Otwórz menu główne

Bełżec

wieś w województwie lubelskim
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Bełżecwieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Bełżec, na szlaku komunikacyjnym Lublin-Lwów 17 (E372). Siedziba gminy Bełżec.

Bełżec
Herb
Herb Bełżca
Bełżec
Państwo  Polska
Województwo lubelskie
Powiat tomaszowski
Gmina Bełżec
Liczba ludności (2011) 2687[1][2]
Strefa numeracyjna 84
Kod pocztowy 22-670[3]
Tablice rejestracyjne LTM
SIMC 0885599
Położenie na mapie gminy Bełżec
Mapa lokalizacyjna gminy Bełżec
Bełżec
Bełżec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bełżec
Bełżec
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Bełżec
Bełżec
Położenie na mapie powiatu tomaszowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tomaszowskiego
Bełżec
Bełżec
Ziemia50°23′04″N 23°26′18″E/50,384444 23,438333
Strona internetowa miejscowości
Centrum Bełżca przy ul. Lwowskiej: biblioteka, ośrodek kultury, poczta
Kaplica i pomnik poległych w Bełżcu żołnierzy Wojska Polskiego w czasie kampanii wrześniowej, 19 września 1939
Tablica Sprawiedliwych wśród Narodów Świata z Bełżca: Julia Pępiak, Cecylia i Maciej Brogowscy, nieznana kobieta NN z Bełżca
Pomnik Polaków Ofiar Mordu Pasażerów pociągu relacji Bełżec-Lwów, zamordowanych przez bandy UPA, 16 czerwca 1944
Około 200-letni jałowiec o obwodzie 92 cm, pomnik przyrody
Tablica upamiętniająca wizytę kard. Karola Wojtyły (późniejszego papieża Jana Pawła II) i prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego w Bełżcu, w 1971 r.

Bełżec uzyskał lokację miejską w 1607 r., zdegradowany przed 1676 r.[4] W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zamojskiego.

Wieś leży na terenie Roztocza Wschodniego, 8 km na południe od Tomaszowa Lubelskiego oraz 16 km od przejścia granicznego w Hrebennem.

Części wsiEdytuj

Etymologia nazwyEdytuj

Nazwa Bełżec pochodzi od narzeczowego bełzy (bełży) się, ‘bieli się’; prasłowo, tylko w polskim zachowane (jak np. uścieć, uścić się). Podobne: Bełz, Bełżyce, Bełza[6].

HistoriaEdytuj

Wieś osadzono w wieku XVI[7]. Powstała na gruntach wsi Przeworska (Przeorska) przed 1515 r., kiedy to po raz pierwszy znajdujemy wzmiankę o wsi tej nazwy. Wedle spisów z 1564 r. była ponoć własnością rodu Bełżeckich (?).

W końcu XVI w. przeszedł w ręce Lipskich herbu Grabie, za których staraniem w 1607 r. Bełżec uzyskał prawa miejskie. 1 marca 1607 r. król Zygmunt III Waza wydał dokument lokacyjny zezwalający na założenie miasta Bełżec, z prawem odbywania dwóch targów i jarmarków na św. Agnieszkę i św. Wawrzyńca[8]. Wszakże, mimo nadania królewskiego miasto nie rozwinęło się, bowiem w 1676 r. znowu wymieniano Bełżec jako wieś. Szybki upadek miasta wynikał najprawdopodobniej z faktu bliskiego położenia innego miasta – Florianowa (Narola) rodu Łaszczów.

W 1772 r. Bełżec został przejęty przez Austriaków, zaś w 1809 r. przyłączony do Księstwa Warszawskiego, od 1815 r. ponownie należał do Austriaków[9].

  • W 1858 r. w Bełżcu powstała jednoklasowa szkoła trywialna, czyli parafialna,
  • Około 1880 r. była tu „narodowa szkoła etatowa z językiem polskim wykładowym”.
  • W 1866 r. powstała gmina i areszt z siedzibą, w tzw. kuczy[8].

W 1841 r. rozpoczęto budowę drogi do Lwowa. W 1884 r. budowano linię kolejową Jarosław – Bełżec, a w 1887 r. doprowadzono do Bełżca kolej z Rawy Ruskiej[8]. W 1916 r. wieś została połączona z Zamościem nowo zbudowaną linią kolejową. W okresie międzywojennym istniały tu: gorzelnia, 2 młyny i 10 sklepów.

W końcu XIX w. wieś zaliczała się do dużych, ponieważ liczyła wówczas 1101 mieszkańców, w tym 775 rzymskich katolików, 200 unitów (grekokatolików) i 126 Żydów.

Pierwszy spis ludności w odrodzonej Polsce z 1921 r. (wówczas w pow. rawskim woj. lwowskiego) wykazał w Bełżcu 293 domy oraz 1960 mieszkańców, w tym: 1586 rzymskich katolików, 109 Żydów i 265 unitów[7].

