Zespół pałacowy w Sarnach

(Przekierowano z Pałac w Sarnach)

Zespół pałacowy w Sarnach[2] – zabytkowy pałac z zespołem powstał w 1590 r. w Sarnach wzniesiony przez Fabiana von Reichenbacha, znacząco rozbudowany przez hrabiowski ród Götzenów[3].

Pałac w Sarnach
Schloss Scharfeneck
Symbol zabytku nr rej. pałac A/4792/1946 z 24.06.1968, spichrz A/4761/905/WŁ z 24.06.1982; park A/4759/891/WŁ z 25.06.1982; wystrój, w tym malowidło, w kaplicy św. Jana Nepomucena B/818/539 z 19.08.1996; kamienny kartusz herbowy B/820/541 z 19.08.1996
Ilustracja
Zespół pałacowy Sarny
Państwo

 Polska

Województwo

 dolnośląskie

Miejscowość

Sarny

Typ budynku

pałac

Styl architektoniczny

renesans

Inwestor

Fabian von Reichenbach

Wysokość całkowita

38,89 m[potrzebny przypis]

Wysokość do dachu

24,42 m

Kondygnacje

5

Powierzchnia użytkowa

2500 m²[potrzebny przypis]

Ukończenie budowy

1590

Ważniejsze przebudowy

1661–1738[1], 1819–1820, 1971–1973, 1974–1977

Kolejni właściciele

Friedrich von Czeschaw; Niklas, Hans, Janko von Pradel; Heinrich von Stillfried; Georg, Fabian, Rudolf, Adolf, Christoph von Reichenbach; Johann Georg, Johann Ernst, Johann Franz Anton, Johann Joseph Leonhard, Friedrich Wilhelm, Adolf Sigismund, Gustav Adolf von Götzen; Heinrich, Max Scheider; Franz i Eleonora „Lilly” Poppler, Państwowe Przedsiębiorstwo Hodowlane Ścinawka; Agencja Nieruchomości Rolnych

Obecny właściciel

Artur Kulawski, Ewa Kulawska, Martin Sobczyk, Rafał Zboch[potrzebny przypis]

Położenie na mapie gminy Radków
Mapa konturowa gminy Radków, u góry znajduje się punkt z opisem „Pałac w Sarnach”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Pałac w Sarnach”
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Pałac w Sarnach”
Położenie na mapie powiatu kłodzkiego
Mapa konturowa powiatu kłodzkiego, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Pałac w Sarnach”
Ziemia50°32′47″N 16°27′46″E/50,546389 16,462778
Galeria: zespół pałacowy
Pałac w Sarnach
Pałac w Sarnach
Pałac w Sarnach
Sarny. Wieża pałacu
Pałac w Sarnach
Spichrz w Sarnach
Sarny. Spichlerz
Sarny. Spichlerz
Sarny. Budynek gospodarczy
Sarny. Budynek gospod.
Sarny. Pałac
Sarny. Piaskownica zrobiona z belek stropowych
Sarny.
Sarny. Portyk
Sarny. Portyk
Sarny. Pilaster
Stajnie w zamku Sarny
Pałac letni w Sarnach
Herby Johanna Georga i Marii Elżbiety von Götzenów pod Pietą
Galeria: budynek bramny
Budynek bramny
Budynek bramny
Podziemia budynku bramnego w zamku Sarny
Sala w budynku bramnym
Sala w budynku bramnym
Sala w budynku bramnym
Ambrazura w budynku bramnym
Galeria: Kaplica J.Nepomucena, herb
Ołtarz
Fresk na sklepieniu
Tablica Lilly Poppler z d. Rössler (1907-1940)
Herb Goetzenów na kościele w Bożkowie

Położenie

edytuj

Zamek położony jest w Sarnach – przysiółku wsi Ścinawka Górna w Polsce w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Radków na skraju wsi w malowniczym miejscu, na skarpie w rozwidleniu rzek Włodzicy i Ścinawki[4].

Historia

edytuj

Pierwotny obiekt zbudowano przed XV w. Początkowo był skromnym dworem obronnym. Renesansowy, trójkondygnacyjny dwór wybudowany w 1590 r.[5] przez Fabiana von Reichenbacha[4] przebudowany został na pałac w 1661 r. i w pierwszej połowie XVIII w. przez Götzenów[4]. Pałac był wtedy jedną z najbardziej okazałych rezydencji rodowych na ziemi kłodzkiej[potrzebny przypis].

W latach 20. XVIII w. hrabia Franciszek Antoni Götzen wybudował w ramach założenia kaplicę Św. Jana Nepomucena, bogato zdobioną freskami poświęconymi świętemu męczennikowi oraz innym świętym. Budowa trwała jednocześnie z finansowaną przez hrabiego przebudową kościoła parafialnego (obecnie bazyliki mniejszej) w pobliskich Wambierzycach.

Zespół pałacowo-folwarczny został w XIX wieku sprzedany przez rodzinę Götzenów i do 1945 r. pozostawał w rękach rodzin przemysłowych.

