Wisconsin

stan Stanów Zjednoczonych
Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia.

Wisconsin (wymowa:/wɪˈskɑːnsɪn/ i) – stan na północy Stanów Zjednoczonych, leżący w regionie Midwest, nazywanym także regionem Wielkich Jezior. Położony jest pomiędzy Jeziorem Górnym na północy i jeziorem Michigan na wschodzie. Na zachodzie graniczy ze stanem Minnesota, na południowym zachodzie ze stanem Iowa, na południu z Illinois, a na północnym wschodzie z Michigan.

Wisconsin
State of Wisconsin
stan
30. stan od 29 maja 1848
Ilustracja
Jesień w Hrabstwie Door.
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Forward
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Madison
Kod ISO 3166-2 US-WI
Gubernator Tony Evers (D)
Powierzchnia 169 635[1] km²
Populacja (2020)
• liczba ludności

5 893 718
• gęstość 42 os./km²
Strefa czasowa UTC-06:00
UTC-05:00
Języki urzędowe de iure brak
de facto angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone

W czasie kolonizacji europejskiej obszar ten był zamieszkany przez ludy algonkiańskie i siouańskie, takie jak Winebagowie, a dziś jest domem dla jedenastu plemion uznanych przez władze federalne, z których największym są Czipewejowie[2].

Wisconsin ma jedne z największych stad bydła w kraju. Jest największym krajowym producentem sera, oraz drugim co do wielkości producentem mleka i masła w kraju. Wisconsin straciło tytuł wiodącego stanu mleczarskiego w 1993 roku na rzecz Kalifornii[3].

W 2019 roku Wisconsin wśród stanów USA, ma najwyższy odsetek osób pochodzenia niemieckiego (36,8%) i polskiego (8,6%)[4].

HistoriaEdytuj

  • 1634 – na ziemie przyszłego stanu dotarł francuski badacz Jean Nicolet
  • 1672 – terytorium zostało włączone do kolonialnych posiadłości Francji
  • 1763 – własność Wielkiej Brytanii
  • 1783 – Wielka Brytania przekazała terytorium Stanom Zjednoczonym
  • 1812 – Brytyjczycy ostatecznie opuścili Wisconsin
  • 29 maja 1848 – Wisconsin zostało przyjęte do Unii (jako trzydziesty stan)

GeografiaEdytuj

Z 169 635 km² Wisconsin zajmuje 23. miejsce wśród 50 stanów USA i jest nieco większy niż połowa obszaru Polski. Obszar całego stanu jest w większości nizinny i występują tu liczne jeziora polodowcowe. 28 976 km² (17%) powierzchni kraju zajmują powierzchnie wodne, a 46% zajmują lasy.

W stanie znajduje się ponad 15 tysięcy jezior i dużych obszarów leśnych, dzięki czemu liczni turyści regularnie podróżują z Chicago, do sąsiedniego stanu na północy[5][6]. Największe miasta stanu znajdują się na południowym wschodzie.

Północna część stanu jest domem dla Narodowego Lasu Chequamegon-Nicolet.

DemografiaEdytuj

 
Gęstość zaludnienia (w milach kwadratowych)

Na podstawie spisu ludności z roku 2020 stwierdzono, że stan Wisconsin liczył 5 893 718 mieszkańców, co oznaczało wzrost o 206 732 (3,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010[8]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowiły 5,7% populacji, 21,8% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 17,5% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,2% ludności stanu stanowiły kobiety[9].

JęzykEdytuj

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były[10]:

Rasy i pochodzenieEdytuj

Według danych z 2019 roku 85,2% mieszkańców stanowiła ludność biała (80,8% nie licząc Latynosów), 6,4% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 2,9% to Azjaci, 2,4% deklarujący przynależność do dwóch lub więcej ras, 0,9% to rdzenna ludność Ameryki i 0,07% to Hawajczycy i pochodzący z innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowili 7,1% ludności stanu[11].

