza Powszechna, Warszawa 1967
  4. Mikołaj Gogol w serwisie LubimyCzytać
  5. Hasło: Hohol, Mikołaj, w: Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, tom. 29-30, Warszawa 1902, str. 197 i nast.
  6. Eugeniusz Małaniuk Tajemnica Hohola, „Biuletyn Polsko-Ukraiński” 1934, nr 2/3/4
  7. (inne źródła mówią o 20 marca?/ 1 kwietnia 1809 1809.
  8. Гоголь, Николай Васильевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  9. Tom Parfitt, Literary giant Nikolai Gogol opens new chapter in rivalry between Russia and Ukraine, The Guardian, 2009 [zarchiwizowane z adresu].zarchiwizowano?
  10. Why did Gogol write in Russian?, XIX век.
  11. Gogol: russe et ukrainien en même temps.
  12. Gogol Nikołaj W., [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-11-25].
  13. Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, tom. 29-30, Warszawa 1902, str. 194, hasło Hohol
  14. Renata Smirnowa Gogol a Polska, novayapolsha.pl, 7 czerwca 2019 (ros.)
  15. Biogram A.A. Troszczyńskiego na ВикиЧтение (ros.)
  16. Renata Smirnowa Gogol a Polska, novayapolsha.pl, 7 czerwca 2019 (ros.)
  17. a b c d e Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 370. ISBN 978-83-233-2615-1.
  18. Gogol Mikołaj – książki » BiblioNETka, www.biblionetka.pl [dostęp 2017-11-25].
  19. Andrzej Fiszer, Katalog Polskich Znaków Pocztowych (i z Polską związanych) 2019. Tom I., 2018, ISBN 978-83-62457-18-2.

UwagiEdytuj

  1. Sam Gogol uważał się w równym stopniu za Ukraińca i Rosjanina. Tak pisał o swojej identyfikacji narodowej: nie mogę dać przewagi ani Małorusinowi [Ukraińcowi] przed Rosjaninem, ani Rosjaninowi przed Małorusinem.
  2. Aktem unii horodelskiej herb był przeniesiony również na Wielkie Księstwo Litewskie.
  3. Hohol, starodawny ród ruski, osiedlony na Ukrainie, w XVII w. uszlachcony. Do rodu tego należeli: Hohol (Jonasz), władyka piński i turowski, † 1602; gorliwy stronnik powrócenia do unji florenckiej; w tym celu znajdował się na synodzie w Brześciu 1595 r. Wkrótce potem mianowany przez Zygmunta III biskupem pińskim. Hohol (Ostap), starszyna wojsk zaporoskich, odznaczył się wielokrotnie w wojnie Jana III z Turkami na Podolu i Ukrainie a w nagrodę tych zasług otrzymał od niego naczelne dowództwo nad wszystkimi Kozakami, którzy w r. 1675 stali jeszcze przy Polsce, czyli mianowany został hetmanem nakaźnym Rusi przeddnieprskiej. † 1679 i pochowany w Kijowie w monastenie Międzygórskim. Z tegoż rodu pochodzi podobno i znakomity pisarz rosyjski Gogol”. (Encyklopedja Powszechna S. Orgelbranda. T. V, str. 296, Warszawa 1873)

BibliografiaEdytuj

Źródła w języku polskim

Źródła w języku angielskim

Źródła w języku rosyjskim

Linki zewnętrzneEdytuj