Delaware

stan w Stanach Zjednoczonych
Ten artykuł dotyczy amerykańskiego stanu. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Delaware (wymowa:/ˈdɛləwɛər/ i) – stan na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, w regionie Stanów Środkowoatlantyckich, na Nizinie Atlantyckiej, nad zatoką Delaware. Na zachodzie i południu graniczy ze stanem Maryland, na północy ze stanem Pensylwania, a na północnym wschodzie z New Jersey. Jeden z trzynastu stanów pierwotnych. Leży na obszarze Niziny Nadbrzeżnej i obok Florydy jest najniżej położonym stanem Stanów Zjednoczonych. Nazwa stanu pochodzi od Thomasa Westa, trzeciego hrabiego De La Warr, angielskiego arystokraty i pierwszego gubernatora kolonialnego stanu Wirginia[1].

Delaware
State of Delaware
stan
1. stan od 7 grudnia 1787
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Liberty and Independence
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Dover
Kod ISO 3166-2 US-DE
Gubernator John Carney Jr. (D)
Powierzchnia 6452 km²
Populacja (2000)
• liczba ludności

917 092 (2012)
• gęstość 179 os./km²
Strefa czasowa UTC-05:00
UTC-04:00
Języki urzędowe angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Piramida wieku
Delaware
Pieczęć Delaware

Ten artykuł jest częścią serii:
Polityka stanu
Delaware

Delaware znajduje się w północno-wschodniej części półwyspu Delmarva. Jest drugim od końca co do wielkości, szóstym od końca pod względem zaludnienia i szóstym pod względem gęstości zaludnienia stanem Stanów Zjednoczonych. Delaware dzieli się na trzy hrabstwa: New Castle, Kent i Sussex. W hrabstwach Sussex i Kent największą rolę w gospodarce odgrywa rolnictwo, natomiast w New Castle – przemysł.

Przed przybyciem Europejczyków w XVI w., Delaware był zamieszkany przez plemiona Lenni Lenape (na północy) i Nanticoke (na południu). W 1631 r. przybyli tu pierwsi Europejczycy, którymi byli Holendrzy. Zamieszkiwali obszar położony w pobliżu dzisiejszego miasta Lewes, który został przyłączony do kolonii Zwaanendael.

Duża część ziem uprawnych leży poniżej 18 m n.p.m. Na południu tereny bardziej piaszczyste i mniej urodzajne.

Drugi od końca pod względem powierzchni stan Stanów Zjednoczonych po Rhode Island. Pierwszy, który ratyfikował Konstytucję Stanów Zjednoczonych. Stąd przydomek: First State.

Spis treści

HistoriaEdytuj

  • 1609 – na teren zajmowany dzisiaj przez stan dotarła ekspedycja Henry’ego Hudsona, angielskiego żeglarza i odkrywcy
  • po 1638 – powstało pierwsze osiedle (zbudowane przez Szwedów) – Fort Christine (obecnie Wilmington)
  • 1655 – kolonia przeszła na własność Holendrów z Nowego Amsterdamu (dziś Nowy Jork)
  • 1664 – obszar Delaware został przyłączony do Prowincji Pensylwanii (kolonia stała się własnością Wielkiej Brytanii)
  • 1703 – kolonia Delaware otrzymała ograniczoną autonomię
  • 1776 – kolonia została przekształcona w stan po uzyskaniu niepodległości przez Stany Zjednoczone
  • 1787 – na terenie stanu został wprowadzony zakaz sprowadzania murzyńskich niewolników
  • 7 grudnia 1787 – zgromadzenie stanowe ratyfikowało Konstytucję Stanów Zjednoczonych (kolonia stała się pierwszym stanem Stanów Zjednoczonych)
  • 1861-1865 – wojna secesyjna. Mimo, że był to stan niewolniczy, Delaware walczył po stronie Unii

EtymologiaEdytuj

Pochodzi od nazwiska Tomasza Westa, lorda De La Warr, pierwszego gubernatora Kompanii Wirginijskiej. Początkowo nazwano tak rzekę, później nazwę nadano zamieszkującemu te tereny plemieniu Indian[2].