Do największych grup należały osoby pochodzenia niemieckiego (36,8%), irlandzkiego (10,3%), polskiego (8,6%), norweskiego (7,0%), angielskiego (5,6%) i meksykańskiego (5,0%). Do pozostałych większych grup należały osoby pochodzenia francuskiego (213,8 tys.), włoskiego (205 tys.), „amerykańskiego” (189,1 tys.), szwedzkiego (138,8 tys.), holenderskiego (138,3 tys.), europejskiego (96,9 tys.), szkockiego lub szkocko–irlandzkiego (86,5 tys.), czeskiego (83,6 tys.), portorykańskiego (64,5 tys.), szwajcarskiego (51,4 tys.) i duńskiego (50,5 tys.)[11].

Wśród ludności azjatyckiej najliczniejsi byli Hindusi (36 tys.) i Chińczycy (22,6 tys.)[11].

Większe miastaEdytuj


 
Milwaukee
 
Madison

Lp. Miasto Hrabstwo Liczba mieszkańców (2019)[12]

 
Green Bay
 
Kenosha

1 Milwaukee Milwaukee 590 157
2 Madison Dane 259 680
3 Green Bay Brown 104 578
4 Kenosha Kenosha 99 944
5 Racine Racine 76 760
6 Appleton Outagamie 74 098
7 Waukesha Waukesha 72 299
8 Eau Claire Eau Claire 68 802
9 Oshkosh Winnebago 67 004
10 Janesville Rock 64 575

ReligiaEdytuj

 
Ewangelicko-Luterański Kościół św. Jana w Milwaukee.

Struktura religijna w 2014 r.[13]:

Według The ARDA w 2010 roku pod względem członkostwa do największych denominacji należały: Kościół katolicki (1 426 tys. członków), Kościół Ewangelicko-Luterański w Ameryce (414,3 tys.), Kościół Luterański Synodu Missouri (223,3 tys.), Kościół Luterański Synodu Wisconsin (198,7 tys.), oraz Zjednoczony Kościół Metodystyczny (114,9 tys.). Lokalne bezdenominacyjne zbory ewangelikalne zrzeszały 138,7 tys. członków[15].

W 2010 roku stan zamieszkiwało ponad 15 tys. amiszów[15]. Populacja amiszów prawie podwoiła się na początku XXI wieku, ponieważ wiele rodzin wyemigrowało z Pensylwanii, aby uzyskać tańszą ziemię dla swoich rozwijających się rolniczych rodzin[16].

GospodarkaEdytuj

 
Papiernia Fox River Company w Appleton

Oprócz rolnictwa, budownictwo, przemysł spożywczy, maszynowy i chemiczny są głównymi składnikami produktu krajowego brutto (PKB) stanu[17]. Od ponad wieku gospodarka stanu Wisconsin pozostaje silnie uzależniona od przemysłu papierniczego i poligraficznego[18].

W 2015 roku do największych pracodawców w stanie należą[19]:

  • Uniwersytet Wisconsin w Madison (prawie 15 tys. pracowników)
  • sieć sklepów dla majsterkowiczów Menards (ponad 10 tys. pracowników)
  • firma produkująca oprogramowanie dla branży medycznej Epic Systems (prawie 7 tys. pracowników)
  • sieć klinik i szpitali ThedaCare (ponad 6 tys. pracowników)
  • sieć sklepów detalicznych Kohl's

RolnictwoEdytuj

 
Pola uprawne w Hrabstwie Grant

Urodzajne gleby i silna gospodarka rolna stanu sprawiają, że jest on liderem pod względem wartości rynkowej produktów rolnych[17].

Wisconsin produkując ponad 1,4 mln ton sera rocznie, jest największym producentem w USA, a miasteczko Plymouth jest uznawane za „Światową Stolicę Sera”[20][21]. W 1890 roku Uniwersytet Wisconsin w Madison otworzył pierwszą w kraju szkołę mleczarską[20]. Produkty mleczne przyniosły w 2020 roku 5,7 miliarda dolarów przychodu[22].

