Tina Turner

amerykańska piosenkarka

Tina Turner, właśc. Anna Mae Bullock[4] (ur. 26 listopada 1939 w Brownsville[5], zm. 24 maja 2023 w Küsnacht[6][7][8]) – amerykańska piosenkarka soulowa i rockowa, autorka tekstów, choreografka, tancerka, muzyczka, aktorka i producentka.

Tina Turner
Ilustracja
Tina Turner (2009)
Imię i nazwisko

Anna Mae Bullock

Pseudonim

Tina Turner

Data i miejsce urodzenia

26 listopada 1939
Brownsville

Data i miejsce śmierci

24 maja 2023
Küsnacht

Typ głosu

kontralt[1]
(F2-C#6, 3 oktawy)

Gatunki

Wraz z zespołem: rock and roll, pop-rock, funk, R&B, soul[2]
Solo: pop, rock, R&B, soul, contemporary pop / rock, muzyka filmowa[3]

Zawód

piosenkarka, autorka tekstów, choreografka, tancerka, muzyczka, aktorka, producentka, pisarka

Aktywność

1957–2009

Wydawnictwo

Capitol Records, EMI, Parlophone, Virgin Records

Powiązania

Ike Turner

Zespoły
Ike & Tina Turner (1959–1976/1978)
Odznaczenia
Kawaler Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
podpis
Strona internetowa

Należała do grupy artystów, którzy zdefiniowali główny nurt rocka lat 80. XX wieku. Była jedną z najbardziej dochodowych artystek pod względem liczby sprzedanych płyt oraz zysków z koncertów na świecie i jednym z najpopularniejszych artystów w historii[9]. Szacuje się, że liczba sprzedanych na świecie jej płyt wynosi ponad 180 mln egzemplarzy, co czyni ją rockową artystką z największą liczbą sprzedanych nagrań[10][11]. Niektóre źródła podają jednak, że liczba sprzedanych przez nią płyt wynosić może nawet 200 mln sztuk[9][12][13][14]. Ze względu na dokonania zawodowe i charakter sceniczny nazywana jest „królową rock and rolla”[15][16][17].

Początki aktywności Turner w przemyśle muzycznym datuje się na lata 1959[2]–1960[18]. We wczesnych latach kariery występowała wraz z Ikiem Turnerem w zespole rock and rollowym Ike & Tina Turner jako wokalistka[2]. Był on supportem na trasie The Rolling Stones w 1969. Wraz z Ikiem zostali uhonorowani miejscem w Rock and Roll Hall of Fame w 1991[19][20]. Przełomem w jej solowej karierze było wydanie piątego albumu solowego pt. Private Dancer (1983), który odniósł ogólnośwatowy sukces, przekraczając liczbę 20 mln sprzedanych egzemplarzy[21]. Według Księgi Rekordów Guinnessa zysk ze sprzedaży biletów na jej koncerty osiągnął największą wartość odnotowaną dotychczas w historii[9][14]. Jej majątek wyceniany jest na sumę 200 mln dol.[14]

Laureatka 70 nagród muzycznych spośród 100 nominacji, w tym aż ośmiu nagród Grammy[20], co czyni ją najczęściej nagradzaną artystką rock and rollową w historii przemysłu fonograficznego. Ponadto została wprowadzona do Grammy Hall of Fame. W 1986 odsłoniła swoją gwiazdę w Hollywood Walk of Fame[9][20]. Uzyskała również gwiazdę w St. Louis Walk of Fame[22]. Odznaczono ją Orderem Sztuki i Literatury we Francji[23]. W 2010 zajęła 63. miejsce w sporządzonym przez czasopismo „Rolling Stone” rankingu 100 najwybitniejszych artystów wszech czasów[24]. W 2021 została wprowadzona do Rock and Roll Hall of Fame jako artystka solowa[25].

Posiadała również obywatelstwo Szwajcarii[3][26].

Życiorys edytuj

Rodzina i edukacja edytuj

Anna Mae Bullock urodziła się 26 listopada 1939 w Brownsville w stanie Tennessee[5], a dorastała w niewielkiej miejscowości Nutbush[27]. Była najmłodszą córką Zelmy Currie i Floyda Richarda Bullocków[28][29]. Miała dwie starsze siostry, przyrodnią Evelyn (dziecko Zelmy z poprzedniego związku) i Alline[30].