19 września 1939 r. oddziały wojska polskiego Grupy Fortecznej Obszaru Warownego „Katowice” płka Wacława Klaczyńskiego 73 pułku piechoty Armii Kraków stoczyły bój o Bełżec z niemieckim najeźdźcą w wojnie obronnej Polski 1939. Poległo 45 żołnierzy wojska polskiego, w tym 5 oficerów. Było wielu rannych[10].

W czasie II wojny światowej, pod koniec 1941 r., w ramach akcji „Reinhardt” Niemcy założyli w Bełżcu obóz zagłady.

Osobny artykuł: Obóz zagłady w Bełżcu.

Metody zagłady opracowane w tym obozie zostały następnie wykorzystane w niemieckich obozach śmierci w Sobiborze i Treblince. Do obozu hitlerowcy wywieźli około 500 tys. Żydów z Polski i zagranicy (w tym około 300 tys. z dystryktu Galicja). Deportacje z zagranicy objęły także Żydów z Austrii, Czechosłowacji oraz Niemiec. Być może w obozie zamordowano także bardzo niewielką liczbę Polaków i Ukraińców, przy czym powielana przez peerelowską historiografię i prasę liczba 1500 polskich ofiar jest obecnie odrzucana[11].

Ofiary uśmiercano w prymitywnych komorach gazowych, a ich ciała grzebano w masowych mogiłach. W okresie od stycznia do kwietnia 1943 r., groby te zostały rozkopane, a zwłoki spalono na rusztowaniach, wykonanych z szyn kolejowych. W ciągu kolejnych miesięcy, Niemcy zdemontowali urządzenia obozowe, teren zniwelowali i zalesili, zacierając ślady swoich zbrodni, zaś ostatnich więźniów wysłali do obozu zagłady w Sobiborze.

27 marca 1944 r. oddziały AK w Rejonie III Komarów-Tyszowce otrzymały rozkaz komendanta Obwodu AK Tomaszów Lubelski przystąpienia do zbrojnej akcji antyukraińskiej[12] (prawdopodobnie analogiczny rozkaz otrzymał Rejon V AK Narol). W następstwie rozkazu 29 marca 1944 doszło do mordu na przedstawicielach społeczności ukraińskiej w Bełżcu dokonany przez oddział AK kompania „Narol” pod dowództwem Karola Kosteckiego „Kostka”[13]. Zginęło wówczas 12 osób[14].

16 czerwca 1944 r. polscy pasażerowie pociągu relacji Bełżec-Rawa Ruska-Lwów zostali zamordowani przez nacjonalistów ukraińskich z UPA[15], około 3 km od Bełżca, w lesie przed miejscowością Zatyle. Zamordowano tam kilkadziesiąt kobiet, dzieci i mężczyzn, w tym wielu mieszkańców Bełżca, m.in. łączniczkę Armii Krajowej 19-letnią Janinę Chmielowiec[16], Ludwika Hopko, Kazimierza Antoniego Forlańskiego[17]. Większość ofiar mordu została pochowana na cmentarzu w Bełżcu[18].

4 lipca 1944 lotnictwo sowieckie zbombardowało niemieckie pociągi z amunicją stojące na stacji Bełżec. Został zniszczony dworzec kolejowy, dziesiątki domów i gospodarstw. Byli zabici i ranni wśród ludności cywilnej[19].

Wieś została wyzwolona 21 lipca 1944 r. przez oddziały AK Obwodu tomaszowskiego, przed nadejściem wojsk radzieckich.

7 sierpnia 1971 r. miejscowość odwiedzili prymas Polski kard. Stefan Wyszyński oraz kardynał Karol Wojtyła (późniejszy papież Jan Paweł II)[20], w czasie nawiedzenia kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej[21].

Na miejscu byłego obozu zagłady od 2004 r.znajduje się Muzeum – Miejsce Pamięci w Bełżcu.

Osoby związane z BełżcemEdytuj

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata z BełżcaEdytuj

  • Julia Pępiak – od 1941 r. do wyzwolenia ukrywała przed niemieckim SS i Gestapo żydowską matkę z dzieckiem Salomeę Helman z córką Bronią. Odznaczona pośmiertnie medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przez Jad Waszem w Jerozolimie[26].
  • Cecylia i Maciej Brogowscy – od 1941 r. do końca II wojny światowej przechowywali żydowską dziewczynkę Irenę Sznycer. Pośmiertnie odznaczeni medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przez Jad Waszem[27].

Atrakcje turystyczneEdytuj

Transport kolejowyEdytuj

W czasie długiego weekendu majowego[28] oraz w okresie wakacji kursuje do Bełżca szynobus, z możliwością zabrania roweru. Są to wakacyjne połączenia przez Roztocze: Lublin – Bełżec (2 pary pociągów, m.in. przez Zwierzyniec, Susiec) i relacji ZamośćRzeszów (w weekendy)[29][30].