Do innych produkowanych na dużą skalę produktów rolnych należą (w nawiasach wielkość sprzedaży w 2020 roku): bydło (1,7 mld $), kukurydza (1,4 mld $), soja (660 mln $), ziemniaki (294,8 mln $), trzoda chlewna (150 mln $), żurawina (136,5 mln $), siano (133,4 mln $), kurze jaja (113,1 mln $) i brojlery (110,9 mln $)[22].

Zasoby naturalneEdytuj

Wysokiej jakości piasek wydobywany w południowo-zachodnim Wisconsin jest wykorzystywany w innych stanach do poszukiwań ropy i gazu[17].

EnergiaEdytuj

W 2020 r. węgiel stanowił około dwóch piątych produkcji energii elektrycznej w stanie Wisconsin. Jednak produkcja węglowa w stanie systematycznie spada, a przed rokiem 2019 węgiel odpowiadał za ponad połowę produkcji energii. Elektrownie opalane gazem ziemnym przyczyniają się do drugiego co do wielkości udziału w produkcji stanowej i produkują ponad jedną trzecią energii. Dwa obecnie aktywne reaktory jądrowe w elektrowni jądrowej Point Beach dostarczają około 16% produkcji[17].

W 2020 roku odnawialne źródła energii dostarczyły 10% produkcji w stanie Wisconsin. Dziesiątki zapór w całym stanie dostarczają energię hydroelektryczną (5%), a większość zasobów wiatrowych (3%) znajduje się we wschodniej i południowej części stanu[17].

SzkolnictwoEdytuj

Szkolnictwo wyższe dzieli się na publiczne (stanowe) i prywatne. Sieć systemu uniwersyteckiego w stanie Wisconsin tworzy 26 uniwersytetów z prawem nadawania stopni bakalaureatu, magisterium oraz doktoratu (przeczytaj więcej: University of Wisconsin System) z głównym ośrodkiem uniwersyteckim w stolicy stanu Madison. W stanie Wisconsin jest również sieć 16 koledżów technicznych Wisconsin Technical College System współdziałających z systemem uniwersyteckim (tzw. kredyty zdobyte na koledżu są uznawane na uniwersytecie). Znane uniwersytety i koledże prywatne to: Marquette University, Beloit College, Viterbo University, Lawrence University, oraz wiele innych.

Od 1936 r. na Uniwersytecie Wisconsin w Madison wykładana jest filologia polska[23]. Studia na tej uczelni umożliwiają uzyskanie dyplomu studiów licencjackich[24].

Polonia w WisconsinEdytuj

Polskie doświadczenia w Wisconsin różniły się od innych społeczności w USA: większość przybyła przed 1890 rokiem i prawie wszyscy pochodzili z obszarów rządzonych przez Niemcy. Pierwszą dużą osadą polską w Wisconsin była Polonia w hrabstwie Portage w latach 50. XIX wieku[25]. W 1866 roku zbudowali swój pierwszy kościół[26].

W 1900 roku 80% Polaków w Wisconsin pochodziło z obszarów niemieckich. Centrum polskiego życia miejskiego w Wisconsin stało się Milwaukee, które w 1890 roku miało 30 tys. Polaków. Do 1915 r. liczba ta wzrosła do 100 tys. Późniejsze migracje Polaków, począwszy od lat 90. XIX w., zdominowali Polacy austriaccy i rosyjscy[25].

W 2019 roku Polonia w tym stanie stanowi 8,6% ogółu ludności stanu (498,7 tys. osób), co jest najwyższym odsetkiem w Stanach Zjednoczonych. Jednak tylko niewielki odsetek tej grupy Amerykanów polskiego pochodzenia w Wisconsin mówi po polsku i ma głębsze związki z Polską[27].

Największa grupa Polonii mieszka w hrabstwie Milwaukee (94,7 tys.), gdzie stanowią 10% populacji. Najwyższy odsetek Polaków występuje w takich hrabstwach, jak: Portage (29,7%), Marathon (16,8%), Trempealeau (15,4%), Marinette (14,1%), Waukesha (13,2%) i Oconto (13,2%)[27].