Uczyła się w szkole Flagg Grove w Nutbush, była przeciętną uczennicą, uczęszczała za to na szereg zajęć dodatkowych – grała w koszykówkę i była cheerleaderką[31]. W 1950, kiedy Tina miała 11 lat, jej matka opuściła rodzinę[32], dwa lata później uczynił to także jej ojciec, a Tina wraz z siostrą mieszkała u swojego kuzynostwa i babki[33]. W tym okresie dorabiała, opiekując się dzieckiem zaprzyjaźnionej rodziny Hendersonów[33]. Później zamieszkała w Saint Louis[34].

Karierę muzyczną zaczynała od śpiewania w chórach kościelnych muzyki gospel, która wprowadziła ją w świat rhythm and bluesa i soulu. Karierę profesjonalną rozpoczęła w chórkach towarzyszących popularnym pod koniec lat 50. grupom muzyki pop.

Kariera zawodowa edytuj

Gdy miała 17 lat, została dostrzeżona przez Ike’a Turnera, lidera grupy Kings of Rhythm, który zwrócił uwagę na jej spontaniczny występ w klubie w St. Louis[35]. Pod opieką Turnera szlifowała talent wokalny i występowała w lokalnych klubach, jednocześnie dorabiała jako pomoc w szpitalu. Wkrótce Turner zmienił nazwę zespołu Kings of Rhythm na The Ike and Tina Turner Revue, nadając piosenkarce nowy pseudonim artystyczny[36]. Ich związek sceniczny zaowocował jednym z najbardziej znanych duetów rhythmandbluesowych, a także małżeństwem obojga artystów[37]. Wylansowali przeboje, m.in.: „A Fool in Love”, „River Deep – Mountain High” czy „Proud Mary”, za który odebrali nagrodę Grammy w kategorii „najlepsze wykonanie piosenki R&B przez grupę”[38]. W 1966 wystąpili jako support przed koncertami The Rolling Stones w ramach trasy po Wielkiej Brytanii, z zespołem koncertowali także w 1969[39].

 
Ike i Tina Turnerowie, 1974

W 1975 wystąpiła w roli Kwasowej Królowej w filmie muzycznym Tommy[40]. W latach 70. współpracowała także z Ann-Margret nad skeczami i piosenkami (m.in. utworem „Nutbush City Limits”), które wykonywały w jej programie telewizyjnym, a także występowała gościnnie w programie Cher[41].

W 1978 rozwiodła się z Turnerem, a rozpad małżeństwa i problemy z tym związane zachwiały jej obiecująco rozwijającą się karierę, wskutek czego przez następne osiem lat praktycznie nie przebijała się ze swoją twórczością do szerokiego grona odbiorców, nagrywając niezauważane płyty i śpiewając w klubach oraz kasynach[37][42]. W 1981 wystąpiła gościnnie w programie Saturday Night Live, w którym zaśpiewała utwór „Hot Legs” w duecie z Rodem Stewartem[43]. Niedługo później przyjęła propozycję supportowania grupy The Rolling Stones podczas ich trasy koncertowej po Ameryce Północnej[43].

 
Turner (1985)