GeografiaEdytuj

 
Mapa stanu Delaware
 
Diagram dwunastomilowego łuku, linii Mason-Dixon i „klinu”. Niebieskie i białe obszary znajdują się w całości w stanie Delaware, oprócz małego skrawka terenu na zachodnim skraju niebieskiego kola, należącego do stanu Maryland.
 
Staw Blackbird znajdujący się na terenie lasu stanowego Blackbird, w hrabstwie New Castle
 
Łąka znajdująca się na północ od Fox Den Rd., wzdłuż Szlaku Delawarów, w Obszar naturalny Middle Run Valley, obszarze naturalnym Middle Run Valley.
 
Zachód słońca w Woodbrook (hrabstwo New Castle)

Delaware jest drugim od końca pod względem wielkości stanem Stanów Zjednoczonych – jego długość wynosi 154 km, natomiast szerokość od 14 do 56 km, co daje powierzchnię 5060 km2.

Granice Delaware są wyznaczone przez granicę ze stanem Pensylwania od północy, rzekę Delaware i Ocean Atlantycki od wschodu, a od zachodu i południa przez stan Maryland. Niewielkie obszary stanu są też usytuowane za wschodnią stroną estuarium rzeki Delaware, i te obszary graniczą na lądzie z New Jersey. Określenie północnej granicy stanu jest nietypowe. Większość z niego to łuk o okręgu o promieniu 12 mil (19.3 km) i środku w kopule budynku sądu w New Castle i jest znany jako Twelve Mile Circle. Jest to jedyna zaokrąglona granica międzystanowa w Stanach Zjednoczonych.

Granica ta rozciąga się od brzegu stanu New Jersey, po czym biegnie łukiem o długości 19 km wzdłuż rzeki Delaware. W pobliżu doliny, w sąsiedztwie stanu Maryland, granica zmierza na zachód. Około kilometr dalej granica ta kieruje się na południe. W pobliżu drogi międzystanowej U.S. Route 50 granica kieruje się na wschód, do wybrzeża Oceanu Atlantyckiego w mieście Ocean City. Klin o powierzchni 3 km, leżący w północno-zachodniej części stanu Delaware, przy zbiegu granic stanów Maryland i Pensylwania, na skutek problemów wiążących się z osiemnastowiecznymi technikami pomiarowymi stał się przedmiotem ciągnącego się przez wiele lat sporu pomiędzy otaczającymi go stanami, rozstrzygniętego na korzyść Delaware dopiero w 1921 roku.

Stan Delaware, razem z hrabstwami wschodniego wybrzeża należącymi do Maryland i dwoma hrabstwami Wirginii, tworzą Półwysep Delmarva, który rozciąga się wzdłuż Oceanu Atlantyckiego.

TopografiaEdytuj

Ukształtowanie powierzchni stanu Delaware ma charakter równinny. Stan ten posiada najniższą średnią wysokość ze wszystkich stanów USA[3]. Jego najwyższym wzniesieniem jest Ebright Azimuth, znajdujący się w pobliżu szkoły Concord High School - jego wysokość wynosi 137 m n.p.m.[3] W północnym krańcu Delaware znajduje się płaskowyż Piedmont, charakteryzujący się pofałdowanym terenem oraz licznymi wzgórzami. Resztę obszaru Delaware zajmuje Nizina Atlantycka charakteryzująca się płaskim, piaszczystym i, w niektórych miejscach, bagnistym terenem[4]. Granica między Piedmontem a Niziną Atlantycką biegnie wzdłuż drogi stanowej Delaware Route 2 biegnącej między miastami Newark i Wilmington. Wzdłuż zachodniej granicy Delaware biegnie grzbiet o wysokości od 23 do 24 metrów, który oddziela dorzecza rzeki Delaware od wschodu i zatoki Chesapeake.