GaleriaEdytuj

SportEdytuj

W Bełżcu funkcjonuje Ludowy Klub Sportowy „Orkan” Bełżec – amatorski klub piłkarski, założony w 1928 r. W sezonie 2013/2014 drużyna seniorów gra w grupie zamojskiej klasy okręgowej. „Orkan” rozgrywa mecze na Stadionie Sportowym w Bełżcu.

UwagiEdytuj

  1. Wśród ludności lokalnej, dzielnica zawsze nazywana była „Górna Budka” – etymologia nazwy bierze się z czasów zaborów, kiedy to tam, właśnie przebiegała granica pomiędzy zaborami Austro-Węgierskim i Rosyjskim. Na szczycie wzniesienie znajdowała się charakterystyczna budka strażnika. Błędny zapis „Górna Budaka” zamiast poprawnego „Górna Budka” wynika więc prawdopodobnie z urzędniczej niefrasobliwości. UG Bełżec sygnalizował tę nieprawidłowość w stosownych wojewódzkich i centralnych urzędach administracji.

PrzypisyEdytuj

  1. Portal polskawliczbach.pl.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-02-23].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 18–19.
  5. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych: Urzędowy wykaz nazw miejscowości (2012,2015) (pol.). Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (xls) opublikowany, [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2017-08-29].
  6. Prof. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 1927, s. 20, Wydawnictwo Krakowska Spółka Wydawnicza.
  7. a b Wiesław Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin – Zamość 1993, oai:biblioteka.teatrnn.pl:8806 [dostęp 2019-03-07].
  8. a b c Historia Gminy Bełżec. [dostęp 2019-11-26].
  9. Bełżec, 14 VIII 1914.
  10. Władysław Steblik, Armia „Kraków” 1939, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1989, wyd. II, s. 631. ​ISBN 83-11-07434-8​.
  11. Robert Kuwałek: Obóz zagłady w Bełżcu. Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2010, s. 173–176. ISBN 978-83-925187-8-5.
  12. Ireneusz Caban; Zygmunt Mańkowski, Związek Walki Zbrojnej i Armia Krajowa w okręgu lubelskim 1939-1944. Dokumenty, t. 2, Lublin 1971, s. 254.
  13. Ireneusz Caban, Na dwa fronty. Obwód AK Tomaszów Lubelski w walce z Niemcami i ukraińskimi nacjonalistami, Lublin 1999, s. 215–217.
  14. Богдан Прах, Духовенство Перемиської єпархії та Апостольської адміністрації Лемківщини, т. 1: Біографічні нариси (1939-1989), Львів 2014, s. 127; ibidem, Духовенство Перемиської єпархії та Апостольської адміністрації Лемківщини, т. 2: Документи і матеріяли (1939-1950), Львів 2015, s. 555–556.
  15. Unikatowe zdjęcia odnalezione po latach, onet.pl. [dostęp 2017-06-15].
  16. Zatrzymaj się!, niedziela.pl. [dostęp 2017-06-15].
  17. 70 rocznica napadu na pociąg Bełżec – Lwów przez bandytów z UPA. belzec.pl, 2014-06-17. [dostęp 2019-06-14].
  18. To był brutalny mord. Uroczystości w Bełżcu, lublin.tvp.pl. [dostęp 2017-06-15].
  19. Kolej w Bełżcu.
  20. Małgorzata Mazur. Nieproszony kardynał. „Tygodnik Zamojski”. 2014 (16), 20 kwietnia 2011. Wydawnictwo Zamojskie sp. z o.o.. ISSN 0138-0729 (pol.). [dostęp 2019-11-26]. 
  21. Mariusz Leszczyński: Matka Boża w Kopii Obrazu Jasnogórskiego przybywa do Diecezji Zamojsko-Lubaczowskiej. niedziela.pl. [dostęp 2019-07-16].
  22. Mieczysław Klimowicz, Wspomnienia z czasów zamętu, Wrocław: wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005, s. 72–77, ISBN 83-229-2633-2, OCLC 69302820.
  23. Mieczysław Klimowicz, Wspomnienia z czasów zamętu, Wrocław: wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2005, s. 105–107, ISBN 83-229-2633-2, OCLC 69302820.
  24. 67 rocznica walk z UPA. W: Narolskie Centrum Informacji [on-line]. [dostęp 2018-04-04].
  25. Brytyjski Cmentarz Wojenny w Bayeux.
  26. Sprawiedliwość po latach. Agnieszka Pabiańczyk, Edycja warszawska 48/2000.
  27. Historia rodziny Brogowskich – Bełżec.
  28. Kolejowa majówka na Roztoczu. lubelskakolej.net, 2019-03-13. [dostęp 2019-07-16].
  29. Ruszają wakacyjne pociągi Polregio. polregio.pl, 2019-06-05. [dostęp 2019-07-16].
  30. W wakacje pociągiem na Roztocze. roztoczewita.pl. [dostęp 2019-07-16].


Linki zewnętrzneEdytuj