W 1983 wróciła do studia, by nagrać nowe piosenki, m.in. cover utworu Ala Greena „Let’s Stay Together”[44]. W tym czasie porzuciła nie tylko swój muzyczny styl, lecz także skromny wizerunek sceniczny na rzecz wizerunku megagwiazdy i symbolu seksu. W 1984 wydała album pt. Private Dancer, którą w pierwszym roku po premierze sprzedała w nakładzie 8 mln egzemplarzy[45]. Płytę promowała m.in. przebojami: „What’s Love Got to Do with It”, „Private Dancer” (kompozycja Marka Knopflera) i „I Can’t Stand the Rain”. Po wydaniu albumu wyruszyła jako support w trasę koncertową „Can’t Slow Down” Lionela Richiego oraz nawiązała współpracę z Bryanem Adamsem, który napisał i wyprodukował dla niej przebój „It’s Only Love”[46]. W tym okresie odrzuciła propozycję zagrania roli Shug Avery w Kolorze purpury (1985) Stevena Spielberga, za to wystąpiła jako Ciotka Entita w filmie George’a Millera Mad Max pod Kopułą Gromu[47], do którego nagrała także swój kolejny hit, „We Don’t Need Another Hero”. W lutym 1985 odebrała trzy nagrody Grammy – dwie za „What’s Love Got to Do with It” (za nagranie roku i najlepszy wokalny występ kobiecy pop) oraz jedną za „Better Be Good to Me” (za najlepszy żeński rockowy występ wokalny)[45]. Odbyła także swoją pierwszą solową międzynarodową trasę – „Private Dancer Tour”, która obejmowała. 180 koncertów w Ameryce Północnej, Europie, Australii i Azji[48]. Poza tym nagrała piosenkę „Tonight” w duecie z Davidem Bowiem, a także wystąpiła w duecie z Mickiem Jaggerem w koncercie charytatywnym Live Aid w Filadelfii[49]. W 1986 zaśpiewała w koncercie charytatywnym Prince’s Trust na Wembley Arena w Londynie[50]. W tym okresie nagrała szereg innych przebojów, m.in.: „The Best” (cover utworu Bonnie Tyler)[51], „Typical Male”, „Steamy Windows” i „It Takes Two” (duet z Rodem Stewartem). W 1988 zagrała koncert na stadionie Maracanã w Brazylii dla ponad 180 tys. widzów, czym ustanowiła rekord Guinnessa[52].

W 1991 zespół Ike & Tina Turner został wprowadzony do Rock and Roll Hall of Fame[19]. W tym samym roku artystka solowo została wprowadzona do St. Louis Walk of Fame. W 1993 powstał film pt. Tina, opowiadający o życiu Turner; rola artystki przypadła Angeli Bassett, natomiast Ike’a zagrał Laurence Fishburne. Do filmu została wydana ścieżka dźwiękowa zawierająca kilka premierowych piosenek. Niecały rok później Turner wyruszyła w kolejną trasę koncertową, a po jej zakończeniu nagrała „GoldenEye”, motyw przewodni filmu o Jamesie Bondzie o tym samym tytule[53]. W 1996 wydała album pt. Wildest Dreams i wyruszyła w kolejną trasę koncertową. W październiku 1999 wypuściła płytę pt. Twenty Four Seven. W 2000 wróciła do koncertowania, grając trasę pt. „Twenty Four Seven” obejmującą występy w Ameryce Północnej i Europie[54]; 15 sierpnia 2000 zagrała w transmitowanym przez TVP koncercie na hipodromie w Sopocie. W 2003 w duecie z Philem Collinsem nagrała piosenkę „Great Spirits” do filmu animowanego Disneya Mój brat niedźwiedź. W 2004 wydała składankę przebojów pt. All the Best, na której umieściła swoje największe hity oraz trzy premierowe nagrania: „Open Arms”, „Complicated Disaster” i „Something Special”. Rok później do tego wydawnictwa dołączyło DVD All the Best – the Live Collection.

W 2005 na gali w Kennedy Center Opera House w Waszyngtonie otrzymała Kennedy Center Honors, wyróżnienie za całokształt twórczości; wydarzeniu towarzyszył koncert w hołdzie artystce, podczas którego jej przeboje wykonało kilku innych wykonawców, m.in. Al Green, Queen Latifah, Melisaa Etheridge i Beyoncé[55]. W 2007 nawiązała współpracę z Regulą Curti przy projekcie Beyond, w którego ramach nagrała cztery albumy zawierające m.in. odczytywane przez nią buddyjskie mantry[56]. W 2008, podczas 50. gali rozdania nagród Grammy, zaśpiewała „What’s Love Got to Do with It” oraz „Better Be Good to Me”, a także wspólnie z Beyoncé „Proud Mary[56]. W tym samym roku Turner wzięła udział w nagraniach odcinka programu The Oprah Winfrey Show pt. „Oprah, Cher and Tina in Vegas”, podczas którego ogłosiła rozpoczęcie jesienią kolejnej światowej trasy koncertowej. 30 września 2008 wydała album pt. Tina!, zawierający jej najbardziej znane utwory (w tym kilka wersji koncertowych) oraz dwie premierowe piosenki: „I’m Ready” i „It Would Be a Crime”.