KlimatEdytuj

Delaware znajduje się w strefie przejściowej między wilgotnym klimatem subtropikalnym i klimatem kontynentalnym. Pomimo niewielkich rozmiarów (ok. 160 km długości z północy na południe) istnieją znaczne różnice w średniej temperaturze oraz opadach śniegu między hrabstwami Sussex i New Castle. W południowej części stanu panuje łagodniejszy klimat i dłuższy okres wegetacyjny niż w jego północnej części. Najwyższa temperatura powietrza w Delaware, zanotowana 21 lipca 1930 r. w Millsboro, wynosiła 43 °C. Najniższa temperatura, zanotowana 17 stycznia 1893 r. również w Millsboro, wynosiła -27 °C.

ŚrodowiskoEdytuj

Przyroda stanu Delaware jest dosyć zróżnicowana. Hrabstwo New Castle jest porośnięte przez lasy nadbrzeżne północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych (składające się głównie z lasów mieszanych) oraz mieszane lasy dębowe, typowe dla tej części Stanów Zjednoczonych[5]. Hrabstwa Sussex i Kent są porośnięte przez środkowoatlantyckie lasy nadbrzeżne, składające się z lasów iglastych[6]. Park stanowy Trap Pond jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ miejsc w USA, gdzie rosną cypryśniki błotne.

Zarządzanie środowiskiemEdytuj

Stan Delaware zapewnia subwencję w celu odtworzenia środowiska skażonego przez odpady[7].

DemografiaEdytuj

Delaware ma 767 303 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są:

ReligiaEdytuj

Dane z 2008 roku[9][10]:

Hrabstwa DelawareEdytuj

Nazwa Rok założenia Stolica Ludność Powierzchnia (km²) Nazwane od Strona WWW
Kent 1680 Dover 126 697 1103 Hrabstwo Kent, Anglia [1]
New Castle 1664 Wilmington 500 265 1528 Miasto New Castle [2]
Hrabstwo Sussex 1680 Georgetown 156 638 2429 Hrabstwo Sussex, Anglia [3]
SUMA 783 600 5061

UczelnieEdytuj

Inne informacjeEdytuj

  • Klimat: umiarkowany ciepły, na pograniczu z podzwrotnikowym morskim; opady roczne ok. 1140 mm, średnia dobowa temperatura powietrza (na północy stanu) od 30 st.C w lipcu do -5 st.C w zimie.
  • Główne rzeki: Delaware, Brandywine, Christiana
  • Roślinność:
  • Liczba parków stanowych: 13
  • 5 największych miast: Wilmington, Dover, Newark, Milford, Seaford (rok 2000)
  • Dewiza: Liberty and Independence (Wolność i niepodległość)
  • Symbole: kurak błękitny, ostrokrzew amerykański, kwiat brzoskwini
  • Przemysł i bogactwa naturalne:
    • chemiczny (barwniki, nylon, wyroby petrochemiczne)
    • rolnictwo: hodowla drobiu, uprawa soi, kukurydzy, fasoli i szparagów
    • turystyka (liczne zabytki)
    • Kanał Chesapeake i Delaware – główna arteria komunikacyjna, dostępna nawet dla statków oceanicznych
  • Sławni ludzie: Joe Biden, Annie Jump Cannon, Howard Pyle, Oliver Evans


Przypisy

  1. ''Delaware'', Online Etymology Dictionary
  2. Władysław Kopaliński „Drugi kot w worku – czyli z dziejów nazw i rzeczy”, str.115, KAW Warszawa 1987, ​ISBN 83-03-02492-2
  3. a b „Elevations and Distances in the United States”, United States Geological Survey
  4. A Summary of the Geologic History of Delaware, Delaware Geological Survey
  5. Olson, D. M, E. Dinerstein et al. (2001). „Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth”.BioScience 51 (11): str. 933–938. doi:10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA 2.0.CO;2.] ISSN 0006-3568.
  6. Olson, D. M, E. Dinerstein et al. (2001). „Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth”.BioScience 51 (11): str. 933–938. doi:10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA 2.0.CO;2.] ISSN 0006-3568.
  7. Montgomery, Jeff (May 14, 2011). „Cleaning up contamination”. The News Journal [[The News Journal|]](New Castle, Delaware: Gannett). DelawareOnline
  8. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
  9. Religious Affi liation by State in the U.S str.100.
  10. The Association of Religion