Otwórz menu główne

Georgia

stan Stanów Zjednoczonych
Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia.

Georgia (wymowa:/ˈdʒɔrdʒə/ i) – stan w południowo-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, największy na wschód od Missisipi. Nazwa stanu została nadana na cześć króla Jerzego II Hanowerskiego (George II of Great Britain).

Georgia
State of Georgia
stan
4. stan od 2 stycznia 1788
ilustracja
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Wisdom, Justice, and Moderation
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Atlanta
Kod ISO 3166-2 US-GA
Gubernator Brian Kemp (R)
Powierzchnia 153 910[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

10 429 379[2]
• gęstość 54,59 os./km²
Strefa czasowa UTC-05:00
UTC-04:00
Języki urzędowe angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Piramida wieku

Graniczy: od północy z Tennessee, od wschodu z Karoliną Południową i Oceanem Atlantyckim, od południa z Florydą, od zachodu z Alabamą. Północna część Georgii leży w Górach Błękitnych (Appalachy). Na południe od nich rozpościera się płaskowyż Piedmont, który przechodzi w pofałdowaną Nizinę Nadbrzeżną.

Pierwotnie ludność tych terenów stanowili Czirokezi i Indianie Creek.

Georgia była jedną z trzynastu kolonii, które w 1775 r. zbuntowały się przeciwko panowaniu brytyjskiemu co zapoczątkowało amerykańską rewolucję.

Stolica Atlanta z ludnością 5,7 mln jest największym miastem w stanie i jedenastą co do wielkości aglomeracją w Stanach Zjednoczonych[3].

Spis treści

HistoriaEdytuj

Okres przedkolonialnyEdytuj

W 1540 r. na teren obecnego stanu przybyła pierwsza hiszpańska ekspedycja Hernanda de Soto, który opisał pradawne kultury tubylców o wspólnej obecnie nazwie Mound Builders. Wyróżniały się one m.in. budową okazałych kopców, które miały charakter religijny, ceremonialny, oraz mieszkalny dla ówczesnych notabli. Pozostałości tych budowli znajdują się w wielu miejscach Georgii. Jednym z obszarów na którym są zachowane i udostępnione do zwiedzania są kopce w parku stanowym Kopce Kolomoki[4]. .

Trwała kolonizacja terenów Georgii zaczęła się od około 1570 r., kiedy hiszpańscy kolonizatorzy zamieszkujący współczesną Florydę utworzyli misje na terenie przybrzeżnych wysp oraz wodzostwa Guale i na terenach Indian Mocama żyjących wzdłuż atlantyckiego wybrzeża obecnej Georgii.

W 1670 r. rozpoczął się konflikt o tereny Georgii pomiędzy Hiszpanią i Anglią, władającą sąsiednią Karoliną (obecnie Karolina Południowa). System hiszpańskich misji, po długich walkach Hiszpanów z Anglikami, sprzymierzonymi z Indianami, został całkowicie zniszczony w latach 1702–1704. Po 1704 r. hiszpańska kontrola ograniczała się do Pensacoli oraz St. Augustine (obecnie Floryda), a sam półwysep Floryda aż do archipelagu Florida Keys został celem brytyjskich wypadów. Wybrzeże Georgii było okupowane przez sprzymierzonych z Brytyjczykami Indianami, głównie plemię Yamasee aż do tzw. wojny Yamasee (Yamasee War) w latach 1715–1717. Wojna wyludniła wybrzeże, otwierając miejsce do brytyjskiej kolonizacji. W 1724 r. zasugerowano po raz pierwszy, aby brytyjska kolonia została nazwana Prowincja Georgia.

Kolonia GeorgiaEdytuj

W 1732 r. stowarzyszeniowa grupa członków parlamentu brytyjskiego uzyskała zlecenie królewskie na utworzenie Powiernictwa Prowincji Georgia (Trustees of the Province of Georgia). W tym samym roku król Jerzy II przyznał prawo do zasiedlenia kolonii Jamesowi Oglenthrope, a kolonia przyjęła nazwę od imienia króla (j.ang. George = Jerzy). Stowarzyszenie wybrało 113 kandydatów na pierwszych kolonistów, którzy po odbyciu rejsu na pokładzie statku Anna 12 lutego 1733 wylądowali w okolicach obecnego Savannah.