Znane i wybitne osoby polskiego pochodzeniaEdytuj

Znani duchowni i inne osoby powiązane z Kościołem katolickim, to: Jerome Listecki (od 2010 roku arcybiskup Milwaukee), Henry Theophilus Howaniec, David Zubik, Paweł Piotr Rhode, Raphael Fliss i Donald Biliński.

PrzypisyEdytuj

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. American Indians in Wisconsin – Overview, Wisconsin Department of Health Services, 12 sierpnia 2014 [dostęp 2021-08-23] (ang.).
  3. Brandon Gaille, 19 Wisconsin Dairy Industry Statistics, Trends & Analysis, BrandonGaille.com, 12 kwietnia 2018 [dostęp 2021-08-22] (ang.).
  4. Wisconsin Population 2021 (Demographics, Maps, Graphs), worldpopulationreview.com [dostęp 2021-08-22].
  5. Jim Lacy, Who has more lakes: Minnesota or Wisconsin?, State Cartographer’s Office, 28 maja 2019 [dostęp 2021-08-22] (ang.).
  6. Area Tourists Still Going To Lake Geneva Despite Wisconsin On Chicago’s Travel Quarantine List, 4 sierpnia 2020 [dostęp 2021-08-22] (ang.).
  7. Laura, There’s Something Incredible About These 10 Rivers In Wisconsin, OnlyInYourState, 22 października 2015 [dostęp 2021-08-22] (ang.).
  8. Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020, 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2021-08-17].
  9. U.S. Census Bureau QuickFacts: Wisconsin; United States, www.census.gov [dostęp 2021-08-21] (ang.).
  10. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-02-17].
  11. a b c 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP05/DP02), data.census.gov [dostęp 2021-08-21].
  12. Top 100 Biggest Wisconsin Cities By Population, www.biggestuscities.com [dostęp 2021-08-21].
  13. Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics, Pew Research Center [dostęp 2019-02-17] (ang.).
  14. W nawiasie zaznaczono grupy mające ponad 50 tys. członków.
  15. a b c Wisconsin – Religious Traditions, 2010, www.thearda.com [dostęp 2021-08-21].
  16. Wisconsin – People, Encyclopedia Britannica [dostęp 2021-08-22] (ang.).
  17. a b c d e Wisconsin – State Energy Profile Analysis – U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2021-08-21].
  18. Wisconsin economy stuck in old-growth industries, www.jsonline.com [dostęp 2021-08-21] (ang.).
  19. Top 5 Employers in Wisconsin: Which Companies Have the Most Jobs?, Newsmax, 3 kwietnia 2015 [dostęp 2021-08-23] (ang.).
  20. a b Casey Leins, 10 Things to Know About Wisconsin, US News, 2019 [dostęp 2021-08-21] (ang.).
  21. Does Wisconsin make the most cheese in the world?, AnswersToAll [dostęp 2021-08-21] (ang.).
  22. a b Wisconsin’s Top 10 Agricultural Commodities – Farm Flavor, farmflavor.com [dostęp 2021-08-21].
  23. Polish, German, Nordic, and Slavic+ [dostęp 2020-09-13].
  24. Majors, German, Nordic, and Slavic+ [dostęp 2020-09-13].
  25. a b Poles in Wisconsin, Wisconsin Historical Society, 3 sierpnia 2012 [dostęp 2021-08-23] (ang.).
  26. Welcome to The Polish Churches Of Milwaukee, Wisconsin, The Polish Churches Of Milwaukee WI [dostęp 2021-08-23] (ang.).
  27. a b 2019: ACS 5-Year Estimates Data Profiles (DP02), data.census.gov [dostęp 2021-08-23].
  28. Anthony Bukoski, www.wisconsinacademy.org, 25 stycznia 2018 [dostęp 2021-08-23] (ang.).

Linki zewnętrzneEdytuj