W 2009 ogłosiła zakończenie kariery muzycznej[57].

Charakterystyka muzyczna i inspiracje edytuj

Wychowywała się na muzyce country, a jej ulubionymi piosenkarkami z okresu wczesnej dorosłości były Faye Adams, LaVern Baker, Mahalia Jackson i Sister Rosetta Tharpe, a także Sam Cooke i Ray Charles[58].

Wizerunek edytuj

Niemal od początku kariery występowała na scenie w kusych kostiumach eksponujących nogi[59]. Stałym elementem jej wizerunku były peruki, cechą charakterystyczną jej image’u były także buty na wysokim obcasie i mocno umalowane na czerwono usta[60]. Inspirowała się stylem ubierania i zachowaniem Jacqueline Kennedy Onasis[61].

Wpływ na popkulturę edytuj

W 2014 otwarto Muzeum Tiny Turner w Brownsville[62].

W kwietniu 2018 premierę w Londynie miał spektakl muzyczny Tina: The Tina Turner Musical w reż. Phyllidy Lloyd, a główną rolę zagrała Adrienne Warren[63].

Życie prywatne edytuj

W młodości spotykała się z koszykarzem Harrym Taylorem[33]. Ze związku z saksofonistą Raymondem Hillem miała syna, Raymonda Craiga (1958–2018[64]; popełnił samobójstwo[65]), którego wychowywała samotnie, ponieważ jego ojciec opuścił rodzinę jeszcze przed narodzinami chłopca[66]. W 1962 w urzędzie w Tijuanie wzięła ślub cywilny z Ike Turnerem, z którym miała syna, Ronniego (1960–2022[67][65])[68]. Ekstrawagancki tryb życia Turnera, jego uzależnienie od alkoholu i narkotyków oraz agresywne i brutalne zachowania wobec żony, którą maltretował fizycznie i psychicznie, doprowadziły do podjęcia próby samobójczej przez Tinę Turner w 1968 i nagłośnionego przez media rozwodu pary w 1978[69][37]. Od 1986 była związana z Erwinem Bachem, dyrektorem europejskiej filii wytwórni EMI[70]. W 1995 zamieszkali w Szwajcarii, a w lipcu 2013 wzięli ślub[71].

Była buddystką[72].

Śmierć edytuj

Zmarła 24 maja 2023 z przyczyn naturalnych w swoim domu w Küsnacht koło Zurychu, w wieku 83 lat[73][74]. W ostatnich latach życia Turner podupadła na zdrowiu, cierpiała na wysokie ciśnienie krwi (zdiagnozowane w 1978[74]), przeszła udar mózgu[75], zmagała się z rakiem jelita grubego i niewydolnością nerek[76]. W kwietniu 2017 poddała się operacji przeszczepienia nerki, której dawcą był jej mąż Erwin Bach[77].

Reakcje edytuj

Po jej śmierci wielu innych artystów opłakiwało jej stratę, w tym Beyoncé[78], Mariah Carey[78], Janelle Monáe[78], Questlove[78], Pete Townshend[78], Diana Ross[78], Dolly Parton[78], Ciara[78], Debbie Harry, Gloria Gaynor, Bryan Adams, Flea, Kid Cudi, Elton John[79], Madonna[80], Cher, Lizzo[81], Brittany Howard i członkowie Rolling Stones Mick Jagger[78][82], Keith Richards i Ronnie Wood. Turner otrzymała również wyrazy uznania od modelki Naomi Campbell, a także postaci filmowych i telewizyjnych, takich jak Oprah Winfrey[80], Angela Bassett[80], Jenifer Lewis, Forest Whitaker, Priscilla Presley[80] oraz producent teatralny Joop van den Ende. Prezydent Stanów Zjednoczonych Joe Biden[82], a także byli prezydenci Barack Obama[82] i Bill Clinton[82] oraz prezydent Szwajcarii Alain Berset również złożyli hołd Turner poprzez publiczne oświadczenia[83]. Król Karol III również złożył hołd Turner, zezwalając na wykonanie jej piosenki „The Best” podczas zmiany warty[84].