StanEdytuj

  • 2 stycznia 1788 – ratyfikacja Konstytucji (jako 4 stan); od tego czasu wzmożone osadnictwo.
  • 1861-1865 – wojna secesyjna, stan opowiedział się po stronie Konfederacji. Został poważnie zniszczony przez unijnego generała Shermana (w tym stołeczna Atlanta).
  • 1886 – w Atlancie rozpoczęto produkcję i sprzedaż napoju nazwanego później coca-colą.

Propozycje podziałuEdytuj

W ramach koncepcji 51. stanu w Georgii powstały dwie większe propozycje podziału:

  • Hrabstwo Dade w północno-zachodniej części stanu Georgia nie miało połączeń drogowych z resztą stanu aż do 1939. Jedyne drogi do tego regionu prowadziły z Alabamy i Tennessee. Politycy chcieli secesji hrabstwa i utworzyli Niezależny Stan Dade (Independent State of Dade). W 1939 r., kiedy do Georgii dołączono ziemie które później stały się Parkiem Stanowym Kanionu Cloudland, hrabstwo wreszcie uzyskało komunikację z Georgią i oficjalnie się do niej włączyło, choć do dzisiaj pozostaje w użyciu pojęcie „Stan Dade”[5].
  • W styczniu 2008 r. publicysta Bill Shipp napisał artykuł dotyczący utworzenia dwóch stanów w Georgii. W dużej mierze było to spowodowane silną suszą w południowej Georgii i obawą naruszenia praw jej mieszkańców przez polityków z części północnej stanu[6].

GeografiaEdytuj

GraniceEdytuj

Wschodnią granicę stanu stanowi Ocean Atlantycki. Na północy od brzegu oceanu granica z Karoliną Południową biegnie w kierunku północno-zachodnim rzeką Savannah do ujścia rzek Tugaloo i Seneca. Następnie, wzdłuż biegu Tugaloo, aż do jej największego dopływu, rzeki Chattooga.

Następnie granica zakręca wokół hrabstwa Rabun, aż do 35° szerokości geograficznej północnej. Równoleżnik ten wytycza granicę pomiędzy Karoliną Północną i Tennessee oraz Tennessee i Alabamą, aż do rzeki Missisipi.

Granica zachodnia z Alabamą zaczyna się w pobliżu miasta Chattanooga w Tennessee, w najdalej na zachód wysuniętym punkcie rzeki Chattahoochee. Stąd biegnie około 250 km w linii prostej do miasta West Point. Stamtąd granica biegnie meandrami rzeki Chattahoochee na południe do jej połączenia z rzeką Flint. W miejscu połączenia dociera do granicy z Florydą i kieruje się w linii prostej na wschód, docierając do rzeki St. Marys River, z której biegiem dociera do Oceanu Atlantyckiego.

Najwyższym punktem Georgii jest góra Brasstown Bald (syn. Enotah) o wysokości 1459 m n.p.m.[7]. Leży ona w północno-zachodniej części stanu, w pobliżu granicy z Karoliną Północną i stanowi południowy kraniec Appalachów.

Dane statystyczneEdytuj

 
Pomnik Księcia Karola w Atlancie
Największe miasta Georgii[8]
Lp. Miasto Ludność (2017)
1 Atlanta 486 290
2 Augusta-Richmond 197 166
3 Columbus 194 058
4 Macon-Bibb 152 663
5 Savannah 146 444
6 Athens-Clarke 125 691
7 Sandy Springs 106 739
8 Roswell 94 786
9 Johns Creek 84 350
10 Warner Robins 74 854

DemografiaEdytuj

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Georgia liczy 9 687 653 mieszkańców, co oznacza wzrost o 1 501 207 (18,3%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,3% populacji, 24,1% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 13,5% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,3% ludności stanu stanowią kobiety[9].