Po II wojnie światowej, jak wiele rezydencji hrabstwa kłodzkiego, zaczął podupadać. Największe zniszczenia miały miejsce po 1989 r. i likwidacji państwowych gospodarstw rolnych, kiedy zespół był z jedynie formalnym nadzorem właścicielskim. W latach 90. XX w. wydzielono i sprzedano osobom prywatnym pałac letni, w którym obecnie mieszczą się pokoje gościnne. Reszta obiektu była zamieszkiwana przez kilka rodzin byłych pracowników PGR a główny budynek popadał w ruinę[potrzebny przypis].

Na początku 2010 r. zainteresowanie przejęciem nieruchomości wyraziła brytyjska fundacja Save Britain’s Heritage, która pod patronatem Karola, ówczesnego księcia Walii, miała zamiar przekształcić zespół w wielofunkcyjny obiekt z mieszkaniami prywatnymi i pomieszczeniami dostępnymi publicznie. Mimo spotkania przedstawicieli fundacji, księcia Karola, generalnego konserwatora zabytków Tomasza Merty i ministra kultury Bogdana Zdrojewskiego w marcu 2010 r., nie doszło do przejęcia nieruchomości przez fundację. Agencja Nieruchomości Rolnych, podlegająca ministrowi rolnictwa, w 2011 i 2013 wystawiła nieruchomość na sprzedaż w trybie przetargu z ceną wywoławczą ok. 1,5 mln zł, jednak bez skutku[potrzebny przypis].

Pod koniec 2013 r. Agencja Nieruchomości Rolnych w trybie negocjacji sprzedała obiekt osobom prywatnym, które powołały Fundację Odbudowy Dworu Sarny[potrzebny przypis].

Stan po prywatyzacji

edytuj

Od początku 2014 r. trwają prace remontowe, w trakcie których odbudowano dach XVII-wiecznego spichlerza dworskiego przy udziale funduszy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego. Jako pierwszy w 2017 r. otwarto po kompleksowym remoncie dom bramny, jeden z najstarszych obiektów zespołu, w którym mieści się punkt obsługi ruchu turystycznego i przejście do kaplicy św. Jana Nepomucena.

Od 2016 r. Fundacja otrzymuje fundusze Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dzięki którym wykonano ratunkowe prace konstrukcyjne w budynku dworu[6], ratunkowy remont hełmu wieży, kapitalny remont dachu dworu, jak i remont konstrukcji i dachu kaplicy[7]. Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków w 2023 r. sfinansował konserwację polichromowanego iluzjonistycznego ołtarza (1738 r.) w kaplicy[8].

W latach 2020–2022 otwarto po kompleksowej renowacji dwa budynki folwarku z XVI-XIX wieku, w których mieszczą się pokoje gościnne[potrzebny przypis].

Zwiedzanie głównego budynku i kaplicy jest bezpłatne.

Właściciele

edytuj

Właściciele kompleksu[5]:

  • 1350–1406 – von Czeschaw:
    • 1350–1406 – Fryderyk
  • 1406–1564 – Pradelowie:
    • od 1406 – Niclas
    • 1480 – Niclas Grotz
    • 1480, 1494 – Hans
    • 1564 – Henryk
  • 1565 – Henryk von Stillfried Starszy (Stillfriedowie)
  • 1565–1625 – von Reichenbachowie:
    • Grzegorz
    • 1602 – Fabian (1547–1605) ze Stoszowic
    • Adolf
  • 1628 – jezuici z Kłodzka
  • 1661–1875 – von Götzenowie(inne języki):
  • od 1876 – Schneiderowie z Jugowic:
    • 1876 – Henryk
    • 1890, 1894 – Max
  • 1917 – Eleonora Röβler (z domu Suida) i mąż Rudolf Röβler
  • 1937–1945 – Eleonora ‘Lilly’ Poppler z domu Röβler (Rössler) (1907–1940) z mężem prof. Franzem Popplerem
  • 1945–2013 – Państwowe Przedsiębiorstwo Hodowlane Ścinawka, potem Agencja Nieruchomości Rolnych
  • od 2013 – Artur Kulawski, Ewa Kulawska, Martin Sobczyk, Rafał Zboch[potrzebny przypis]

Kaplica

edytuj

Kaplica pw. św. Jana Nepomucena wzniesiona została w latach 1722–1730 w kształcie elipsy[1]. Jej najlepsze czasy przypominają freski iluzoryczne na ścianach i sklepieniach[4] z 1738 r.[5] Jest on główną postacią fresków. Na jednych unoszą go aniołowie, na innych trzyma palmę męczeństwa, na kolejnych ośmiu są sceny z jego życia. Poza św. Janem Nepomucenem znajduje się tam również herb Götzenów, św. Apolonia i św. Barbara – patronki rodu, a także m.in. Antoni Padewski, Franciszek Ksawery, Franciszek z Asyżu, Jan Boży, Jan Sarkander, Jan Jałmużnik, Jan Chrzciciel. Polichromie, które wyszły spod pędzla Johanna Franza Hoffmanna z Kłodzka[4], były później dwukrotnie konserwowane w 1850 r. i w latach 1971–1977[1] i zachowały się do czasów obecnych[4].