Odznaczenia edytuj

Dyskografia edytuj

 
Performerka prezentująca się jako pomnik Tiny Turner

Ike & Tina Turner edytuj

Tina Turner edytuj

Trasy koncertowe edytuj

Przypisy edytuj

  1. Tina Turner Vocal Profile/Range. divadevotee.com. [dostęp 2012-03-07]. (ang.).
  2. a b c Steve Huey, Ike & Tina Turner [online], AllMusic, Cytat: Formed: 1959
    Disbanded: 1976
    Genre: R&B, Pop/Rock
    Styles: Funk, Soul, Early R&B, Pop-Soul, Rock & Roll (ang.).
  3. a b John Bush, Tina Turner: Biography, AllMusic, Cytat: Genre: R&B, Pop/Rock Styles: Soul, Contemporary Pop/Rock, Adult Contemporary, Film Score (...) (ang.).
  4. Obituary Tina Turner: Shine, no matter what. „The Economist”, s. 78, 3rd June 2023. 
  5. a b Tina Turner, Magnetic Singer of Explosive Power, Is Dead at 83. nytimes.com. [dostęp 2023-05-26]. (ang.).
  6. Polsat News, Nie żyje Tina Turner. Miała 83 lata – Polsat News [online], polsatnews.pl, 24 maja 2023 [dostęp 2023-05-24] (pol.).
  7. Megan Thomas, Tina Turner „died peacefully,” family says [online], CNN, 24 maja 2023 [dostęp 2023-05-25], Cytat: “Tina Turner, the ‘Queen of Rock & Roll’ has died peacefully today at the age of 83 after a long illness in her home in Küsnacht near Zurich, Switzerland,” her family said in a statement shared to CNN. (ang.).
  8. Tina Turner dies aged 83: 'The world loses a music legend’ [online], 1news.co.nz, 25 maja 2023 [dostęp 2023-05-25] (ang.).
  9. a b c d Tina Turner [online], walkoffame.com, Cytat: Category: Recording Address: 1750 N. Vine Street Ceremony date: August 28, 1986 Tina Turner is an American singer and actress whose career has spanned more than 50 years. She has won numerous awards and her achievements in the rock music genre have earned her the title The Queen of Rock ’n’ Roll (...). One of the world’s most popular entertainers, Turner has been called the most successful female rock artist and was named „one of the greatest singers of all time” by Rolling Stone. Her records have sold nearly 200 million copies worldwide. She has sold more concert tickets than any other solo music performer in history (...). (ang.).
  10. Tina Turner Biography. tina-turner.nl. Cytat: (...) She has won numerous awards and her achievements in the rock music genre have led many to call her the „Queen of RocknRoll”. (...) One of the world’s most popular entertainers, Turner has been called the most successful female rock artist and was named „one of the greatest singers of all time” by Rolling Stone. Her combined album and single sales total approximately 180 million copies worldwide (...). (ang.).
  11. HOT LEGS: ROD STEWART AND TINA TURNER. Jaybees Entertainment. Cytat: (...) And then…Tina Turner. Arguably the most successful female rock artist in the history of music and surely one of the world’s most popular entertainers, voted by Rolling Stone Magazine as, “one of the greatest singers of all time”. Over 50 years she has amassed album and single sales totaling 180 million and is, without question, the undisputed “Queen of Rock” (...). (ang.).
  12. Babcia rocka, jedyna taka Tina Turner świętuje 75 urodziny!. Muzyka.dziennik.pl, 2014-11-26.
  13. Korzenie w muzyce gospel. Tina Turner kończy 75 lat. Muzyka.onet.pl, 2014-11-26.