JęzykEdytuj

Najpowszechniej używanymi językami są[10]:

Rasy i pochodzenieEdytuj

Według spisu z 2010 roku, 60,8% mieszkańców stanowiła ludność biała (52,8% nie licząc Latynosów), 32,2% to Murzyni lub Afroamerykanie, 4,2% to Azjaci, 2,1% miało rasę mieszaną, 0,5% to rdzenna ludność Ameryki, 0,1% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 9,6% ludności stanu[9].

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia amerykańskiego (10,7%), irlandzkiego (9,4%), angielskiego (9,2%), niemieckiego (8,3%) i meksykańskiego (5,5%). Istnieją także duże grupy osób pochodzenia szkockiego, włoskiego, afrykańskiego, francuskiego, latynoskiego z Ameryki Centralnej, hinduskiego, polskiego i portorykańskiego[11][12].

ReligiaEdytuj

 
Afrykański Kościół Baptystyczny w Savannah
Osobny artykuł: Protestantyzm w Georgii.

Dane z 2014[13]:

Symbole stanuEdytuj

  • Dewiza: Wisdom, Justice, and Moderation (Mądrość, sprawiedliwość, i powściągliwość)
  • Przydomek: The Empire State of the South, Peach State
  • Znaczenie przydomku: Imperialny Stan Południa, Stan brzoskwiniowy
  • Symbole: róża odm. Cherokee, dąb wirginijski, przedrzeźniacz brązowy

GospodarkaEdytuj

Produkt krajowy brutto Georgii w 2015 roku osiągnął wartość 442,4 mld USD[15], co uplasowało stan na 11. miejscu w Stanach Zjednoczonych[15]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku wyniósł 3% i był jednym z najwyższych w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[16]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku wyniósł on 44 723 co uplasowało stan na 29. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577USD)[17].

W Georgii ma siedzibę (kwaterę główną) wiele największych światowych firm i koncernów. W Atlancie ma siedzibę główną Delta Air Lines, największa pod względem posiadanych samolotów linia lotnicza na świecie i druga pod względem przewiezionych pasażerów w 2016. Port lotniczy Atlanta – Hartsfield-Jackson jest główną siedzibą i hubem firmy co jest jedną z przyczyn powodującą że z liczbą ponad 100 mln pasażerów rocznie jest on najruchliwszym portem lotniczym na świecie[18]. Ponadto w Georgii mają główną siedzibę The Coca-Cola Company, Home Depot, United Parcel Service (UPS), Honeywell, SunTrust Banks i wiele innych firm.

Przemysł i bogactwa naturalneEdytuj

  • przede wszystkim wydobywczy (boksyty, kaolin, kamień)
  • papierniczy
  • tekstylny
  • spożywczy, przetwórczy
  • turystyczny
  • uprawa kukurydzy, bawełny, tytoniu, soi i brzoskwiń
  • hodowla drobiu.

UczelnieEdytuj

CiekawostkiEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-06].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Georgia, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps, citypopulation.de [dostęp 2019-01-20].
  4. National Register of Historic Places - Kolomoki Mounds (ang.). United States Department of the Interior - National Park Service. [dostęp 2017-07-03].
  5. Archives of Dade County, editors of Roadside Georgia (ang.). [dostęp 2011-03-21].
  6. Bill Shipp. „South Georgia should secede”, 2008-01-22. Coastal Courier (ang.). [zarchiwizowane z adresu 2009-03-03]. 
  7. Brasstown Bald (ang.). SummitPost.org. [dostęp 2017-10-29].
  8. Biggest Cities in Georgia, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-20].
  9. a b U.S. Census Bureau QuickFacts: Georgia; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-01-20] (ang.).
  10. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-20].
  11. U.S. Census Bureau, American FactFinder - Results, factfinder.census.gov [dostęp 2019-01-20] (ang.).
  12. Ancestry in Georgia (State), statisticalatlas.com [dostęp 2019-01-20].
  13. Adults in Georgia. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-14].
  14. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-14].
  15. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-29].
  16. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-29].
  17. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-29].
  18. appendix 1. Tables relating to the world of air transport in 2015. (ang.). International Civil Aviation Organization. [dostęp 201-10-29].
  19. University of Georgia (ang.). University of Georgia, Athens, GA 30602. [dostęp 2017 -07-03].