Opis zniszczeń

edytuj

Z dziedzińca pałacu można zobaczyć całą posiadłość z kilkoma budynkami gospodarczymi oraz zabytkowym spichlerzem z drugiej połowy XVII w. W 2014 r. rozebrano pozostałości zawalonego dachu i wykonano nowy przy udziale dotacji Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego.

W 2013 r. zespół był w bardzo złym stanie. Przez nieszczelny dach dworu woda przelewała się przez wszystkie kondygnacje. Zdewastowane pomieszczenia, w których brak podłóg, futryn i drzwi, zawalone były cegłami i resztkami z pieców. Komnatę na drugiej kondygnacji zajmowały wielkie belki ze stropu, które runęły. Kolejne piętro przez zniszczoną podłogę było niedostępne[potrzebny przypis].

W skład zespołu pałacowego Sarny wchodzą jeszcze[potrzebny przypis]:

Działania kulturalne

edytuj
 
Grzegorz Gauden, Mikołaj Łoziński, VI Festiwal Góry Literatury, 2020
 
Monika Płatek i Edwin Bendyk, VI Festiwal Góry Literatury, Pałac w Sarnach, 2020
 
Kazimiera Szczuka, Jaga Hupało, VI Festiwal Góry Literatury, Pałac w Sarnach, 2020
 
Piotr J. Fereński, Joanna Lamparska, VI Festiwal Góry Literatury, Pałac w Sarnach, 2020
 
Scena barokowa Kotlina Kłodzka. M. Gawlas, M. Świątkiewicz, J. Młynarczyk, 2021
 
Scena barokowa Kotlina Kłodzka. J. Młynarczyk (viola), 2021
 
Grób Lilly Poppler w Vernéřovicach

Od 2019 r. obiekt bierze udział w Festiwalu Góry Literatury, od 2022 r. będąc jego główną sceną[12].

W parku odbywają się spotkania z pisarzami i naukowcami, w których uczestniczyli m.in.: Edwin Bendyk, Grzegorz Gauden, Joanna Lamparska, Mikołaj Łoziński, Monika Płatek, Kazimiera Szczuka, Karol Maliszewski, Adam Leszczyński, Agnieszka Holland, Manuela Gretkowska, Swiatłana Aleksijewicz, Olga Tokarczuk.

Od 2015 r. odbywają się coroczne wydania Międzynarodowej Letniej Szkoły Muzyki Dawnej Schloss Scharfeneck z udziałem wykładowców i studentów z Polski, Niemiec, Belgii, Holandii, Czech i Słowacji[potrzebny przypis].

W sierpniu 2015 r. odbył się w kaplicy św. Jana Nepomucena koncert Omnes Sancti Dei Zespołu Męskiego „Gregorianum”, podczas którego zabrzmiały nieprezentowane od stuleci utwory z repertuaru krakowskiej Kapeli Rorantystów, m.in. Magnificat Jeana L’Heritier[13].

Fundacja jest członkiem Europa Nostra[potrzebny przypis].

Przypisy

edytuj
  1. a b c d Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 11 1995 ↓, s. 331–334.
  2. Zestawienia zabytków nieruchomych. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków – stan na 31 grudnia 2018 r. woj. dolnośląskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 85. [dostęp 2019-02-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-03)].
  3. Sarny kiedyś i teraz – Zamek Sarny [online] [dostęp 2023-06-03] (pol.).
  4. a b c d e f Bieda 2008 ↓, s. 139–150.
  5. a b c Łuczyński 2008 ↓, s. 379–384.
  6. MKiDN, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Ochrona zabytków [online], mkidn.gov.pl [dostęp 2016-04-02] [zarchiwizowane z adresu 2017-03-26] (pol.).
  7. Znamy wyniki I naboru do programu „Ochrona zabytków” – Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego [online], Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego [dostęp 2023-06-03] (pol.).
  8. Dotacje 2023 – Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu [online], wosoz.ibip.wroc.pl [dostęp 2023-06-03].
  9. Bieda 2008 ↓, s. 143.
  10. Marianne, countess of Stillfried und Rattonitz. geneall.net. [dostęp 2015-09-27].
  11. Raymund Erdmann Anton Freiherr Stillfried von Rattonitz. geneall.net. [dostęp 2015-04-14].
  12. 2023 [online], Fundacja Olgi Tokarczuk, 7 lipca 2023 [dostęp 2023-06-03] (pol.).
  13. Pierwszy sezon muzyki w Sarnach | Dwór Sarny. Scharfeneck [online], dworsarny.pl [dostęp 2016-04-02].

Bibliografia

edytuj