  14. a b c Tina Turner Net Worth [online], therichest.com, Cytat: Anna Mae Bullock, known by her stage name Tina Turner, is estimated to be worth approximately $200 million. The American actress and singer has sold well over 200 million records globally in her career that spans over 50 years. According to the Guinness Book of World Records, Turner has sold the most concert tickets in history (...). (ang.).
  15. Terrence Rafferty: Tina Turner: Queen of Rock ’n’ Roll (1984). The New York Times. [dostęp 2008-06-27]. (ang.).
  16. Baron Wolman: Tina Turner on Stage. Gallery of The Popular Image. San Francisco Art Exchange. [dostęp 2007-09-28]. Cytat: Tina Turner – the „Queen of Rock and Roll” – is caught in the middle of a cathartic performance in this classic 1967 shot (...). (ang.).
  17. Gregory DelliCarpini Jr: Tina Turner Covers Vogue Germany. Billboard. [dostęp 2013-03-11]. Cytat: (...) The queen of rock ’n’ roll, Tina Turner, proved she’s still got it, becoming the oldest person to cover Vogue Magazine (...). (ang.).
  18. Jacqueline Edmondson Ph.D., Music in American Life: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories that Shaped our Culture [4 volumes]: An Encyclopedia of the Songs, Styles, Stars, and Stories That Shaped Our Culture, ABC-CLIO, 3 października 2013, s. 1168, ISBN 0-313-39348-6.
  19. a b Ike and Tina Turner [online], rockhall.com, Cytat: 1991, Category: Performers Members: Ike Turner Tina Turner (...) In 1969, Ike and Tina were the opening act on the Rolling Stones’ tour (...). Ike, meanwhile, released two solo albums. But in 1990, he was convicted on several charges, including possession of cocaine. He was in jail in 1991 when Ike and Tina Turner were inducted into the Rock and Roll Hall of Fame (...). (ang.).
  20. a b c Randy Lewis, Tina Turner (Hollywood Star Walk), „Los Angeles Times”, 7 czerwca 2010, Cytat: (...) That 1966 record, built around Tina’s soaring lead vocal, originally reached only No. 88 on the pop chart, yet eventually became one of the defining singles of the rock era and was inducted into both the Grammy Hall of Fame and the Rock and Roll Hall of Fame. (...) The couple reached even greater heights in 1971 with their tornado-like reinvention of Creedence Clearwater Revival’s “Proud Mary,” a performance that landed Turner the first of her eight career Grammy Awards (...)..
  21. Tina Turner Biography, biography.com, Cytat: (...) In 1983, however, Turner’s solo career finally gained steam when she recorded a remake of Al Green’s „Let’s Stay Together.” Noted for a related video in which she appeared in a rag dress between two dancers, Turner took her remake to the top 5 on the domestic r&b charts and the top 10, U.K. pop. The following year, she exploded back into the record industry when her much-anticipated solo album, Private Dancer, was released to overwhelming critical and popular success. It went on to win four Grammy Awards and eventually sold more than 20 million copies worldwide (...). (ang.).
  22. St. Louis Walk of Fame Inductees [online], stlouiswalkoffame.org [zarchiwizowane z adresu 2018-09-26] (ang.).
  23. a b TINA TURNER SORT LE GLITTER POUR ENTRER DANS L’ORDRE DES ARTS ET DES LETTRES.. puretrend.com. [dostęp 2014-11-26]. (fr.).
  24. 100 Greatest Artists, „Rolling Stone”, 2 grudnia 2010 (ang.).
  25. https://www.rockhall.com/class-2021-inductees.
  26. Tina Turner [online], rmf.fm, Cytat: dekady: 1960, 1970, 1980, 1990, 2000; gatunek: pop rock, R&B, soul.
  27. Turner 2021 ↓, s. 39.
  28. Turner 2021 ↓, s. 36–37.
  29. Kurt Loder, Kurt Loder, Tina Turner: Sole Survivor, Rolling Stone, 11 października 1984 [dostęp 2021-03-28] (ang.).
  30. Turner 2021 ↓, s. 36–37, 45.
  31. Turner 2021 ↓, s. 41, 57.
  32. Turner 2021 ↓, s. 38.
  33. a b c Turner 2021 ↓, s. 47.
  34. Turner 2021 ↓, s. 48.
  35. Turner 2021 ↓, s. 53.
  36. Turner 2021 ↓, s. 58.
  37. a b c „Ostatni raz mnie pobiłeś!”. Tłukł Tinę przez lata. Gdy złamał jej szczękę, śpiewała z krwią w ustach [online], Noizz, 26 marca 2021 [dostęp 2021-03-28] (pol.).
  38. Turner 2021 ↓, s. 55, 76, 97–98.
  39. Turner 2021 ↓, s. 79, 93.
  40. Turner 2021 ↓, s. 112.
  41. Turner 2021 ↓, s. 114, 128.
  42. Turner 2021 ↓, s. 134–135.
  43. a b Turner 2021 ↓, s. 146–147.
  44. Turner 2021 ↓, s. 150.
  45. a b Turner 2021 ↓, s. 160–161.
  46. Turner 2021 ↓, s. 153–155.
  47. Turner 2021 ↓, s. 156.
  48. Turner 2021 ↓, s. 173.
  49. Turner 2021 ↓, s. 160–161, 165.
  50. Turner 2021 ↓, s. 167.
  51. The Best by Tina Turner. songfacts.com. [dostęp 2015-09-09]. (ang.).
  52. Turner 2021 ↓, s. 198.
  53. Turner 2021 ↓, s. 208–209.
  54. Turner 2021 ↓, s. 217.
  55. Turner 2021 ↓, s. 220–221.
  56. a b Turner 2021 ↓, s. 223.
  57. Turner 2021 ↓, s. 226.
  58. Turner 2021 ↓, s. 64–65.
  59. Turner 2021 ↓, s. 62–63.
  60. Turner 2021 ↓, s. 62–63, 154–155.
  61. Turner 2021 ↓, s. 105.
  62. Turner 2021 ↓, s. 43.
  63. Turner 2021 ↓, s. 272.
  64. Turner 2021 ↓, s. 283.
  65. a b Tina Turner traci kolejnego syna. Nie żyje 62-letni Ronnie [online], cgm.pl, 10 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-10].
  66. Turner 2021 ↓, s. 54–55.
  67. "Szkoda, że nie umarłaś" Dramatyczna historia życia Tiny Turner i jej synów [online], twojstyl.pl, 31 sierpnia 2020 [dostęp 2023-06-07] (pol.).
  68. Turner 2021 ↓, s. 71–72.
  69. Turner 2021 ↓, s. 84–87, 100–101.
  70. Turner 2021 ↓, s. 11, 176.
  71. Turner 2021 ↓, s. 26, 208–209.
  72. Turner 2021 ↓, s. 23.
  73. Tina Turner nie żyje. Piosenkarka miała 83 lata [online], TVN24, 24 maja 2023 [dostęp 2023-05-24] (pol.).
  74. a b Podano przyczynę śmierci Tiny Turner [online], www.rmf24.pl [dostęp 2023-05-28] (pol.).
  75. Turner 2021 ↓, s. 29.
  76. Turner 2021 ↓, s. 33.
  77. Turner 2021 ↓, s. 263.
  78. a b c d e f g h i ‘Queen, Legend, Icon’ Tina Turner: Beyoncé, Janelle Monáe, Mick Jagger Remember Trailblazer. www.rollingstone.com. [dostęp 2023-06-02].
  79. Tina Turner Tributes: Sir Elton John Calls Her “A Total Legend On Record & On Stage,” Naomi Campbell & Other Offer Condolences. koimoi.com. [dostęp 2023-06-02].
  80. a b c d Celebrities honor the late Tina Turner. en.as.com. [dostęp 2023-06-02].
  81. Lizzo Performs ‘Proud Mary’ to Tribute Tina Turner: I ‘Would Not Exist’ Without Her. rollingstone.com. [dostęp 2023-06-02].
  82. a b c d Celebrities and the White House pay tribute to Tina Turner. npr.org. [dostęp 2023-06-02].
  83. Nie żyje Tina Turner. Fani, światowi przywódcy, wielcy artyści, cały świat żegna wokalistkę. polsatnews.pl. [dostęp 2023-06-02].
  84. King quietly pays tribute to Tina Turner at Buckingham Palace. metro.co.uk. [dostęp 2023-06-02].

Bibliografia edytuj